પરિભાષેન્દુશેખર · શ્લોક 1-20

શ્રીરામજયમ્
પરિભાષેન્દુ શેખરઃ॥
। અનુબન્દ ચતુષ્ટય નિરૂપણમ્।
નત્વાસામ્બં શિવં બ્રમ્હ નાગેશઃ કુરુતે સુધીઃ।
બાલાનાં સુખબોધાય પરિભષેન્દુ શેખરમ્॥
પ્રાચીન વ્યકરણ તન્ત્રે વાચનિકાન્યત્ર પાણિનીયતન્ત્રે જ્ઞપકન્યાયસિદ્દાનિ ભષ્યવાર્તિકયોરુપનિબદ્દાનિ યાનિ પરિભષારૂપણિ તાનિ વ્યાખ્યાસ્યન્તે।
। શાસ્ત્રત્વ સમ્પાદનોદ્દેશપ્રકરણ્ ।
નનુ લણ્-ઐઉણ્ સૂત્રયોર્ણકારદ્વયસ્યૈવોપાદાનેનાણિણ્ગ્રહણેષુ સન્દેહાદનિર્ણયો ઽત આહ -
વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્નહિ સન્દેહાદલક્ષણમ્

વિશેષસ્યાન્યતરાદ્યર્થરૂપસ્ય વ્યાખ્યાનાત્ શિષ્ટકૃતાત્ પ્રતિપત્તિઃ નિશ્છયો યતઃ સન્દેહાચ્છાસ્ત્રમલક્ષણમનનુષ્ટાપકં લક્ષણમલક્ષણં તથા ન, શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયજનકત્વૌચિત્યાદિત્યર્થઃ। અસન્દિગ્ધાનુષ્ઠાનસિદ્યર્થે ઽત્ર શાસ્ત્રે સન્દિગ્ધોચ્ચારણરૂપાચાર્યવ્યવહારેણસન્દેહનિવૃત્તેર્વ્યાખ્યાનાતિરિક્તનિમિત્તાનપેક્ષત્વં બોદ્યત ઇતિ યાવત્ ॥ . તેનાણુદિત્સવર્ણસ્યેતત્પરિહારાય પૂર્વેણાણ્ ગ્રહણમ્, પરેણેણ્ ગ્રહણમિતિ લણ્ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્ ॥ .1 ॥
તત્ર સંજ્ઞા પરિભાષા વિષયે પક્ષદ્વયમાહ -
યથોદ્દેશં સંજ્ઞા પરિભાષમ્ । કાર્ય કાલં સંજ્ઞા પરિભાષમ્

ઉદ્દેસમનતિક્રમ્ય યતોદ્દેશમ્ । ઉદ્દેશ ઉપદેશ દેશઃ । અધિકરણ સાધનશ્ચાયમ્ । યત્ર દેશે ઉપદિશ્યતે તદ્દેશ એવ વાક્યાર્તબોધેન ગૃહીત શક્ત્યા ગૃહીતપરિભાષાર્થેન ચ સર્વત્ર શાસ્ત્રે વ્યવહારઃ। દેશશ્ચોચ્ચારણકાલ એવાત્ર વ્યવહ્રિયતે। તત્તદ્વાક્યાર્થબોધે જાતે ઽ ભવિષ્યતિ કિઞ્ચિદનેન પ્રયોજનમ્ ઽ ઇતિ જ્ઞાનમાત્રેણ સન્તુષ્યદ્ યથાશ્રુતગ્રાહિપ્રતિપત્રપેક્ષો ઽયં પક્ષ ઈદૂદેત્સૂત્રે કૈયટઃ।
કેચિત્તુ - પરિભષાવિષયે તસ્મિન્નિત્યાદિ વાક્યાર્થબોધે સપ્તમીનિર્દેશાદિક્વેતિ પર્યાલોચનાયાં સકલતત્તદ્વિદ્યુપસ્થિતૌ સકલતત્તસંસ્કારાય ગુણભેદં પરિકલ્પ્યૈકવાક્યતયૈવ નિયમઃ। કાર્યકાલપક્ષેતુ ત્રિપાદ્યમપ્યુપસ્થિરિતિ વિશેષઃ। એતદેવાભિપ્રેત્ય ઽઅધિકારોનામ ત્રિપ્રકારઃ, કશ્ચિદેકદેશસ્થઃ સર્વં શાસ્રમભિજ્વલયતિ, યથા - ઽપ્રદીપઃ સુપ્રજ્વલિતઃ સર્વં વેશ્માભિજ્વલયતિઽ ઇતિ ઽષષ્ટીસ્થનેઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્ય ઉક્તમ્। અધિકારશબ્દેન પારાર્થ્યાત્પરિભાષાપ્યુચ્યતે। કશ્ચિત્પરિભાષારૂપ ઇતિ કૈયટઃ। દીપો યથા - પ્રભાદ્વારા સર્વગૃહપ્રકાશક એવમેતત્સ્વબુદ્ધિજનનદ્વારા સર્વશાસ્ત્રોપકારકમિતિ તત્તાત્પર્યમ્। એતચ્ચ પક્ષદ્વય સાધારણં ભાષ્યમ્, પક્ષદ્વયે ઽપિ પ્રદેશૈકવાક્યતયા ઇતઃ પ્રતીતેઃ॥
તત્રૈતાવાન્ વિશેષઃ - યતોદ્દેશે પર્ભાષાદેશે સર્વવિધિસૂત્રબુદ્ધાવાત્મભેદં પરિકલ્પ્ય તૈરેકવાક્યતયા પરિભાષાણામ્। તદુક્તમ્ - ઽકિઙિતિ ચઽ ઇતિ સૂત્રે કૈયટે। ઽયતોદ્દેશે પ્રધાનાન્યાત્મસંસ્કારાય સન્નિધીયમાનાનિ ગુણભેદં પ્રયુઞ્જતઽઇતિ। કાર્યકાલે તુ તત્તદ્વિધિપ્રદેશે પરિભાષાબુદ્ધ્યૈકવાક્યતેતિ। અત્ર એકદેશસ્થ ઇત્યનેન તત્ર તત્ર બુદ્ધાવપિ તદ્દેશસ્થત્વં વારયતિ, યથા - વ્યવહર્ત્તૄણાં કાર્યાર્થમનેકદેશગમને ઽપિ ન તત્તદ્દેશીયત્વવ્યવહારઃ, કિન્ત્વભિજનદેશીયત્વ વ્યવહાર એવ, તદ્વન્નિષેધવાક્યાનામપિ નિષેધ્યવિશેષાકાઙ્ક્ષત્વાદ્વિધ્યેકવાક્યતયૈવાન્વય ઇતિ પરિભાષાસાદૃશ્યાત્પરિભાષાત્વેન વ્યવહારઃ ઽકિઙિતિ ચઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે। તત્રૈકવાક્યતા પર્યુદાસેન પ્રસજ્ય પ્રતિષેધે ઽપિ તેન સહ વાક્યાર્થબોધમાત્રેણૈકવાક્યતા વ્યવહારઃ॥
સંજ્ઞાશાસ્ત્રસ્ય તુ કાર્યકાલપક્ષે ન પૃથક્વાક્યાર્થબોધઃ, કિન્તુ પ્રદેશવાક્યેન સહૈવ। અત એવાણો ઽપ્રગૃહ્યસ્યેત્યેતદેકવાક્યતાપન્નાદસોમાદિત્યેતત્પ્રતિ ન મુત્વાદ્યસિદ્ધમ્, અસિદ્ધત્વસ્ય કાર્યાર્થતયા કાર્યજ્ઞાનોત્તરમેવ તત્પ્રવૃત્તિઃ, કાર્યજ્ઞાનં ચ પ્રદેશ એવેતિ તદ્દેશસ્થાસિદ્ધત્વાત્પૂર્વગ્રહણેનાગ્રહાત્। એવં તદ્બોધોત્તરમેવ વિરોધપ્રતિસન્ધાનઞ્ચેતિ તત્રત્યપરત્વેન વિપ્રતિષેધસૂત્રપ્રવૃત્તૌ બીજમ્। અત એવ કાર્યકાલપક્ષે"અયાદિભ્યઃ પરૈવ પ્રગૃહ્ય સંજ્ઞા"ઇતિ ઽઅદસોમાત્ઽ
ઇતિ સૂત્રે ભાષ્ય ઉક્તમ્॥
આકડારાધિકારસ્થભપદસંજ્ઞાવિશયે તુ યથોદ્દેશપક્ષ એવેતિ તત્રત્યપરત્વેનૈવ બાધ્યભાધકભાવઃ। પદાદિસંજ્ઞનાં તત્ર
જાતશક્તિગ્રહણેવ ત્રિપાદ્યમપિ વ્યવહારઃ। અત એવ પૂર્વત્રાસિદ્ધમિતિ સૂત્રે પરિભાષાણામેવત્રિપાદ્યામપ્રવૃત્તિમાશઙ્ક્ય, કાર્યકાલપક્ષાશ્રયેણ સમાહિતમિત્યાહુઃ। યથોદ્દેશપક્ષઃ પ્રગૃહ્યસંજ્ઞાપ્રકરણે ભાષ્યે॥
કાર્યકાલમિત્યસ્ય ચ કાર્યેણ કાલ્યતે સ્વસન્નિધિં પ્રાપ્યત ઇત્યર્થઃ। કાર્યેણ સ્વસંસ્કારાય સ્વવૃત્તિલિઙ્ગચિન્હિતપરિભાષાણામાક્ષેપ ઇતિ યાવત્।
અત એવ ઽપૂર્વત્રાસિદ્ધમ્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે ત્રિપાદ્યા અસિદ્ધત્વાત્તત્ર સપાદસપ્તાદ્યાયીસ્થ પરિભાષાણાં અપ્રવૃત્તિમાશઙ્ક્ય યદ્યપીદં તત્રાસિદ્ધં તત્વિહ સિદ્ધમિત્યુક્ત્વા, તાવતાપ્યસિદ્ધિરિત્યભિપ્રાયકે કથમિતિ પ્રશ્ને-ઽકાર્યકાલં સંજ્ઞાપરિભાષમ્ઽ યત્ર કાર્યં તત્રોપસ્થિતં દ્રષ્ટવ્યમિત્યુક્તમ્।
ન ચ કાર્યકાલ પક્ષે ઽઙમો હ્રસ્વાત્ઽ ઇત્યદૌ ઽ તસ્માદિત્યુત્તરસ્યઽ ઽતસ્મિન્નિતિનિર્દિષ્ટે પૂર્વસ્યઽ ઇતિ પરિભાષાદ્વયોપસ્થિતૌ પરત્વાત્ ઽઉભયનિર્દેશે પઞ્ચમીનિર્દેશો બલીયાન્ઽ ઇતિ તસ્મિન્નિતિ સૂત્રસ્થભાષ્યાસઙ્ગતિઃ, ઉભયોરેકદેશસ્થત્વેન પરત્વાદિત્યસ્યાસઙ્ગત્યારત્તેઃ, સ્પષ્ટં ચેદમ્ ઽઇકોગુણઽ ઇત્યત્ર કૈયટ ઇતિ વાચ્યમ્ ;
વિપ્રતિષેધસૂત્રે ઽષ્ટાધ્યાયીસ્થપાઠકૃતપરત્વસ્યઽઽશ્રયણેનાદોષાત્। નહિ કાર્યકાલપક્ષ ઇત્યેતાવતા તદપૈતિ। પક્ષદ્વયે ઽપિ પ્રદેશેષુ સ્વબુદ્ધિજનનેનાવિશેષાત્। નહિ તત્પક્ષે ઽપ્યચેતનસ્ય શાસ્ત્રસ્ય સ્વદેશં વિહાય તદ્દેશગમનં સમ્ભવતિ। નાપ્યસ્મદાદિબુદ્ધિજનનેન સ્વદેશત્યાગો ભવતિ। અત એવ ભાષ્યે તસ્મિન્નિતિ સૂત્રે કૈયટઃ - સૂત્ર પાઠાપેક્ષયા પરત્વસ્ય વ્યવસથાપકત્વમિતિ। ઇકોગુણેતિ સૂત્રસ્થ કૈયટસ્તુ તિન્ત્ય એવ ; અન્યથા સર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રયોગાર્થત્વેન પ્રયોગરૂપૈકદેશસ્ત્વેન ક્વાપિ પરત્વં નસ્યાત્। કિઞ્ચ કિઙિતિ ચેતિ સૂત્રસ્થ કૈયટરીત્યા વિધિસૂત્રાણાં યથોદ્દેશ પક્ષે પરિભાષાદેશે સન્નિધાનેન તેષાં પરત્વં વ્યાહન્યેત। એવઞ્ચ વૃક્ષેભ્ય ઇત્યત્ર સુપિચેત્યતઃ પરત્વાત્ ઽબહુવચને ઝલ્યેત્ઽ ઇત્યેત્વમિત્યાદ્યુચ્છિદ્યેત, ઇત્યલમ્॥
ઇત્સંજ્ઞકા અનુબન્ધાઃ, તેષ્વવયવાનવયવત્વસન્દેહ આહ-
અનેકાન્તાઃ અનુબન્ધાઃ

અનેકાન્તા અનવયવાઃ ઇત્યર્થઃ। યો હ્યનવયવ સ કદાચિત્તત્રોપલભ્યત એવ, અયં તુ ન તથા, તદર્થભૂતે વિધેયે કદાપ્યદર્શનાત્। શિત્કિદિત્યાદૌ સમીપે ઽવયવત્વારોપેણ સમાસો બોધ્યઃ। ઽવુણ્છણ્કઠ્ઽ ઇત્યાદૌ ણિત્વપ્રયુક્તં કાર્યં પૂર્વસયૈવેત્યાદિ તુ વ્યાખ્યાનતે નિર્ણેયમ્। ઽહલન્ત્યમ્ઽ ઇત્યત્રાન્ત્ય શબ્દઃ પરસમીપ બોધકઃ॥
વસ્તુતસ્ત્તુ-
એકાન્તાઃ

ઇત્યેવ ન્યાય્યમ્, શાસ્ત્રે તત્રોપલમ્ભાદન્યત્રાનુપલમ્ભાચ્ચ। અનવયવો હિ કાકાદિરેકજાતીયસમ્બન્ધેન ગૃહવૃક્ષાદિષૂપલભ્યતે। નૈવમયમ્। એવં હિ બહુવ્રીહિરપિ ન્યાયત એવોપપન્નઃ, અન્ત્યાદિ શબ્દે લક્ષણા ચ ન॥
કિઞ્ચ અનવયવત્વે ણશકપ્રત્યાદૌ ણાદેરિત્વાનાપત્તિઃ, પ્રત્યયાદિત્વાભાવાત્, દધ્નચશ્ચકારસ્ય વૈય્યર્થ્યાપત્તિશ્ચ। ઇદઞ્ચ ઽતસ્યલોપઃઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। તત્ર હ્યુક્તમ્,"એકાન્તાઃ અનુબન્ધાઃ"ઇત્યેવ ન્યાય્યમિતિ દિક્॥
નન્વેકાન્તત્વે ઽનેકાલ્ત્વાદેવ ઔશાદીનાં સર્વાદેશત્વ સિદ્ધ્યા ઽઅનેકાલ્ઽ સૂત્રે શિદ્ગ્રહણં વ્યર્થમત આહ -
નાનુબન્ધકૃતમનેકાલ્ત્વમ્

શિદ્ગ્રહણમેવૈતદ્જ્ઞાપકમ્, તેન ઽઅર્વણસ્તૃઽ ઇત્યાદેર્ન સર્વાદેશત્વમ્। ડાદિ વિષયે તુ સર્વાદેશત્વં વિનાનુબન્ધત્વસ્યૈવાભાવેનઽઽનુપૂર્વ્યાત્સિદ્ધમ્॥
નન્વેવમપિ ઽઅવદાતં મુખમ્ઽ ઇત્યત્ર પલોપોત્તરમાત્વે કૃતે ઽદાબિતિ ઘુસંજ્ઞાપ્રતિષેધો ન સ્યાત્, દૈપઃ પકારસત્વે ઽનેજન્તત્વાપ્રાપ્ત્યા પલોપોત્તરં પકારાભાવેનાસ્ય દાપ્ત્વાભાવાદત આહ -
નાનુબન્ધકૃતમનેજમ્તત્વમ્

ઽઉદીચામાઙઃઽ ઇતિ નિર્દેશો ઽસ્યા જ્ઞાપકઃ। ઽઆદેચ ઉપજેશેઽ ઇતિ સૂત્રેણોપદિશ્યમાનસ્યૈજન્તસ્યાત્વં ક્રિયતે, ઙકારસત્વેત્વેજન્તત્વાભાવાદાત્વાપ્રાપ્તેસ્તસ્યાસઙ્ગતિઃ॥
ન ચાસ્યામવસ્થાયાં તસ્ય ધાતુત્વાભાવાત્કથમાત્વમ્, તત્ર ધાતોરિત્યસ્ય નિવૃત્તેરિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। સ્પષ્ટઞ્ચેદમ્"દાધાઘ્વદાપ્"ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે॥
નન્વેવમપિ ઽવાસરૂપઽ સૂત્રેણ કવિષયે ઽણોપ્યાપત્તિરિત્યત આહ-
નાનુબન્ધકૃતમસારૂપ્યમ્

ઽદદાતિદધાત્યોર્વિભાષાઽ ઇતિ ણબાધકશસ્ય વિકલ્પવિધાયકમસ્યાં જ્ઞાપકમ્, તેન ઽગોદઃઽ ઇત્યાદૌ નાણિતિ ઽવાસરૂપઽ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નનુ સંખ્યાગ્રહણે બહ્વાદીનામેવ ગ્રહણં સ્યાત્, પ્રકરણસ્યાભિધાનિયામકત્વસિદ્ધાત્ ઽકૃત્રિમાકૃત્રિમયોઃ કૃત્રિમે
કાર્યસમ્પ્રત્યયઃઽ ઇતિ ન્યાયાત્। અસ્તિ ચ પ્રકૃતે બહ્વાદીનાં સઙ્ખ્યાસંજ્ઞાકૃતેતિ જ્ઞાનરૂપં પ્રકરણમ્, નતુ લોકપ્રસિદ્ધૈકદ્વ્યાદીનામિત્યત આહ -
ઉભયગતિરિહ ભવતિ

ઇહૌશાસ્ત્રે। ઽસઙ્ખ્યાયાઃ અતિશદન્તાયાઃઽ ઇતિ નિષેધો ઽસ્યા જ્ઞાપકઃ। ન હિ કૃત્રિમા સઙ્ખ્યા ત્યન્તા શદન્તા વાસ્તિ, તેન ઽકર્તરિ કર્તરિકર્મવ્યતિહારેઽ ઽકણ્વમેઘેભ્યઃ કરણેઽ ઽવિપ્રતિષિદ્ધં ચાનધિકરણેઽ ઇત્યાદૌ લૌકિકક્રિયાદ્રવ્યાદ્યવગતિઃ। તત્ર ક્વોભય ગતિઃ, ક્વાકૃત્રિમસ્યૈવ, ક્વ કૃત્રિમસ્યૈવેત્યત્ર લક્ષ્યાનુસારિ વ્યાખ્યાનમેવ શરણમ્। અત એવ આમ્રેડિત શબ્દેન કૃત્રિમસ્યૈવ ગ્રહણં ન તુ દ્વિસ્ત્રિર્ઘુષ્ટમાત્રસ્ય। સ્પષ્ટઞ્ચેદં સઙ્ખ્યા સંજ્ઞા સૂત્રે ભાષ્યે।
યત્તુ - સંજ્ઞાશાસ્ત્રાણાં મચ્છાસ્ત્રે ઽનેન શબ્દેનૈત એવેતિ નિયમાર્થત્વં કૃત્રિમાકૃત્રિમ ન્યાયબીજમિતિ। તન્ન ; તેષામગૃહીતશક્તિગ્રાહકત્વેન વિધિત્વે સમ્ભવતિ, નિયમત્વાયોગાત્। ઽસર્વે સર્વાર્થ વાચકાઃઽ ઇત્યભ્યુપગમો ઽપિ યોગિદૃષ્ટ્યા, નત્વસ્મદ્દૃષ્ટ્યા, વિશિષ્ય સર્વશબ્દાર્થજ્ઞનસ્યાશક્યત્વાત્। સામામ્યજ્ઞાનં તુભોધોપયોગીત્યન્યત્ર નિરૂપિતમ્॥
નનુ ઽઅધ્યેતાઽ ઽશયિતાઽ ઇત્યાદાવિઙ્શીઙોર્ઙિત્વાદ્ ગુણનિષેધઃ સ્યાદત આહ -
કાર્યમનુભવન્હિ કાર્યી નિમિત્તતયા નાશ્રીયતે

ઽસ્થણ્ડિલાચ્છયિતરિઽ ઇતિ નિર્દેશશ્ચાસ્યાં જ્ઞાપકઃ। ઽઊર્ણુનવિષતિઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધયે કાર્યમનુભવન્નિતિ। અત્ર હિ ઽદ્વિર્વચને ઽચિઽ ઇતિ નુ શબ્દસ્ય દ્વિત્વમ્, અન્યથા ઽસન્યઙોઃઽ ઇત્યસ્ય ષષ્ટ્યન્તત્વાત્સન્નન્તસ્ય કાર્યિત્વેન ઇસો દ્વિત્વનિમિત્તત્વાભાવાત્તત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્।
વસ્તુતઃ - સમવાયિકારણ નિમિત્તકારણયોર્ભદસ્ય સકલલોકતન્ત્રપ્રસિદ્ધતયા તસ્ય તત્વેનાઽશ્રયણાભાવેન નૈષા જ્ઞાપકસાધ્યા। અત એવ હઃ પ્રયુક્તઃ। સ હિ તત્વેનાનાશ્રયણે હેતોઃ પ્રસિદ્ધત્વં દ્યોતયતીતિ તત્વમ્। ઽદ્વિર્વચને ઽચિઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે ધ્વનિતૈષા॥
નનુ ઽપ્રણિદાપયતિઽ ઇત્યાદૌ દારૂપસ્ય વિધીયમાના ઘુસંજ્ઞા દાપેર્નસ્યાદત આહ -
યદાગમાસ્તદ્ગુણીભૂતાસ્તદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે

યમુદ્દિશ્યાઽગમો વિહિતઃ, સ તદ્ગુણીભૂતઃ શાસ્ત્રેણ તદવયવત્વેન બોધિતો ઽતસ્તદ્ગ્રહણેન તદ્ગ્રાહકેન તદ્બોધકેન શબ્ધેન ગૃહ્યતે બોધ્યત ઇત્યર્થઃ। તત્ર તદ્ગુણીભૂતા ઇત્યંશો બીજકથનમ્। લોકે ઽપિ દેવદત્તસ્યાઙ્ગાધિક્યે તદ્વિશિષ્ટસ્યૈવ દેવદત્તગ્રહણેન ગ્રહણં દૃશ્યતે।
યમુદ્દિશ્ય વિહિત ઇત્યુક્તેઃ ઽપ્રનિદારયતિઽ ઇત્યાદૌ ન દારિત્યસ્ય ઘુત્વમ્।
ઽઆનેમુક્ઽ ઇતિ મુગ્વિધાનસામર્થ્યાદેષાનિત્યા। અન્યથા ઽપચમાનઃઽ ઇત્યાદાવકારસ્ય મુકિ-અનયા પરિભાષયા વિશિષ્ટસ્ય સવર્ણદીર્ગે તદ્વૈયર્થ્યં સ્પષ્ટમેવ। તેન ઽદિદીયેઽ ઇત્યાદૌ યણાદિ ન, ઽજહારઽ ઇત્યાદૌ ઽઆત ઔ ણલઃઽ ઇતિ ચ ન।
ન ચાકારાદેર્વર્ણસ્ય વર્ણાન્તરમવયવઃ કથમિત્ વાચ્યમ્, વચનેનાવયવત્વબોધનાત્। તસ્ય ચાવયવત્વસાદૃશ્યે પર્યવસાનં બોધ્યમ્।
ન ચોક્તજ્ઞાપકાદ્વર્ણગ્રહણે ઽસ્યા અપ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ; ઽઆને મુક્ઽ ઇતિ સૂત્ર ભાષ્યે ઽકારસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય મુગિત્યર્થે ઽપચમાનઃઽ ઇત્યત્ર ઽતાસ્યનુદાત્તેત્ઽ ઇતિ સ્વરો મ સ્યાદિત્યાશઙ્ખ્યાદુપદેશભક્તસ્તદ્ગ્રહણેન ગ્રાહિષ્યત ઇત્યુક્તેરસઙ્ગત્યાપત્તેઃ।
કિઞ્ચ ઙમન્તપદાવયવસ્ય હ્રસ્વાત્પરસ્ય ઙમો ઙમુડિત્યર્થે ઽકુર્વન્નાસ્તેઽ ઇત્યાદૌ ઙમો ઙમુડાગમે ણત્વપ્રાપ્તિમાશઙ્ક્ય ઽયદાગમાઃઽ ઇતિ ન્યાયેનાદ્યનસ્યાપિ પદાન્તગ્રહણેન ગ્રહણાત્ ઽપદાન્તસ્યઽ ઇતિ નિષેધ ઇત્યનયા
પરિભષયા ઽઆગમાનામાગમિધર્મવૈશિષ્ટ્યમપિ હોધ્યતેઽ ઇત્યાશયક ઽઙમુટ્ઽ સૂત્રસ્થભાષ્યાસઙ્ગતેઃ।
કિઞ્ચ-ગુણાદે રપરત્વે રેફવિશિષ્ટ ગુણત્વાદ્યેષ્ટવ્યમ્। અન્યથા ઽઋકારસ્ય ગુણવૃદ્ધી અરારાવેવઽ ઇતિ નિયમો ન સ્યાત્। તચ્ચ ઽવર્ણગ્રહણેઽ એતદપ્રવૃત્તૌ ન સઙ્ગચ્ચતે। અત એવ ઽરદાભ્યાંઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યમ્ -"ગુણો ભવતિ, વૃદ્ધિર્ભવતિ,
રેફશિરા ગુણવૃદધિસંજ્ઞકો ઽભિનિર્વર્તતે"ઇતિ। અત એવ ઽનેટિઽ ઽણેરનિટિઽ ઇત્યદિ ચરિતાર્થમ્।
ઽઅનાગમકાનાં સાગમકાઃ આદેશાઃઽ ઇત્યસ્ય ત્વયમર્થઃ - આર્ધધાતુકસ્યેડાગમ ઇત્યર્થે જ્ઞાતે, નિત્યેષુ શબ્દેષ્વાગમવિધાનાનુપત્યા અર્થાપત્તિમૂલકવાક્યાન્તરકલ્પનેનેડ્રહિતબુદ્ધિપ્રસઙ્ગે સેડ્બુદ્ધિઃ કર્તવ્યેતિ। એવઞ્ચાદેશેષ્વિવાત્રાપિ બુદ્ધિવિપરિણામ ઇતિ ન નિત્યત્વહાનિઃ।
સ્થાનિવત્સૂત્રે ચ નેદૃશાદેશગ્રહણમ્। સાક્ષાદષ્ટાદ્યાયીબોધિતસ્થાન્યાદેશભાવે ચારિતાર્થ્યાત્। કિઞ્ચેવં સતિ સ્થાનિબુદ્ધ્યૈવ કાર્યપ્રવૃત્યા ઽલાવસ્થાયામડિતિઽ સિદ્ધન્તાસઙ્ગતિઃ। સ્થાનિવદ્ભાવવિષયે ઽનિર્દિશ્યમાનસ્યઽ ઇતિ પરિભાષાયાઃ પ્રવૃત્તૌ ઽતિસૃણામ્ઽ ઇતિયતિર પરત્વાત્તિસ્રાદેશે સ્થાનિવદ્ભાવેન ત્રયાદેશમાશઙ્ખ્ય, ઽસકૃદ્ગતિઽ ન્યાયેન સમાધાનપરભાષ્યાસઙ્ગતિઃ।
ઽએરુઃઽ ઇત્યાદૌ સ્થાનષષ્ટીનાર્દેશાત્તદન્તપરતયા પઠિતવાક્યસ્યૈવ સમુદાયાદેશપરત્વેનાઽદેશગ્રહણસામર્થ્યાત્તસ્ય સ્થાનિવત્સૂત્રે ગ્રહણેન ન દોષઃ। આનુમાનિક સથાન્યાદેશભાવકલ્પને ઽપિ શ્રૌતસ્થાન્યાદેશભાવસ્ય ન ત્યાગ ઇતિ ઽઅચઃ પરસ્મિન્ઽ ઇત્યાદેર્નાસઙ્ગતિઃ।
એતેન - ઽયદાગમાઃઽ ઇતિ પરિભાષા સ્થાનિવત્સૂત્રેણ ગતાર્થેત્યપાસ્થમ્। એતત્સર્વમ્ ઽદાધાઘ્વદાપ્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમ્ ઉદસ્થાદિત્યાદૌ ઽઉદઃસ્થાસ્તમ્ભોઃ પૂર્વસ્યઽ ઇતિ પૂર્વસવર્ણાપત્તિરત આહ -
નિર્દશ્યમાનસ્યાઽદેશા ભવન્તિ

ઽષષ્ટીસ્થાને યોગાઽ ઇતિ સૂત્રમાવર્તતે। તત્ર દ્વિતીયસ્યાયમર્થઃ - ષષ્ઠ્યન્તં નિર્દિશ્યમાનમુચ્ચાર્યમાણમુચ્ચાર્યમાણસજાતીયમેવ, નિર્દિશ્યમાનાવયવરૂપમેવ વા સ્થનેન સ્થાનનિરૂપિતસમ્બન્ધેન યુજ્યતે, ન તુ પ્રતીયમાનમિત્યર્થઃ। તેનેદં સિદ્ધમ્। ન ચ ઽઅસ્યચ્વૌઽ ઇત્યાદૌ દીર્ગાણામાદેશાનાપત્તિઃ, તેષાં નિર્દિશ્યમાનત્વાભાવાદિતિ વાચ્યમ્, જાતિપક્ષે દોષાભાવાત્। કિઙ્ચ ઽન ભૂસુધિયોઃઽ ઇતિ નિષેધેન ગ્રહણકશાસ્ત્રગૃહીતાનાં નિર્દિશ્યમાકાર્યબોધાન્ન દોષઃ।
ઇયઙુવઙોર્ઙિત્વં તુ ઇવર્ણોવર્ણાન્તશ્નુધાતુભ્રુવામિત્યર્થેન ધાત્વાદીનામપિ નિર્દિષ્ટત્વાદન્ત્યાદેશત્વાય। રીરિઙોર્ઙિત્વં તુ સ્પષ્ટાર્થમેવ॥ એતેનેદં ઙિત્વં વર્ણગ્રહણે નિર્દિશ્યમાન પરિભાષાયા અપ્રવૃત્તિજ્ઞાપકમિત્યપાસ્તમ્। ઽહયવરટ્ઽ સૂત્રસ્થેન ઽઅયોગવહાનામુપદેશે ઽલોન્ત્યવિધિઃ પ્રયોજનમ્, વૃક્ષસ્ત્તત્ર। નૈતદસ્તિ પ્રયોજનમ્, નિર્દિશ્યમાનસ્યેત્યેવ સિદ્ધમ્ઽ - ઇતિ ભાષ્યેણ વિરોધાત્।
અનયા પરિભાષયા ઽયેનવિધિઃઽ ઇતિ સૂત્રબોધિતતદન્તસ્ય સથાનિવત્વાભાવ બોધનમ્, યદાગમા ઇતિ લબ્ધસ્ય ચ।
તેન ઽસુપદઃઽ ઽઉદસ્થાત્ઽ ઇત્યાદિ સિદ્ધિઃ। અનયા ચ સ્વસ્વનિમિત્તસન્નિધાપિતાનામ્ ઽઅલો ઽન્ત્યસ્યઽ ઇત્યાદીનાં સમાવેશ એવ, ન બાધ્યબાધક ભાવઃ, વિરોધાભાવાત્। નાપ્યેતયોરઙ્ગાઙ્ગિભવઃ, ઉભયોરપિ પરાર્થત્વેન તદયોઘાત્। ઽઅનેકાલ્ શિત્ઽ ઇતિ સૂત્રે સર્વશ્ચૈતત્પરિભાષાબોધિત એવ ગૃહ્યતે।
યત્તુ ઽઆદેઃ પરસ્યઽ ઽઅલોન્ત્યસ્યઽ ઇત્યેતાવેવ તદ્બાધકાવિતિ તન્ન ; ઽઉદઃસ્થાત્ઽ ઇતિ સૂત્રવિષયે ઽસ્યાઃ ઽપાદઃ પત્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સઞ્ચારિતત્વાત્। નાપ્યેતયોરિયં બાધિકા, એતયોર્નિવિષયત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ઽતિ વિંશતેઃઽ ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ। અકજ્વિષયે નાયં ન્યાયઃ, સ્થાનિવદ્ભાવેન તન્મધ્યપત્તન્યાયેન તદ્બુધાયૈવ કાર્યજનકત્વાત્। ઇયઞ્ચ અવયવષષ્ટીવિષયે ઽપિ। અત એવ ઽતદોઃ સઃ સાવિતિઽ સત્વમ્, ઽઅતિસ્યઃઽ ઇત્યત્રોપસર્ગતકારસ્ય ન। નિર્દિશ્યમાનયુષ્મદાદ્યવયવમપર્યમ્તસ્યૈવ યૂયાદયઃ, ન તુ ઽઅતિયૂયમ્ઽ ઇત્યાદૌ સોપસર્ગાવયવમપર્યન્તસ્યેતિ બોધ્યમ્। ઽપાદઃ પત્ઽ ઇતિ સૂત્રે ઽષષ્ટી સ્થાનેઽ ઇતિ સૂત્રે ચ ભાષ્યે ચ સ્પષ્ટૈષા॥
નનુ ઽચેતાઽ ઇત્યાદૌ હ્રસ્વસ્યેકારસ્ય પ્રમાણત આન્તર્યાદકારો ઽપિ સ્યાદત આહ-
યત્રાનેકવિધમાન્તર્યં તત્ર સ્થનત આન્તર્યં બલીયઃ

અનેકવિધમુસ્થાનગુણપ્રમાણકૃતમ્। અત્ર માનમ્ ઽષષ્ટી સ્થાનેઽ ઇત્યત એકદેશાનુવૃત્યા સ્થાને ગ્રહણે ઽનુવર્તમાને પુનઃ ઽસ્થાનેન્તરતમઃઽ ઇતિ સૂત્રે સ્થાને ગ્રહણમેવ। તદ્ધિ તૃતીયયા વિપરિણમ્ય વાક્યભેદેન સ્થાનિનઃ પ્રસઙ્ગે જાયમાનઃ સતિ સમ્ભવે સ્થાનત એવાન્તરતમ ઇત્યર્થકમ્।
તમબ્ગ્રહણમેવાનેકવિધાન્તર્ય સત્તાગમકમ્। સ્થાનતઃઉસ્થાનેનેત્યર્થઃ। તત્ર સ્થાનત આન્તર્યમ્ ઽઇકો યણચિઽ
ઇત્યાદૌ પ્રસિદ્ધમેવ। અર્થતઃ ઽપદ્દન્નોઽ ઇત્યાદૌ સ્થાન્યર્થાભિધાન સમર્થસ્યૈવાઽદેશતેતિ સિદ્ધાન્તાદ્યદર્થાભિધાનસમર્થો યઃ, સ તસ્યાદેશ ઇતિ તત્સમાનાર્થતત્સમાનવર્ણપદાદીનાં તે, તૃજ્વત્ક્રોષ્ટુરિતિ ચ। ગુણતો ઽવાગ્ઘરિઃઽ ઇત્યાદૌ। પ્રમાણતઃ ઽઅદસો ઽસેઃઽ ઇત્યાદૌ। ઽસ્થાને ઽન્તરતમઃઽ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટૈષા॥
નનુ ઽપ્રોઢવાન્ઽ ઇત્યત્ર ઽપ્રાદૂહોઢેતિઽ વૃદ્ધિઃ સ્યાદત આહ-
અર્થવદ્ગ્રહણે નાનર્થકસ્ય

વિશિષ્ટરૂપોપાદાને। ઉપસ્થિતાર્થસ્ય શબ્દં પ્રતિ વિશેષણતયાન્વયસમ્ભવે ત્યાગે માનાભાવો ઽસ્યા મૂલમ્। અત્રાર્થઃ કલ્પિતાન્વયવ્યતિરેકકલ્પિતઃ શાસ્ત્રીયો ઽપિ ગૃહ્યતે ઇતિ ઽસઙ્ખ્યાયાઃઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। ઇયં વર્ણ ગ્રહણેષુ નેતિ ઽલસ્યઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્। અત એવ એષા વિશિષ્ટરૂપોપાદાન વિષયેતિ-વૃદ્ધાઃ। એતન્મૂલકમેવ ઽયેન વિધિઃઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે પઠ્યતે ઽઅલૈવાનર્થકેન તદન્તવિધિઃઽ ઇતિ।
કિઞ્ચ ઽસ્વં રૂપમ્ઽ ઇતિ શાસ્ત્રે સ્વશબ્દેનાઽત્મીયવાચિનાર્ઽથો ગૃહ્યતે, રૂપ શબ્દેન સ્વરૂપમ્, એવઞ્ચ તદુભયં શબ્દસ્ય સંજ્ઞીતિ તદર્થઃ। તત્રાર્થો ન વિશેષ્યસ્તત્ર શસ્ત્રીયોપકાર્યાસમ્ભવાત્, કિન્તુ શબ્દવિશેષણમ્। એવઞ્ચાર્થવિશિષ્ટઃ શબ્દઃ સંજ્ઞીતિ ફલિતમ્। તેનૈષા પરિભાષા સિદ્ધેતિ ભાષ્યે સ્પષ્ટમ્॥
નન્વેવમપિ ઽમહદ્ભતશ્ચન્દ્રમાઃઽ ઇત્યત્ર ઽઆન્મહતઃઽ ઇત્યાત્વાપત્તિરત આહ-
ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે કાર્ય સમ્પ્રત્યયઃ

ગુણાદાગતો ગૌણઃ। યથા-ગોશબ્દસ્ય જાડ્યાદિગુણનિમિત્તોર્ઽથો વાહીકઃ। અપ્રસિદ્ધશ્ચ સંજ્ઞાદિરપિ તદ્ગુણારોપાદેવ બુદ્ધ્યતે। મુખમિવ પ્રધાનત્વાત્ મુખ્યઃઉપ્રથમ ઇત્યર્થઃ। ગૌણે હ્યર્થે શબ્દઃ પ્રયુજ્યમાનો મુખાર્થારોપેણ પ્રવર્થતે। એવં ચાપ્રસિદ્ધત્વં ગૌણલાક્ષણિકત્વં ચાત્ર ગૌણત્વમ્। તેન ઽપ્રિયત્રયાણામ્ઽ ઇત્યાદૌ ત્રયાદેશો ભવત્યેવ, તત્ર ત્રિશબ્દાર્થસ્યેતરવિશેષણત્વે ઽપ્યુક્તગૌણત્વાભાવાત્। કિઞ્ચાયં ન્યાયો ન પ્રાતિપદિકકાર્યે, કિન્તૂપાત્તં વિશિષ્યાર્થોપસ્થાપકં વિશિષ્ટરૂપં યત્ર તાદૃશપદકાર્ય એવ। પરિનિષ્ટિતસ્ય પદાન્તરસમ્બન્ધે હિ ઽગૌર્વાહીકઃઽ ઇત્યાદૌ ગૌણત્વપ્રતીતિર્નતુ પ્રાતિપદિકસમ્સ્કારવેલાયામિત્યન્તરઙ્ગત્વાજ્જાતસંસ્કારબાધાયોગઃ પ્રાતિપદિકકાર્યે પ્રવૃત્યભાવે બીજમ્।
શ્વશુરસદૃશસ્યાપત્યમિત્યર્થકે ઽશ્વાશુરિઃઽ ઇત્યાદાવત ઇઞઃ સિદ્ધયે - ઉપાત્તમિત્યાદિ। ન ચ પ્રાતિપતિકપદં તાદૃશમિતિ વાચ્યમ્, તેન હિ પ્રાતિપદિકપદવત્વેનોપસ્થિતિરિતિ તસ્ય વિશિષ્યાર્થોપસ્થાપકત્વાભાવાત્। નિપાતપદં તુ ચાદિત્વેનૈવ ચાદીનામુપસ્થાપકમિતિ તદુદ્દેશ્યકકાર્યનિધાયકે ઽઓત્ઽ ઇત્યાદાવેતત્પ્રવૃત્ ઽગોભવત્ત્યાઽ ઇત્યાદૌ દોષો ન।
ઽઅગ્નીષોમૌ માણવકૌઽ ઇત્યત્ર પ્રસિદ્ધદેવતાદ્વન્દ્વવાચ્યગ્નીષોમપદસ્ય તત્સદૃશપરત્વે ઽપ્યન્તરઙ્ગત્વાદીત્વષત્વે ભવત એવ। સદૃશલાક્ષણિકાગ્નિસોમપદયોર્દ્વન્દ્વે તન્નામકાવિત્યર્થકે ચ નેત્વષત્વે, આદ્યે ગૌણલાક્ષણિકત્વાત્, અન્ત્યે ઽપ્રસિદ્ધત્વાત્। અત એવ ઽઅગ્નિસોમૌ માણવકોઽ ઇત્યત્ર ગૌણમુખ્યન્યાયેન શત્વવારણપરમ્,"અગ્નેઃ સ્તુત્સ્તોમસોમાઃ"ઇતિ સૂત્રસ્થં ભાષ્યં સઙ્ગચ્છતે।
ઽગાં પાઠયઽ ઇત્યાદૌ મુખ્ય ગોપદાર્થસ્ય પાઠનકર્મત્વાસમ્ભવેન નિભક્ત્યુત્પત્તિવેલાયાં પ્રયોક્તૃભિર્ગૌણાર્થત્વસ્ય પ્રતીતાવપ્યપદસ્યાપ્રયોગેણ બોદ્ધૃભિઃ સર્વત્ર પદસ્યૈવ ગૌણાર્થકત્વસ્ય ગ્રહેણ ઽઅત્વં ત્વં સમ્પદ્યતે, ઽઅમહાન્ મહાન્ભૂતઃ, ઽત્વદ્ભવતિઠ ઇત્યાદિ ભાશ્યપ્રયોગે ત્વાદ્યાદેશદીર્ગાદીનાં કરણેન ચાસ્ય ન્યાયસ્ય પદકાર્યવિષયત્વમેવોચિતમ્। અન્યથા વાક્યસંસ્કાર પક્ષે તેષુ તદનાપત્તિઃ।
કિઞ્ચ"શુક્લામ્ઽ ઇત્યુક્તે કર્મ નિર્દિષ્ટમ્ કર્તા ક્રિયાચાનિર્દિષ્ટે"ઇત્યાદ્યુક્ત્યા ઽઇહેદાનીં ગામભ્યાજ કૃષ્ણાં દેવદત્તેત્યાદૌ સર્વં નિર્દિષ્ટમ્, ગામેવ કર્મ, દેવદત્ત એવ કર્ત્તા, અભ્યાજૈવ ક્રિયાઽ ઇત્યર્થકેનાર્થવત્સૂત્રસ્થભાષ્યેણ કારકાદિમાત્રપ્રયોગે યોગ્યસર્વક્રિયાધ્યહારે પ્રસક્તે નિયમાર્થઃ ક્રિયાવાચકાદિપ્રયોગ ઇત્યેતત્તાત્પર્યકેણ સામાન્યતઃ ક્રિયાજન્યફલાશ્રયત્વમાત્રવિવક્ષાયાં દ્વિતીયાદીનાં સાધુત્વાન્વાખ્યાનમિત્યર્થલાભેન પાઠનક્રિયાન્વયકાલે પદસ્યૈવ ગૌણર્થત્વપ્રતીતિઃ પ્રયોક્તુરપિ।
એતન્મૂલકઃ"અભિવ્યક્તપદાર્થાઃ યેઽ ઇતિ શ્લોકોપિ પદકાર્યવિષયકઃ। ધ્વનિતં ચેદમ્ ઽસર્વાદીનિઽ ઇતિ સૂત્રે સંજ્ઞાભૂતાનાં પ્રતિષેધમારભતા વાર્ત્તિકકૃતા,"પૂર્વપરા"ઇતિ સૂત્રે ઽઅસંજ્ઞાયામ્ઽ ઇતિ વદતા સૂત્રકૃતા, અન્વર્થસંજ્ઞયા તત્પ્રત્યાખ્યાનં કુર્વતા ભાષ્યકૃતા ચ।
અર્થાશ્રય એતદેવં ભવતિ, શબ્દાશ્રયે ચ વૃદ્ધ્યાત્વે-ઇતિ ઽઓત્ઽ સૂત્રસ્થ ભાષ્યસ્ય લૌકિકાર્થવત્વયોગ્યપદાશ્રય
એષ ન્યાયઃ, તદ્રહિતશબ્દાશ્રયે ચ તે ઇત્યર્થઃ। ઽગોતઃઽ ઇતિ યથાશ્રુતસૂત્રે વિશિષ્ટરૂપોપાદાનસત્વેનોક્તરીત્યૈવતસ્ય
ભાષ્યસ્ય વ્યાખ્યેયત્વાદિત્યલમ્॥
અર્થવદ્ગ્રહણે-ઇત્યસ્યાપવાદમાહ :-
અનિનસ્મિન્ગ્રહણાન્યર્થવતા ચાનર્થકેન ચ તદન્તવિધિં પ્રયોજયન્તિ

ઽયેન વિધિઃઽ ઇત્યત્ર ભાષ્યે વચન રૂપેણ પઠિતૈષા। તેન ઽરાજ્ઞાઽ ઽસામ્નાઽ ઇત્યાદ્વલ્લોપઃ, ઽદણ્ડીઽ ઽવાગ્મીઽ ઇત્યાદૌ ઽઇન્હન્ઽ ઇતિ નિયમઃ, ઽસુપયાઃઽ ઽસુસ્રોતાઃઽ ઇત્યાદૌ ઽઅત્વસન્તસ્યઽ ઇતિ દીર્ગઃ, ઽસુશર્માઽ ઽસુપ્રથિમાઽ ઇત્યાદૌ ઽમનઃઽ ઇતિ ઙીબ્નિષેધશ્ચ સિદ્ધઃ। અન્યે તુ ઽપરિવીવિષીધ્વમ્ઽ ઇત્યત્ર ઢત્વવ્યાવૃત્તયે ક્રિયમાણાત્ ઽઇણઃ ષીધ્વમ્ઽ ઇત્યત્રાઙ્ગગ્રહણાદર્થવત્પરિભાષાનિત્યા, તન્મૂલકમિદમિત્યાહુઃ। ઽવિભાષેટઃઽ ઇત્યત્રાનર્થકસ્યૈવ ષીધ્વમઃ સમ્ભવાદત્રાપિ તસ્યૈવ ગ્રહણમિતિ ભ્રમવારણાય ઽઅઙ્ગાત્ઽ ઇતિ પરે॥
નનુ ઽઉશ્ચઽ ઇત્યત્ર ઽલિઙ્સિચૌઽ ઇત્યતઃ ઽઆત્મનેપદેષુઽ ઇત્યેવ સમ્બધ્યેત, અનન્તરત્વાદત આહ :-
એકયોગનિર્દિષ્ટાનાં સહ વા પ્રવૃત્તિઃ સહ વા નિવૃત્તિઃ

વા-શબ્દ એવાર્થે। પરસ્પરાન્વિતાર્થકપદાનામ્-સહૈવાનુવૃત્તિનિવૃત્તી ઇત્યર્થઃ। એકકાર્ય નિયુક્તાનાં બહૂનાં લોકે તથૈવ દર્શનાદિતિ ભાવઃ। યત્તુ-અત્ર જ્ઞાપકમ્ ઽનેડ્વશિઽ ઇત્યત ઇડિત્યનુવર્તમાને ઽઆર્ધધાતુકસ્યેડ્ઽ ઇત્યત્ર પુનરિડ્ગ્રહણમ્। તદ્ધિ નેત્યસ્યાસમ્બમ્ધાર્થમિતિ। તન્ન ; ઽદીધીવેવીટામ્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે તત્રત્યેડ્ગ્રહણપ્રત્યાખ્યાનાયેડ્ ગ્રહણે ઽનુવર્તમાને પુનરિડ્ગ્રહણસ્યેટો ગુણરૂપવિકારાર્થકત્વસ્યોક્તત્વેન તદ્વિરોધાત્। નઞો નિવૃત્તિસ્તુ ઽક્વચિદેકદેશો ઽપિ અનુવર્તતેઽ ઇતિ ન્યાયેન સિદ્ધા। વસ્તુ તસ્તુ ઽદીધીવેવીટામ્ઽ ઇતિ સૂત્રસ્થ ભાષ્યમેકદેશ્યુક્તિઃ, ઽઆર્ધધાતુકસ્યઽ ઇતિ સૂત્રસ્થેડ્ગ્રહણસ્ય ઽનેડ્વશિઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે પ્રત્યાખ્યાનાત્, તત્કરણેન ગુરુતરયત્નમાશ્રિત્યૈતત્પ્રત્યાખ્યાનસ્યાયુક્તત્વાત્॥
નનુ-અલુગધિક્રઃ પ્રાગનઙઃ, ઉત્તરપદાધિકારઃ પ્રાગઙ્ગાધિકારાદિત્યનુપપન્નમ્, એકયોગનિર્દિષ્ટત્વાત્। તથા ઽદામહાયનાન્તાચ્ચઽ ઇત્યાદૌ ઽસઙ્ખ્યાવ્યયાદેઃઽ ઇત્યતઃ સઙ્ખ્યાદેરિત્યનુવર્તતે ઽવ્યયાદેરિતિ નિવૃત્તમિતિ ચાનુપપન્નમત આહ-
એકયોગનિર્દિષ્ટાનામેદેશો ઽપ્યનુવર્તતે

એકાર્થે યોગઃઉસમ્બન્ધસ્તેન નિર્દિષ્ટયોઃ સમુદાયાભિધાયિદ્વન્દ્વનિર્દિષ્ટયોરિત્યર્થ ઇતિ ઽપક્ષાત્તિઃઽ ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ। તાવન્માત્રાંષે સ્વરિતત્વપ્રતિજ્ઞાબલાલ્લભ્યમિદમ્। સ્પષ્ટા ચેયમ્ ઽદામહાયનાન્તાચ્ચઽ ઇતિ સૂત્રે ઽઔતો ઽમ્શસોઃઽ ઇતિ સૂત્રે ચ ભાષ્યે પૂર્વા ચ॥
નનુ ઽત્યદાદીનામઃઽ ઇતિયાદિના ઽઇમમ્ઽ ઇત્યાદાવનુનાસિકઃ સ્યાદત આહ-
ભાવ્યમાનેન સવર્ણાનાં ગ્રહણં ન

અણુદિત્સૂત્રે ઽઅપ્રત્યયઃઽ ઇત્યનેન સામર્ત્યાત્સૂત્રપ્રાપ્તમ્, જાતિપક્ષેણપ્રાપ્તમ્,ગુણાભેદકત્વેનચ પ્રાપ્તમ્, નેત્યર્થઃ। અત એવાણુદિત્સૂત્રે પ્રત્યયાઽદેશાઽગમેષુ સવર્ણગ્રહણાભાવં પ્રકારાન્તરેણોક્ત્વા, ઽએવં તર્હિ સિદ્ધે યદપ્રત્યય ઇતિ પ્રતિષેધં શાસ્તિ, તજ્જ્ઞાપયતિ ભવત્યેષાપરિભાષા ઽભાવ્યમાનેન સવર્ણાનાં ગ્રહણં નઽ ઇતિ। કિઞ્ચ, ઽજ્યાદ ઈયસઃઽ ઇત્યેવાન્તર્યતો દીર્ઘે સિદ્ધે ઽજ્યાદાત્ઽ ઇતિ દીર્ગોચ્ચારણમસ્યા જ્ઞાપકમ્। અણુદિત્સૂત્રે ઽજ્યાદાત્ઽ ઇતિ સૂત્રે ચ ભાષ્યે સ્પષ્ટૈષા।
ઽચોઃ કુઃઽ ઇત્યાદૌ ભાવ્યમાનેનાપિ સવર્ણગ્રહણમ્, વિધેયે ઉદિદુચ્ચારણસામર્થ્યાત્। એતદેવાભિપ્રેત્ય ઽભાવ્યમાનાણ્ સવર્ણાન્ન
ગૃણ્હાતિઽ ઇતિ નવ્યાઃ પઠન્તિ॥
નન્વેવમ્ ઽઅદસો ઽસેઃઽ ઇત્યાદિના ઽઅમૂઽ ઇત્યાદૌ દીર્ગવિધાનં ન સ્યાદત આહ :-
ભાવ્યમાનો ઽપ્યુકારઃ સવર્ણાન્ ગૃણહાતિ

ઽદિવ ઉત્ઽ ઽઋત ઉત્ઽ ઇતિ તપરકરણમસ્યા જ્ઞપકમ્। ઽતિત્સ્વરિતમ્ઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષ્યે સ્પષ્ટૈષા॥
નનુ ઽગવે હિતં ગોહિતમ્ઽ ઇત્યાદૌ પ્રત્યયલક્ષણેનાવાદ્યાદેશાપત્તિરત આહ :-
વર્ણાશ્રયે નાસ્તિ પ્રત્યયલક્ષણમ્