પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 6

॥ ધ્યાનપારમિતાસમાસઃ ॥
6. પ્રજ્ઞાપારમિતાસમાસઃ
પુણ્યાનિ દાનપ્રભૃતીન્યમૂનિ પ્રજ્ઞાસનાથાન્યધિકં વિભાન્તિ ।
હિરણ્મયાનીવ વિભૂષણાનિ પ્રત્યુપ્તરત્નદ્યુતિભાસ્વરાણિ

ક્રિયાસુ સામર્થ્યગુણં હિ તેષાં પ્રજ્ઞૈવ વિસ્તારિણમાદધાતિ ।
સ્વાર્થપ્રવૃત્તૌ વિશદક્રમાણાં યથા મનઃસંતતિરિન્દ્રિયાણાં

ક્રિયાસ્વયોગ્યાનિ શરીરયન્ત્રાણ્યાયુર્વિયુક્તાનિ યથા ન ભાન્તિ ।
તથૈવ કાર્યાણિ ન ભાન્તિ લોકે પ્રજ્ઞાવિયોગેન જદીકૃતાનિ

શ્રદ્ધાદિકાનામપિ ચેન્દ્રિયાણાં પ્રજ્ઞાગ્રણી બુદ્ધિરિવેન્દ્રિયાણામ્ ।
ગુણાગુણાન્ વેત્તિ હિ તત્સનાથઃ ક્લેશક્ષયે નૈપુણમેત્યતશ્ચ

પ્રજ્ઞાવિયોગાત્ ફલલાલસાનાં નૈવ સ્વતોદાનવિશુદ્ધિરસ્તિ ।
ત્યાગં પરાર્થં હિ વદન્તિ દાનં શેષસ્તુ વૃદ્ધ્યાર્થમિવ પ્રયોગઃ

પ્રજ્ઞાસમુન્મીલિતચક્ષુષસ્તુ દત્ત્વા સ્વમાંસાન્યપિ બોધિસત્ત્વાઃ ।
નૈવોન્નતિં નાવનતિં પ્રયાન્તિ ભૈષજ્યવૃક્ષા ઇવ નિર્વિક્લપાઃ

એવં સ ભૂમિં પ્રથમામુપૈતિ લોકોત્તરસ્યાર્થવિધિપ્રતિષ્ઠામ્ ।
અક્રોધનઃ પ્રીતિસમૃદ્ધચેતા દાનૈર્મહદ્ભિર્જગદર્થચેતાઃ

પ્રાયેણ યસ્યાં બલચક્રવર્તી ભવત્યસંહાર્યમતિશ્ચ બોધેઃ ।
પ્રજ્ઞાગુણાદેશિતસત્પથો ઽથ કર્મેણ ભૂમિં વિમલામુપૈતિ

યસ્યાં પ્રકૃત્યૈવ વિશુદ્ધશીલશ્ચતુર્મહાદ્વીપપતિઃ સ ભૂત્વા ।
નરેન્દ્રચૂડામણિસત્કૃતાજ્ઞઃ સૂર્યાર્હતામેતિ યથા મુનીન્દ્રઃ

તતઃ પરં કામિષુ દૈવતેષુ લોકે ઽપિ ચ દ્વિત્રિસહસ્રસંખ્યે ।
ઐશ્વર્યમાપ્નોતિ તતઃ પરં ચ ભૂમિં વિશોધ્ય પ્રભવાં પ્રભાયાઃ

શીલસ્ય શુદ્ધિઃ કુત એવ તસ્ય યઃ પ્રજ્ઞયા નાપહૃતાન્ધકારઃ ।
પ્રાયેણ શીલાનિ હિ તદ્વિયોગાદ્ આમર્ષદોષૈઃ કલુષીક્રિયન્તે

નાત્માર્થમપ્યસ્તિ તુ યસ્ય શીલં પ્રાજ્ઞસ્ય તસ્યાસ્તિ કથં પરાર્થમ્ ।
યો દૃષ્ટદોષો ભવબન્ધનાનાં લોકાન્ સમસ્તાંસ્તત ઉજ્જિહીર્ષુઃ

પ્રજ્ઞાવિપક્ષૈર્હૃદિ સોપરાગે ક્ષમાગુણઃ કેન ધૃતિં લભેત ।
ગુણાગુણાઅવેક્ષણકાતરાક્ષે ખ્યાતો ગુણૈર્વીરા ઇવ ક્ષિતીશે

પ્રજ્ઞાન્વિતાનાં તુ પરાપકારાઃ ક્ષમાગુણાઃ સ્થૈર્યકરા ભવન્તિ ।
ભદ્રાત્મકાનામિવ વારણાનાં કરમાશ્રયા નૈકવિધા વિષેષાઃ

નિષ્કેવલં વીર્યમપિ શ્રમાય પ્રજ્ઞાસનાથસ્ય તુ તસ્ય કાર્યે ।
અનુત્તરઃ સિદ્ધિગુણો ઽભ્યુદેતિ હર્તા તદુત્થસ્ય પરિશ્રમસ્ય

યસ્માત્ પરં સૂક્ષમતરં ન કિં ચિદ્ યન્નૈપુણાનાં પરમઃ પ્રકર્ષઃ ।
યત્કામદોષાદિભિરાવૃતાનાં મનઃપથં નૈવ કદા ચિદેતિ

તદ્ ધ્યાનમેકાન્તસુખાભિરામં કથં પ્રવેક્ષ્યન્ત્યસ્તાં મનાંસિ ।
સ્થૂલાનિ દોષોપચયૈર્મહદ્ભિઃ પ્રજ્ઞોત્પથં ન્યાયમિવાશ્રિતાની

પ્રજ્ઞાનિરુદ્યોગમતેર્હિ દૃષ્ટિર્નાયાતિ શુદ્ધિં તદૃતે ન શીલમ્ ।
સમ્યકસ્માધિસ્ તદૃતે ન લભ્યો દુઃખક્ષયસ્તદ્વિરહાત્તથૈવ

પ્રાજ્ઞસ્તુ દોષાદ્ભયમીક્ષમાણઃ સુખાનુબદ્ધં ચ સુખં ગુણેભ્યઃ ।
વિહાય દોષાઞ્જગદર્થકામો ગુણાભિરામેણ પથા પ્રયાતિ

સમુદ્યતસ્તેન સમાધિમેત્ય પ્રાપ્નોતિ વાક્કાયમનોવિશુદ્ધીઃ ।
અતો ઽનવદ્યેન બલેન યુક્તઃ પ્રવર્તતે લોકહિતોદયેષુ

દાનેન ચાભીપ્સિતભૂયસૈવ પ્રિયૈરદીનૈર્વચનામૃતૈશ્ચ ।
નૈષ્કારણોર્જસ્વલયા ચ વૃત્ત્યા પરાર્થચર્યાસુ સમં સમન્તાત્

સામાન્યમર્થેષુ ચ દર્શયિત્વા પ્રેમ્ણા વશીકૃત્ય મનાંસિ તેષામ્ ।
કરોતિ નિર્વાણસુખે પ્રતિષ્ઠાં પ્રજ્ઞાગુણાવ્યાહતધર્મચક્રઃ

પ્રજ્ઞાદ્યરોગૈશ્ચ બલૈરમીભિરધ્યાસિતં નાભ્યુપયાતુમીસા ।
અજીવિકાદુર્ગતિમૃત્યુનિન્દાશારદ્યદોષાશ્રયણી ભયાર્તિઃ

ભયાનિ સર્વાણિ હિ દોષજાનિ પ્રજ્ઞા ન દોષૈઃ સહવાસમેતિ ।
શરદ્વ્યપોઢાભ્રગવાક્ષપક્ષા ભા ભાસ્કરસ્યેવ તમઃપ્રતાનૈઃ

સહસ્રરશ્મેરુદયે ઽપિ યાનિ તમાંસિ રુન્ધન્તિ જગદ્ગતાનિ ।
નામૈકશેષાણિ કરોતિ તાનિ પ્રજ્ઞાપ્રભાયાઃ પ્રસરપ્રભાવઃ

ન તત્ર ભૂયઃ કરણીયમ્ અસ્તિ યત્ર પ્રભા સા બલતામુપૈતિ ।
યુગાન્તકાલાનલસંહૃતે હિ લોકે ન દગ્ધવ્યકથાઃ પ્રથન્તે

જ્યોતીંષિ સર્વાણ્યપિ સંહિતાનિ પ્રજ્ઞાપ્રભાં નાલમથોપયાતુમ્ ।
અતસ્તયા નાસ્તિ પરાતિવૃદ્ધિર્ગરીયસી વાપરિહાણિજાતિઃ

સંપૂર્ણતાં યાતિ સુખેન શિક્ષા શીલાય ચિત્તપ્રશમાય ચૈવ ।
પ્રજ્ઞાભિયુક્તસ્ય યતસ્તતો ઽસ્યાં સર્વાભિસારેણ પરાક્રમેત

યા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રવૃત્તૌ સત્યાશ્રયા પ્રત્યયિતા પરીક્ષા ।
કાલત્રયે ઽપ્યેષ સમાસયુક્ત્યા પ્રજ્ઞાવદાતૈર્વિષયપ્રવેશઃ

કીર્તિં વિતન્વન્તિ જિનાત્મજાનાં પ્રજ્ઞાવદાતાશ્ચરિતપ્રદેશાઃ ।
ગુણદ્વીષામપ્યતિદુષ્કુહાણાં રોમાઞ્ચિતા વિસ્મયપારતન્ત્ર્યાત્

પ્રજ્ઞાબલં દીપ્તતરપ્રભાવં નાલં પ્રસોઢું સબલો ઽપિ મારઃ ।
પ્રજ્ઞાંશવો વિભ્રમયાન્તિ ચક્ષુર્ન દ્રષ્ટુમ્ ઈશો હિ યતઃ સ એવ

કન્દર્પનારાચનિપાતસાહી પ્રજ્ઞામયં વર્મ વિતત્ય ચિત્તે ।
વ્યૂઢાનિ રૂપપ્રભૃતીન્યનેકાન્યેકો ઽપિ નિર્ભીરભિભૂય યાતિ

અધીરસાત્મ્યં ભયવિક્લવં વા મૂઢોચિતં શોકપરિગ્રહં વા ।
સ્વલ્પાત્મચિત્તેષ્વવગાઢમૂલં રોષોપરાગં પરિજિહ્મિતં વા

દીનેષુ કાર્પણ્યમલીમસત્વં કૃતાસ્પદં રાગિષુ ચાપલં વા ।
તેજોવિહીનેષ્વલસત્વસત્ત્વં સમુદ્ધતેષ્વપ્રશમાત્મકત્વમ્

તાંસ્તાંશ્ચ લીનાનપિ દોષલેશાન્ પૃથગ્વિધિષ્વાશ્રયગહ્વરેષુ ।
સમુદ્ભવન્ત્યેવ પરાકરોતિ પ્રજ્ઞા પ્રતિજ્ઞેવ જગદ્ધિતાર્થા

નિવેશ્ય દોષક્ષયધીરસૌમ્યાં ભવસ્ય તસ્યોપરિ દૃષ્ટિલક્ષ્મીમ્ ।
સ્વયં મુનીન્દ્રૈરભિષિચ્યતે યત્ પ્રહ્લાદિના વ્યાકરણામૃતેન

ઊર્ણાપ્રભાભિશ્ચ મહામુનીનાં નિશીથચન્દ્રદ્યુતિહાસિનીભિઃ ।
યદાજ્યધારાભિરિવાધ્વરગ્નિર્વિભાતિ મૂર્ધન્યભિષિચ્યમાનઃ

અવાપ્ય યસ્માન્ મુનિયૌવરાજ્યં સમં સમન્તાદ્ વિસૃતાત્મભાવઃ ।
લોકસ્ય દુઃખં પ્રશમત્યયત્નાદ્ રજો મહામેઘ ઇવ પ્રવૃષ્ટઃ

પ્રજ્ઞાપ્રભાવોપનતઃ સ સર્વઃ પ્રભાવિસારઃ સુગતાત્મજાનામ્ ।
કો વિસ્મયો વાત્ર સુતપ્રિયાયા માતુઃ સમીયાદ્યદિયં વિભૂતિઃ

દશપ્રકારો ઽપિ યદા મુનીનાં તદાશ્રયાદેવ બલપ્રકર્ષઃ ।
ઉદેત્યસાધારણસુન્દરશ્ચ શેષો ઽપ્યસંખ્યો ગુણરત્નરાશિઃ

શાસ્ત્રાણિ ચક્ષુઃપ્રતિમાનિ લોકે નિધાનભૂતાંશ્ચ કલાવિશેષાન્ ।
મન્ત્રાન્ પરિત્રાણકૃતો વિચિત્રાન્ ધર્મવ્યવસ્થાશ્ચ પૃથગ્વિશેષાઃ

પર્યાયચિત્રં ચ વિમોક્ષમાર્ગં તત્તચ્ચ લોકસ્ય હિતોપપાદિ ।
યદ્બોધિસત્ત્વાઃ પ્રવિદર્શયન્તિ પ્રજ્ઞાપ્રભાવાભ્યુદયઃ સ સર્વઃ

દિવ્યપ્રતિસ્પર્ધિભિરિન્દ્રિયાર્થૈર્નરેન્દ્રભાવે ઽપિ હિ બોધિસત્ત્વાઃ ।
ન યદ્વિરૂપાં પ્રકૃતિં વ્રજન્તિ પ્રજ્ઞા ગુણામાત્યસનાથતા સા

પરોપકારૈકરસા ચ મૈત્રી રાગોપરાગપ્રતિવર્જિતા ચ ।
પરસ્ય દુઃખેષુ પરા દયા ચ ન શોકભારાલસતાં ગતા ચ

અનુદ્ધાતત્વં મુદિતે ઽપિ ચિત્તે તમોનિરારમ્ભમુપેક્ષિતં ચ ।
તે તે ગુણા<;શ્>;ચાભ્યધિકં વિભાન્તિ પ્રજ્ઞાનિરુદ્ધપ્રતિપક્ષમાર્ગાઃ

કો નામ લોકસ્ય પરાર્થસાધુર્દુઃખૈકહેતૂનિ તમાંસિ હન્યાત્ ।
અવ્યાહતા જ્ઞાનશયાશયેષુ પ્રજ્ઞા ન ચેત્ સ્યાદતિસૂર્યાદીપ્તિઃ

તત્પ્રાપ્તયે શ્રુતમ્ અશીતિવિકલ્પચિત્રં સંચેયમ્ આશ્રયસહં ગુરુમભ્યુપેત્ય ।
દ્વાત્રિંશતા તદધિગમ્ય વિવર્ધયેત સમ્યઙ્મનઃ સમવધાનકૃતૈર્વિશેષૈઃ

અલ્પશ્રુતો ઽન્ધ ઇવ વેત્તિ ન ભાવનાયા માર્ગં વિચિન્તયતિ કાનિ ચ તદ્વિહીનઃ ।
તસ્માચ્છ્રુતં પ્રતિ યતેત તદાશ્રયા હિ પ્રજ્ઞા સમુદ્ભવતિ ચિન્તનભાવનાભ્યામ્

પ્રશ્નૈરવિગ્રહમુખૈશ્ચ કથાવિશેષૈર્મીમાંસયાર્થગતિવીક્ષણયા સ્વયં ચ ।
પ્રજ્ઞાવિવૃદ્ધિમભિતઃ પ્રયતેત નિત્યં ધ્યાનેન તદ્ગુણવિવૃદ્ધિકરેણ ચૈવ

પ્રજ્ઞાભ્યુપાયવિધિરેષ સમાસતસ્તુ ધ્યાનં તદર્થનિયતઃ શ્રુતિવિસ્તરશ્ચ ।
તાભ્યાં સમુદ્ભવતિ હિ પ્રભવો ગુણાનાં પ્રજ્ઞાપ્રભાસમુદયો ઽગ્નિરિવારણીભ્યાં

વિદ્વજ્જનાચરિતમાર્ગસમાશ્રયાચ્ચ સંમોહહેતુગહનાનિ વિવર્જયેત ।
તૈરાવૃતો ન હિ વિભાત્યુદયસ્થિતો ઽપિ તોયાવલમ્બિજલદાન્તરિતઃ શશીવ

આલસ્યજૃમ્ભિતમતિત્વમ્ અસત્સહાયા નિદ્રાનિવૃત્તિરવિનિશ્ચયશીલતા ચ ।
જ્ઞાને મુનેરિવ કુતૂહલિતાનિવૃત્તિર્મિથ્યાભિમાનપરિસંકુચિતાશ્ચ પૃચ્છાઃ

દૈન્યેન ચાત્મપરિતાપસમુદ્ભવેન વિદ્વજ્જનાભિગમનાદરકાતરત્વમ્ ।
મિથ્યાવિકલ્પપટુતા વિતથા ચ દૃષ્ટિર્મોહાય તત્પ્રશમનાય તુ તદ્વિપક્ષાઃ

સ્કન્ધેષુ સાયતનધાતુષુ સત્યયુક્ત્યો<;ર્>; હેતુદ્ભવેષુ શુચયાનવિનિર્ણયે ચ ।
ધર્મેષુ કૌશલમશેષત એવ યચ્ચ પ્રજ્ઞાપ્રયોગવિષયો ઽષ્ટવિકલ્પ એષઃ

નિઃસારફેનનિચયૈરવિશેષિ રૂપં તિસ્રો ઽપિ બુદ્બુદલવા ઇવ વેદનાશ્ચ ।
સંજ્ઞાપિ કામગુણવિપ્રસૃતાન્ સતૃષ્ણાન્ બાલાન્ મૃગાનિવ વિલોભયતે મરીચિઃ

સંસ્કારજાતિરપિ તુલ્યગુણા કદલ્યા વિજ્ઞાનતો ઽપિ ન ચ યુક્તતરાસ્તિ માયા ।
યન્નિશ્રયાદ્ભ્રમતિ નૈકવિકલ્પચેષ્ટં ભૂતાભિભૂતકુણપપ્રતિમં શરીરમ્

નાત્મા તદીયમપિ ચાત્ર ન કિં ચિદ્ અસ્તિ સંઘાત એષ વિવિધાશૂચિસંનિધાનઃ ।
બાલાન્ પ્રલમ્ભયત એવ ચ સત્ત્વસંજ્ઞા સ્વચ્છન્દચેષ્ટ ઇવ યન્ત્રવિધૌ સુયુક્તે

આત્મા ન ચક્ષુરપિ ચ ક્ષણભઙ્ગુરત્વાત્ તદ્વન્ ન ચક્ષુષિ ન ચાત્ર યથૈવ ચક્ષુઃ ।
આધ્યાત્મિકાયતનશેષમ્ અશેષમ્ એવમ્ આત્મીયવસ્તુવિષયો ઽપિ ચ તદ્વિવેકી

બાહ્યેષુ ધાતુષુ શરીરસમાશ્રિતાનાં નાલ્પો ઽપિ લક્ષણવિરોધકૃતો ઽસ્તિ ભેદઃ ।
વિજ્ઞાનધાતુરપિ ચ ક્ષણિકઃ સ નાત્મા તસ્માત્પરો ઽપિ ચ નભઃકુસુમૈઃ સમાનઃ

ઇત્યેતદુદ્ભવતિ કેવલમેવ દુઃખં તૃષ્ણાવિમૂઢમનસો વિગ્માત્તુ તસ્યાઃ ।
શાન્તિઃ પરા ભવતિ તર્ષહરસ્તુ માર્ગઃ શીલં સમાધિપરિશુદ્ધતયા ચ દૃષ્ટિઃ

તત્તત્પ્રતીત્ય ભવતીતિ વિશુદ્ધદૃષ્ટિર્નાસ્ત્યસ્તિ વેતિ સમુપૈતિ સ નૈવ કિં ચિત્ ।
માયામયં જગદિદં પ્રતિભાતિ તસ્ય તસ્માત્ સુખાદિષુ ભવત્યવિકારધીરઃ

આસીદ્ભવિષ્યતિ ચ યત્ તદ્ અપીદૃગેવ કઃ સંભવો યદસુખં ન ભવેદ્ ભવેભ્યઃ ।
એવં વ્યતીતવિષયેષ્વપિ વીતરાગો નૈવાભિનન્દતિ ભવાંશ્ચ ભવિષ્યતો ઽપિ

આકારભેદપરુષે પુરુષો ઽપરાધી કો નામ ગૂઢનખરસ્ફુટદૃષ્ટિચિહ્ને ।
તત્પ્રૈષ્યવૃત્તિકપટાન્યનુચિન્ત્ય રજ્યેદ્ વિશ્વાસમેવ ચ યથોચિતમત્ર યાયાત્

એવં વિમુક્તમતિરપ્યનુકમ્પકસ્તુ ક્લેશાન્તરં જગદનાથમવેક્ષમાણઃ ।
હીનેષુ નિષ્પ્રણયબુદ્ધિરુદારભાવાન્ નિર્વાતુમિચ્છતિ ન બુદ્ધગુણાનલબ્ધ્વા

લોકાર્થસાધનવિધાવસમર્થરૂપં યાનદ્વયં સમવાધૂય સ પૂર્વમેવ ।
કારુણ્યદેશિતપથો મુનિરાજયાનમ્ આતસ્થિવાન્ પરહિતૈકરસસ્વભાવમ્

હીનોચિતેષુ ન મતિર્નમતિ પ્રણીતા સંતિષ્ઠતે મહતિ નામહતી કદા ચિત્ ।
સંસ્યન્દતે શુચિભિરેવ શુચિસ્વભાવં તુલ્યૈસ્તથાન્યદપિ શાસ્વત એષ યોગઃ

સ્વપ્નોપમાનિ વિગણય્ય સુખાસુખાનિ સંમોહદોષકૃપણાં જનતાં ચ તેષુ ।
આત્માર્થ એવ ગુરુતાં કથમ્ અસ્ય યાયાદ્ વ્યાપારભારમવધૂય પરાર્થરમ્યમ્

યઃ સર્વલોકહિતકારણસર્વચેષ્ટસ્ત્યક્ત્વાત્મદૃષ્ટિવિષયં વિતથાભિમાનમ્ ।
સર્વત્ર શાન્તમતિરદ્વયમાર્ગચારી સો ઽત્યદ્ભુતશ્ચરિતનિર્વૃત એવ લોકે

પ્રજ્ઞાવિશુદ્ધિકરમુત્તમયાનમેતત્ સર્વજ્ઞતા તદુદયા હિ મહામુનીનામ્ ।
લોકસ્ય યા નયનતામિવ સંપ્રયાતિ દીપ્તાંશુમણ્ડલતલોત્પતિતા પ્રભેવ

સંસારદોષભરનિર્મથિતો ઽપિ નૈવ પ્રજ્ઞાવિવેચનતયા પરિખીદ્યતે યઃ ।
નાત્માભિખેદપરિવિક્લવતાં સ યાતિ યાનસ્ય બુદ્ધગુણસંજનનસ્ય લોકે

પશ્યન્તિ ચાભુતમયં સુગતપ્રભાવં રોમાઞ્ચકઞ્ચુકિતસર્વશરીરદેશાઃ ।
તદ્ગામિનં પરિહરન્તિ ચ યાનમાર્ગં કિં નામ કારણમૃતે શઠચેષ્ટિતેભ્યઃ

કો નામ મારકલિનાનભિભૂતચેતાઃ સંબુદ્ધધર્મગુણરત્નનિધાનભૂતમ્ ।
સર્વજ્ઞયાનમપયાનમ્ અનર્થપઙ્કાદ્ આક્રોષ્ટુમર્હતિ ન ચેજ્જગતો ઽસ્ય વૈરમ્

લોકાર્થસાધનપરે જિનરાજવંશે પ્રજ્ઞાનિમીલિતનયેષુ પરિસ્ખલત્સુ ।
ચિત્તં નરસ્ય કરુણામૃદુ કસ્ય ન સ્યાત્ તન્મોહદોષશમનાય દૃઢં ચ વીર્યમ્

પ્રજ્ઞાયા જનયતિ યઃ પરાં વિશુદ્ધિં નિર્મોક્ષઃ કથમિવ તસ્ય દૂરતઃ સ્યાત્ ।
નૈવાસ્માત્પરતરમસ્તિ શીલમ્ અન્યત્ તત્તસ્માદ્ ભજત વિમોક્ષકાઙ્ક્ષિણો હિ