Parameshvara Samhita · Chapter 2
// śrīḥ //
kriyākāṇḍe dvitīyo'dhyāyaḥ
śāṇḍilyaḥ --
athādhikārasiddhyarthaṃ snānaṃ vakṣyāmi pūrvataḥ/
yena bhakto'bhiṣiktastu syādarho yāgahomayoḥ
snānaṃ tu dvividhaṃ kuryānmalasaṃkaraśuddhaye/
sāmānyavidhinā snātvā viśeṣavidhinā tataḥ
sāmānyaṃ laukikaṃ snānaṃ viśiṣṭaṃ mantrasaṃskṛtam/
taccāpi śaucapūrvaṃ syāttadādau kathayāmi te
brāhmaṃ muhūrtamāsādya udayātpūrvameva ca/
mantrajñaḥ prayataḥ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā
saṃprabuddhaḥ prabhāte tu utthāya śayane sthitaḥ/
nāmnāṃ saṃkīrtanaṃ kuryāt ṣoḍaśānāṃ prayatnataḥ
oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te (ca)/
pradyumnāya namaste'stu aniruddhāya te namaḥ
kramaśaḥ keśavādīnāṃ yāvaddāmodaraṃ dvija!/
namo namaḥ keśavāya namo nārāyaṇāya ca
mādhavāya namaścaiva govindāya namastataḥ/
viṣṇave'tha namaskuryānnamaste madhusūdana
namastrivikramāyātha vāmanāya namastataḥ/
śrīdharāya namaścātha(ścaiva) hṛṣīkeśāya oṃ namaḥ
namaste padmanābhāya namo dāmodarāya ca/
divyānāmavatārāṇāṃ daśānāmatha kīrtanam
ekaśrṛṅgādikānāṃ tu vihitaṃ kramaśaḥ prabhoḥ/
namaste mīnarūpāya kamaṭhāya namo namaḥ
namo'stvādivarāhāya nārasiṃhāya te namaḥ/
namo vāmanarūpāya namo rāmatrayāya ca
kuṭhārajyāhalāstrāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase/
kalki(n)viṣṇo namaste'stu pūrvaṃ sapraṇavaṃ dvija!
yathāsthitakrameṇaiva bhedāṃstvetān harervibhoḥ/
namaskuryāt prabhāte tu yāgānte tu dinakṣaye
śabdenoccatareṇaiva saṃhṛ(tu)ṣṭijananena tu/
stotrāṇi cātha mantrāṇi udīryānyāni vai tataḥ
ityevamādibhiḥ stotrairabhiṣṭūya śriyaḥ patim/
idaṃ vijñāpayāmāsa haraye varadāyine
harirharirbruvaṃstalpādutthāya bhuvi vinyaset/
namaḥ kṣitidharāyoktvā vāmapādaṃ mahāmate!
bahirnirgamanārthaṃ tu sañcālyādau tameva hi/
jalasaṃpūrṇapātraṃ ca astramantroddhṛtaṃ mune!
devāgnigirigoṣṭheṣu nadyāṃ vā na śmaśānake/
valmīke mūṣikāsthāne vṛkṣamūle surālaye
jalāntare ca mārge ca na gṛhṇīyāt kadācana/
deśe manorame grāhyā vihāya caturaṅgulam
prāṇyaṅgatuṣabhasmāsthikāṣṭhaloṣṭavivarjitam/
paraśaucāvaśiṣṭaṃ yacchreyaḥkāmaiḥ sadā naraiḥ
anaṅgārāmanūṣārāṃ tathā kṛṣṇāmavālukām/
śastrādinā'strajaptena nikhanecchubhadeśagām
mṛdaṃ doṣavinirmuktāṃ tatastenaiva cāharet/
snānopakaraṇaṃ cānyacchamīśākhāḥ sapallavāḥ
arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādikam/
śarajodumbarāśvatthaplakṣadarbhāṃśca vaiṇavān
āmrāṅkuramapāmārgamarjunaṃ dhātakīṃ śamīm/
anyāni ca pavitrāṇi teṣu saṃpannamāharet
yathāvasarametadvai nṛpavat saṃprayojya ca/
kūpasnānaṃ na kurvīta taṭākādiṣu satsu ca
teṣu nālpodake snāyāttīrtheṣu bahuvāriṣu/
eteṣvapi tu na snāyāt satyāṃ sariti sādhakaḥ
saritsvapi ca sarvāsu viśiṣṭāḥ syuḥ samudragāḥ/
tāsāmapi viśiṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ prāksrotasaḥ sadā
nadīnāmapi sarvāsāṃ dakṣiṇaṃ tīramuttamam/
prāksrotasaḥ sravantyastu yatra codaṅmukhasthitāḥ
prāktīraṃ tatra tīrthaṃ syāt sarvapāpapraṇāśanam/
kūpāddaśaguṇā vāpī vāpyā daśaguṇā nadī
nadyāṃ snānaphalaṃ snātustathā tasyāḥ samudragāḥ/
tathā daśaguṇaṃ tasyāḥ prāksrotāḥ kurute phalam
prāksrotasodaṅmukhāyāḥ prāktīre'nantakaṃ phalam/
pūrvaṃ tu kṣālite tīre saṃprokṣya sthāpayet pṛthak
jalasaṃpūrṇapātraṃ ca astramantroddhṛtaṃ mune!/
śaucārthaṃ mṛdamāhṛtya jalakūle nidhāya vai
manorame śucau deśe tṛṇānnikṣipya bhūtale/
divāsandhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ
kuryānmūtrapurīṣe tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ/
na kuryādbhuvi viṇmūtre saṃbhavaddīrghajantuṣu
na cāpsu na girau cāpi catvareṣu catuṣpathe/
na rājamārge no vīthyāṃ na devāyatane kvacit
na śmaśāne na caitye ca na bhasmani na govraje/
na grāmamadhye viprendra! kurvītāpyanyathāvidhi
ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ na meheta kadācana/
avakuṇṭhyottamāṅgaṃ tu na paśyeddiggaṇaṃ malam
tathā jyotīṃṣyapaśyaṃśca devatāyatanāni ca/
purīṣaṃ gudasaṃyuktaṃ kāṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ
vāmahastena sammārjya tena hastatalena tu/
gṛhītaśiśnaścotthāya jalakūlaṃ samāśrayet
ūrudvayāntarasthena gudaṃ mṛddāyinā'pi ca/
dākṣiṇyajānorbāhyaṃ ca dīyamānajalena ca
vāmena dakṣiṇenaiva pāṇinā kukkuṭāsanī/
aspṛṣṭatīrthaḥ śaucārthaṃ mṛdbhirabhyuddhṛtairjalaiḥ
gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryādatandritaḥ/
tisro liṅge mṛdo deyā ekaikāntaramṛttikāḥ
pañca vāmakare deyāstisraḥ pāṇyorviśuddhaye/
mūtrotsarge śuddhireṣā purīṣasyāpyanantaram
ardhaprasṛtimātraṃ tu prathamā mṛttikā smṛtā/
dvitīyā ca tṛtīyā ca tadardhā parikīrtitā
biḍālapadamātraṃ tu tadūrdhvā parikīrtitā/
pañcāpāne mṛttikāḥ syustathaivāntaramṛttikāḥ
daśa vāmakare deyāḥ sapta tūbhayahastayoḥ/
pādābhyāṃ tisṛbhiḥ śuddhirjaṅghāśuddhiśca pañcabhiḥ
niyojayettato vipra! kaṭyāṃ vai sapta mṛttikāḥ/
svadehasvedadoṣaghnā bāhyakardamaśāntaye
bhaktānāṃ śrotriyāṇāṃ ca varṣāsvevaṃ nirūpitam/
prāvṛ(ṭsū)ḍuktāttu vai tasmādekamṛdvyapanodanam
śaradgrīṣmavasanteṣu nityaṃ kāryaṃ kriyāparaiḥ/
etasmādapi caikaikā parilopyā tu mṛttikā
hemante śiśire vipra! śrotriyaiḥ saṃyamasthitaiḥ/
pathi śaucaṃ prakartavyaṃ deśakālānurūpataḥ
gandhalepamapāsyaivaṃ manaḥ śuddhyā viśudhyati/
vihitāḥ pādaśauce tu biḍālapadasaṃmitāḥ
mṛdaścaturdvijendrāṇāṃ trirdvirekā kramāttataḥ/
varṇānāṃ śūdraniṣṭhānāṃ kaṭiśauce tathaiva hi
sapta sapta ca ūrubhyāṃ karābhyāṃ tritayaṃ punaḥ/
sarveṣāmeva sāmānyaṃ pāṇiśaucamudāhṛtam
antarjānugataṃ kṛtvā bhujayugmaṃ dvijottama!/
caturdhā maṇibandhasthaṃ toyaṃ kṛtvā sunirmalam
budbudādyairvinirmuktaṃ pibedvipro hṛdā tataḥ/
ekaikāṃ hrāsayenmātrāṃ varṇatrayamanukramāt
pāṇinā kṣālitenaiva punarācāmayedbudhaḥ/
evaṃ prakṣālya vidhivadācamya prayataḥ śuciḥ
prāṅmukhodaṅmukho vā'pi upaviśyāsanaṃ(ne) tataḥ/
arkādibhirapāmārgaiḥ kārayeddantadhāvanam
prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam/
bhakṣayeddantadhavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan
dvādaśāṅgulamātraṃ tu vakragranthivivarjitam/
payobhiḥ saha tarjanyā brahma(n)dvādaśasaṃkhyayā
kāṣṭhālābhe tu roge vā kartavyaṃ dantadhāvanam/
ṣoḍaśāṅguladīrghaistu vakragranthivivarjitaiḥ
hemādinirmitairvā'pi kuśadarbhādibhistathā/
jihvānirlehanaṃ caiva gaṇḍūṣaṃ mukhadhāvanam
kuryādācamanaṃ vipra! śuddhena salilena ca/
vinā vividhasaṃparkaiḥ pañcāṅgasnānamācaret
mukhaṃ karadvayopetaṃ pādau kaṭitalāvadhi/
strīsaṅgādyupaghāteṣu snānaṃ kuryādyathāvidhi
adhottamāṅgāt pādāntaṃ śirasā'bhyañjayeddvija!/
aṅgānyudvartya cāstreṇa caraṇāntānyanukramāt
gomayena mṛdā vipra! nirmalīkṛtya vigraham/
narāmaraprayuktāṃ prāk snānārthaṃ cāharet khalīm
māṣacūrṇādinā dehaṃ nirhṛtya kavacaṃ smaran/
śuddhyarthaṃ prathamaṃ snātvā mantrasnānaṃ samācaret
snāyādrājopacāreṇa divyairgandhaiḥ purā''hṛtaiḥ/
hṛnmantreṇa ca viprendra! vāmahastatale tataḥ
mṛdā''malakamānena kramaśo'bhinidhāya ca/
prāntaparvāvadhau madhye maṇibandhasamīpataḥ
astramantreṇa mūlena kramāt pañcāṅgamantritam/
kṛtvā niyojya dikṣvapsu sarvāṅgālepanaṃ kramāt
adha ūrdhve ca tanmantraṃ mudrābandhena saṃyutam/
tena snānaharā vighnā digvidikparisaṃsthitāḥ
prayānti vihvalībhūtā yāvattannopasaṃhṛtam/
mṛdbhāgo mūlmantreṇa mantrito yaḥ purā sthitaḥ
tamuccaran samādāya toyamadhye vinikṣipet/
tena taddvijaśārdūla! tatkṣaṇādeva jāyate
gaṅgātoyena saṃpūrṇaṃ yāmunena śubhena ca/
prayāgaṃ cakratīrthaṃ ca prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca
bhavanti sannidhībhūtā mantrasyāsya prabhāvataḥ/
tato vai viṣṇutīrthāya mantrānte padamuccaret(ran)
sanamaskaṃ bhavettena viṣṇutīrthasya sannidhau/
anyatīrthe yadā snānaṃ kuryāttatra ca yojayet
kevalaṃ mūlamantraṃ tu viṣṇutīrthapadaṃ vinā/
tīrthāntareṣvidaṃ nāma na saṃkīrtayate sudhīḥ
nityasannidhitīrthasya yadyanyasyābhidhāṃ smaret/
snātasya tatra tīrthaṃ tadabhiśāpaṃ kṣaṇaṃ(ṇāt) sṛjet//
nirjharāmbutaṭākādau sāmānyasnānakarmaṇi/
gaṅgādīnāṃ nadīnāṃ ca tīrthānāṃ ca prakīrtanam
mantrasnānaṃ(na) kramaiḥ samyagviṣṇutīrthāya kīrtayet/
tato'ṅgamantrajaptaṃ ca bhāgaṃ pāṇitale sthitam
toyenāloḍya masṛṇaṃ tāpayedarkaraśmibhiḥ/
meghacchanne svakaṃ mantraṃ sūryavat khasthitaṃ smaret
darśayitvā karau tasya tābhyāṃ sarvā'ṅgakaṃ spṛśet/
apāsya proccaran varma mṛllepaṃ vāriṇā'ṅgagam
darbhapuñjīlamādāya dakṣiṇena kareṇa tu/
jale tvāvartya tanmantraṃ sakṛdvā bahuśo dvidhā
tataḥ kumbhābhiṣekaṃ vā pāṇikumbhodarāmbunā/
sa(saṃ)hitā(kṛdā)vartitenaiva abhiṣekaṃ tu mūrdhani
śrotradṛgvadanaṃ nāsāṃ svakarāṅgulibhiḥ kramāt/
sthagayitvā nimajyātha sāṅgaṃ mantramathoccaran
sakṛdvā bahuśaḥ śaktyā dhyāyejjyotirmayaṃ harim/
devaṃ hṛtpuṣkarāntasthaṃ netrayoratha cāntare
sarvapāpanirāsārthaṃ kṛtvaivamaghamarṣaṇam/
prāṇāyāmaistribhirdvābhyāmekena niyatena vā
samutthāyācaret paścāt sannirīkṣyārkamaṇḍalam/
mantramūrtirmahātejāḥ samuttīrya jalāntarāt
snānavastraṃ parityajya paridhāyāmbarāntaram/
śikhayā'tha śikhābandhaṃ kṛtvā''camya yathāvidhi
aṅguṣṭhamūlaṃ brāhmaṃ tu aṅgulyagraṃ tu daivikam/
paitṛkaṃ hastamadhyaṃ tu tīrthaṃ dakṣiṇahastajam
brāhmeṇa tu pibettoyaṃ paitṛkena tu mārjrayet/
daivikena spṛśedaṅgān yeṣāṃ tṛptiṃ yadīcchati
tridhā caturdhā vā vipra! dvirāmṛjya mukhaṃ punaḥ/
vāmahastatalaṃ prokṣya pādayośca tale śubhe
talena hṛdayaṃ spṛṣṭvā mukhamaṅgulibhistathā/
aṅguṣṭhānāmikāṃ kṛtvā netre spṛṣṭvā ca vāriṇā
tenaiva tarjanīṃ kṛtvā tathā dve nāsikāpuṭe/
kaniṣṭhikāṃ tathā kṛtvā tenaiva śravaṇaṃ spṛśet
tathaiva madhyamāṃ kṛtvā bāhudeśāvubhau spṛśet/
tenaiva nābhideśaṃ ca savairyuktaiḥ śiraḥ spṛśet
etadācamanaṃ proktaṃ sarvakarmasu sarvadā/
sajalaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ kṛtvā ghrāṇāgragaṃ mune!
smaran hṛnmantramāghrāya sandhārya kavacaṃ lapan/
virecya samudīryāstraṃ toyakṣepeṇa vai saha
tatastu hastayordehe nyāsaṃ kuryādyathāga(kra)mam/
hṛdā vāmakare toyamādāya galitaṃ ca tat
vibudhānūrdhvadehasthān hlādayecchikhayā kṣipan/
smarannastraṃ kṣipedbhūmau duṣṭadoṣapraśāntaye
antarāntarayogena hyūrdhvāntaṃ prāgadhastataḥ/
jalāñjalimathādāya sa(sva)mantreṇa hariṃ smaran
sūryamaṇḍalamadhyasthaṃ tarpayettena vāriṇā/
sakuśordhvakaraścātha vinimīlitadṛgjapan
sūryaṃ nirīkṣayenmantraṃ yadardhyeṇārcitaṃ purā/
tatopaviśya santarpya ā(sā)dhārāsanapūrvakam
sāṅgaṃ saparivāraṃ ca mantraṃ tadanu vai kramāt/
indrādīn viṣṇupūrvāṃśca vāsudevādikānapi
mūrtīrdvādaśaśaktīśca paramātmānameva ca/
pṛthivyādīni bhūtāni ṛṣīṃśca pitṛbhissaha
ādau nāma dvitīyāntaṃ tarpayāmīti coccaran/
eṣa mantrastu nirdiṣṭastarpaṇeṣu yathākramam
tilodakaistarpayitvā svapitṝṃśca pitāmahān/
prapitāmahasaṃjñāṃśca sadārānanutarpayet
tarpayetsarvapitṝṇāṃ dakṣiṇābhimukhena tu/
devānāṃ ca tadanyeṣāṃ prāṅmukho vā'pyudaṅmukhaḥ
pavitrakaṃ tyajet paścāt punarācamya mantravit/
sāyaṃ prātardiśo vandyāddhyātvā nārāyaṇaṃ prabhum
karaśuddhisamopetaṃ digbandhaṃ cāvakuṇṭhanam/
prāṇāyāmādikaṃ kuryādbhutaśuddhisamanvitam
mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā mudrāṃ badhvā smareddharim/
jalamadhye'pi yāgasya bhogaiścaivāsanādikaiḥ
tato mantrī samabhyarcya patrapuṣpaphalairvibhum/
saṃbhave sati puṣpāṇāṃ vihitaṃ tatra cārcanam
audakenopacāreṇa bhāvanābhāvitena ca/
tarpayedambhasā prāgvaddhomabhāvanayā'khilam
evaṃ kṛtvā jagannāthaṃ samiddānaṃ samācaret/
juhuyācca yathāśakti tatastilaghṛtādi yat
nyūnātiriktaśāntyarthaṃ sarvakarmasamāptaye/
pūrṇāhutyavasānāntaṃ kuryādvai jalatarpaṇe
stutvā ca praṇamedvipra! aṣṭāṅgenātha daṇḍavat/
dūrvāṃ siddhārthakopetāṃ śikhāmantrābhimantritām
cūḍyottamāṅge śirasā upasaṃhṛtya sāsanam/
vācyaṃ jalāt svahṛdvyomni manasā niṣkalātmanā
kṛtvābhigamanaṃ kṛtyaṃ sanyasecca vicakṣaṇaḥ/
kuryādbhogārjanaṃ paścānyāyopāyasamārjitam
mūlena vā'stramantreṇa puṣpamūlaphalādikam/
avapannaṃ tvabhimatamanāptaṃ bhāvadūṣitam
vyāmiśrahīnasaṃspṛṣṭaṃ śuktaṃ līḍhaṃ ca varjayet/
samyak pūrakayuktyā tu dhiyā vācakamuccaran
apāmārgaśamīśākhāyugmaṃ saṃbhrāmya mūrdhani/
savyāpasavyayogena pṛṣṭhato'straṃ paṭhan kṣipet
snānavastraṃ ca niṣpīḍya tataścācamya vāgyataḥ/
ityuktamaudakaṃ snānamatha māntraṃ nibodha me
toyābhāve ca yatkuryāddurge(ṣṭe)kāle tu śītale/
gamane kṣiprasiddhau vā gurukārye'svatantratām
prāptāṃ vā vīkṣya viprendra! niśābhāge dinasya vā/
prakṣālya pādāvācamya proddhṛtena ca vāriṇā
sthānaṃ daśa diśaḥ prāgvat saṃśodhyopaviśettataḥ/
prāṇāyāmagaṇaṃ kuryādbhutaśuddhiṃ tatastanau
mūlamantrāditaḥ kuryāt sarvamantragaṇena tu/
kevalādudakasnānāt saṃskāraparivarjitāt
prayāgādiṣu tīrtheṣu yatphalaṃ kurute dvija!/
snānācchataguṇaṃ tasmānmantrasnānasya sattam!
dhyānasnānamatho vakṣye dvābhyāmapi paraṃ tu yat/
khasthitaṃ puṇḍarīkākṣaṃ mantramūrtiṃ prabhuṃ smaret
tatpādodakajāṃ dhārāṃ patamānāṃ hi mūrdhani/
cintayedbrahmarandhreṇa praviśantīṃ svakāṃ tanum
tayā saṃkṣālayet sarvamantardehagataṃ malam/
tatkṣaṇādvirajā mantrījāyate sphaṭikopamaḥ
dhyānasnānaṃ paraṃ mantrasnānācchataguṇaṃ smṛtam/
sadhyānasnānamityuktaṃ divyasnānādikaṃ śrṛṇu
sahātapena varṣeṇa snānaṃ divyamanantaram/
samidhāṃ dīpitānāṃ ca gomayasya huta(śubha)sya ca
sitena bhasmanā'ṅgeṣu lalāṭādiṣu ca kramāt/
yadūrdhvapuṇḍrakaraṇaṃ mantroccāraṇapūrvakam
dāhanaṃ tu bhavetsnānaṃ śodhanaṃ paramaṃ smṛtam/
gacchatsu goṣu vātotthai rajobhirbhūmisaṃbhavaiḥ
sparśanaṃ vapuṣaḥ snānaṃ vāyavyaṃ tadudāhṛtam/
praśaste parvatāgrādau jātayā śvetamṛtsnayā
uccārya keśavādīni nāmānyaṅge yathākramam/
lalāṭādau yadvidhānamūrdhvapuṇḍrasya tatsa(tkṣa)mam
pārthivasnānamityevaṃ sarvapāpaharaṃ śubham/
tasmādekatamaṃ kāryaṃ snānaṃ śraddhāpareṇa tu
snānācamanaśaucena prāṇāyāmena deśikaḥ/
antarbahiḥ śarīrasya sādhakastu viśudhyati
snānapūrvāḥ kriyāḥ sarvāḥ phalasaṃsiddhihetavaḥ/
tasmātsnānaṃ prakurvīta devarṣipitṛtarpaṇam
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe sādhakasnānavidhirnāma
dvitīyo'dhyāyaḥ //
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0