Language

ENहिગુ
Scripture Library

Parameshvara Samhita · Chapter 2

2.1

// śrīḥ //
kriyākāṇḍe dvitīyo'dhyāyaḥ
śāṇḍilyaḥ --
athādhikārasiddhyarthaṃ snānaṃ vakṣyāmi pūrvataḥ/
yena bhakto'bhiṣiktastu syādarho yāgahomayoḥ

2.2

snānaṃ tu dvividhaṃ kuryānmalasaṃkaraśuddhaye/
sāmānyavidhinā snātvā viśeṣavidhinā tataḥ

2.3

sāmānyaṃ laukikaṃ snānaṃ viśiṣṭaṃ mantrasaṃskṛtam/
taccāpi śaucapūrvaṃ syāttadādau kathayāmi te

2.4

brāhmaṃ muhūrtamāsādya udayātpūrvameva ca/
mantrajñaḥ prayataḥ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā

2.5

saṃprabuddhaḥ prabhāte tu utthāya śayane sthitaḥ/
nāmnāṃ saṃkīrtanaṃ kuryāt ṣoḍaśānāṃ prayatnataḥ

2.6

oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te (ca)/
pradyumnāya namaste'stu aniruddhāya te namaḥ

2.7

kramaśaḥ keśavādīnāṃ yāvaddāmodaraṃ dvija!/
namo namaḥ keśavāya namo nārāyaṇāya ca

2.8

mādhavāya namaścaiva govindāya namastataḥ/
viṣṇave'tha namaskuryānnamaste madhusūdana

2.9

namastrivikramāyātha vāmanāya namastataḥ/
śrīdharāya namaścātha(ścaiva) hṛṣīkeśāya oṃ namaḥ

2.10

namaste padmanābhāya namo dāmodarāya ca/
divyānāmavatārāṇāṃ daśānāmatha kīrtanam

2.11

ekaśrṛṅgādikānāṃ tu vihitaṃ kramaśaḥ prabhoḥ/
namaste mīnarūpāya kamaṭhāya namo namaḥ

2.12

namo'stvādivarāhāya nārasiṃhāya te namaḥ/
namo vāmanarūpāya namo rāmatrayāya ca

2.13

kuṭhārajyāhalāstrāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase/
kalki(n‌)viṣṇo namaste'stu pūrvaṃ sapraṇavaṃ dvija!

2.14

yathāsthitakrameṇaiva bhedāṃstvetān harervibhoḥ/
namaskuryāt prabhāte tu yāgānte tu dinakṣaye

2.15

śabdenoccatareṇaiva saṃhṛ(tu)ṣṭijananena tu/
stotrāṇi cātha mantrāṇi udīryānyāni vai tataḥ

2.16

ityevamādibhiḥ stotrairabhiṣṭūya śriyaḥ patim/
idaṃ vijñāpayāmāsa haraye varadāyine

2.17

harirharirbruvaṃstalpādutthāya bhuvi vinyaset/
namaḥ kṣitidharāyoktvā vāmapādaṃ mahāmate!

2.18

bahirnirgamanārthaṃ tu sañcālyādau tameva hi/
jalasaṃpūrṇapātraṃ ca astramantroddhṛtaṃ mune!

2.19

devāgnigirigoṣṭheṣu nadyāṃ vā na śmaśānake/
valmīke mūṣikāsthāne vṛkṣamūle surālaye

2.20

jalāntare ca mārge ca na gṛhṇīyāt kadācana/
deśe manorame grāhyā vihāya caturaṅgulam

2.21

prāṇyaṅgatuṣabhasmāsthikāṣṭhaloṣṭavivarjitam/
paraśaucāvaśiṣṭaṃ yacchreyaḥkāmaiḥ sadā naraiḥ

2.22

anaṅgārāmanūṣārāṃ tathā kṛṣṇāmavālukām/
śastrādinā'strajaptena nikhanecchubhadeśagām

2.23

mṛdaṃ doṣavinirmuktāṃ tatastenaiva cāharet/
snānopakaraṇaṃ cānyacchamīśākhāḥ sapallavāḥ

2.24

arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādikam/
śarajodumbarāśvatthaplakṣadarbhāṃśca vaiṇavān

2.25

āmrāṅkuramapāmārgamarjunaṃ dhātakīṃ śamīm/
anyāni ca pavitrāṇi teṣu saṃpannamāharet

2.26

yathāvasarametadvai nṛpavat saṃprayojya ca/
kūpasnānaṃ na kurvīta taṭākādiṣu satsu ca

2.27

teṣu nālpodake snāyāttīrtheṣu bahuvāriṣu/
eteṣvapi tu na snāyāt satyāṃ sariti sādhakaḥ

2.28

saritsvapi ca sarvāsu viśiṣṭāḥ syuḥ samudragāḥ/
tāsāmapi viśiṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ prāksrotasaḥ sadā

2.29

nadīnāmapi sarvāsāṃ dakṣiṇaṃ tīramuttamam/
prāksrotasaḥ sravantyastu yatra codaṅmukhasthitāḥ

2.30

prāktīraṃ tatra tīrthaṃ syāt sarvapāpapraṇāśanam/
kūpāddaśaguṇā vāpī vāpyā daśaguṇā nadī

2.31

nadyāṃ snānaphalaṃ snātustathā tasyāḥ samudragāḥ/
tathā daśaguṇaṃ tasyāḥ prāksrotāḥ kurute phalam

2.32

prāksrotasodaṅ‌mukhāyāḥ prāktīre'nantakaṃ phalam/
pūrvaṃ tu kṣālite tīre saṃprokṣya sthāpayet pṛthak

2.33

jalasaṃpūrṇapātraṃ ca astramantroddhṛtaṃ mune!/
śaucārthaṃ mṛdamāhṛtya jalakūle nidhāya vai

2.34

manorame śucau deśe tṛṇānnikṣipya bhūtale/
divāsandhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ

2.35

kuryānmūtrapurīṣe tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ/
na kuryādbhuvi viṇmūtre saṃbhavaddīrghajantuṣu

2.36

na cāpsu na girau cāpi catvareṣu catuṣpathe/
na rājamārge no vīthyāṃ na devāyatane kvacit

2.37

na śmaśāne na caitye ca na bhasmani na govraje/
na grāmamadhye viprendra! kurvītāpyanyathāvidhi

2.38

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ na meheta kadācana/
avakuṇṭhyottamāṅgaṃ tu na paśyeddiggaṇaṃ malam

2.39

tathā jyotīṃṣyapaśyaṃśca devatāyatanāni ca/
purīṣaṃ gudasaṃyuktaṃ kāṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ

2.40

vāmahastena sammārjya tena hastatalena tu/
gṛhītaśiśnaścotthāya jalakūlaṃ samāśrayet

2.41

ūrudvayāntarasthena gudaṃ mṛddāyinā'pi ca/
dākṣiṇyajānorbāhyaṃ ca dīyamānajalena ca

2.42

vāmena dakṣiṇenaiva pāṇinā kukkuṭāsanī/
aspṛṣṭatīrthaḥ śaucārthaṃ mṛdbhirabhyuddhṛtairjalaiḥ

2.43

gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryādatandritaḥ/
tisro liṅge mṛdo deyā ekaikāntaramṛttikāḥ

2.44

pañca vāmakare deyāstisraḥ pāṇyorviśuddhaye/
mūtrotsarge śuddhireṣā purīṣasyāpyanantaram

2.45

ardhaprasṛtimātraṃ tu prathamā mṛttikā smṛtā/
dvitīyā ca tṛtīyā ca tadardhā parikīrtitā

2.46

biḍālapadamātraṃ tu tadūrdhvā parikīrtitā/
pañcāpāne mṛttikāḥ syustathaivāntaramṛttikāḥ

2.47

daśa vāmakare deyāḥ sapta tūbhayahastayoḥ/
pādābhyāṃ tisṛbhiḥ śuddhirjaṅghāśuddhiśca pañcabhiḥ

2.48

niyojayettato vipra! kaṭyāṃ vai sapta mṛttikāḥ/
svadehasvedadoṣaghnā bāhyakardamaśāntaye

2.49

bhaktānāṃ śrotriyāṇāṃ ca varṣāsvevaṃ nirūpitam/
prāvṛ(ṭ‌sū)ḍuktāttu vai tasmādekamṛdvyapanodanam

2.50

śaradgrīṣmavasanteṣu nityaṃ kāryaṃ kriyāparaiḥ/
etasmādapi caikaikā parilopyā tu mṛttikā

2.51

hemante śiśire vipra! śrotriyaiḥ saṃyamasthitaiḥ/
pathi śaucaṃ prakartavyaṃ deśakālānurūpataḥ

2.52

gandhalepamapāsyaivaṃ manaḥ śuddhyā viśudhyati/
vihitāḥ pādaśauce tu biḍālapadasaṃmitāḥ

2.53

mṛdaścaturdvijendrāṇāṃ trirdvirekā kramāttataḥ/
varṇānāṃ śūdraniṣṭhānāṃ kaṭiśauce tathaiva hi

2.54

sapta sapta ca ūrubhyāṃ karābhyāṃ tritayaṃ punaḥ/
sarveṣāmeva sāmānyaṃ pāṇiśaucamudāhṛtam

2.55

antarjānugataṃ kṛtvā bhujayugmaṃ dvijottama!/
caturdhā maṇibandhasthaṃ toyaṃ kṛtvā sunirmalam

2.56

budbudādyairvinirmuktaṃ pibedvipro hṛdā tataḥ/
ekaikāṃ hrāsayenmātrāṃ varṇatrayamanukramāt

2.57

pāṇinā kṣālitenaiva punarācāmayedbudhaḥ/
evaṃ prakṣālya vidhivadācamya prayataḥ śuciḥ

2.58

prāṅmukhodaṅmukho vā'pi upaviśyāsanaṃ(ne) tataḥ/
arkādibhirapāmārgaiḥ kārayeddantadhāvanam

2.59

prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam/
bhakṣayeddantadhavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan

2.60

dvādaśāṅgulamātraṃ tu vakragranthivivarjitam/
payobhiḥ saha tarjanyā brahma(n‌)dvādaśasaṃkhyayā

2.61

kāṣṭhālābhe tu roge vā kartavyaṃ dantadhāvanam/
ṣoḍaśāṅguladīrghaistu vakragranthivivarjitaiḥ

2.62

hemādinirmitairvā'pi kuśadarbhādibhistathā/
jihvānirlehanaṃ caiva gaṇḍūṣaṃ mukhadhāvanam

2.63

kuryādācamanaṃ vipra! śuddhena salilena ca/
vinā vividhasaṃparkaiḥ pañcāṅgasnānamācaret

2.64

mukhaṃ karadvayopetaṃ pādau kaṭitalāvadhi/
strīsaṅgādyupaghāteṣu snānaṃ kuryādyathāvidhi

2.65

adhottamāṅgāt pādāntaṃ śirasā'bhyañjayeddvija!/
aṅgānyudvartya cāstreṇa caraṇāntānyanukramāt

2.66

gomayena mṛdā vipra! nirmalīkṛtya vigraham/
narāmaraprayuktāṃ prāk snānārthaṃ cāharet khalīm

2.67

māṣacūrṇādinā dehaṃ nirhṛtya kavacaṃ smaran/
śuddhyarthaṃ prathamaṃ snātvā mantrasnānaṃ samācaret

2.68

snāyādrājopacāreṇa divyairgandhaiḥ purā''hṛtaiḥ/
hṛnmantreṇa ca viprendra! vāmahastatale tataḥ

2.69

mṛdā''malakamānena kramaśo'bhinidhāya ca/
prāntaparvāvadhau madhye maṇibandhasamīpataḥ

2.70

astramantreṇa mūlena kramāt pañcāṅgamantritam/
kṛtvā niyojya dikṣvapsu sarvāṅgālepanaṃ kramāt

2.71

adha ūrdhve ca tanmantraṃ mudrābandhena saṃyutam/
tena snānaharā vighnā digvidikparisaṃsthitāḥ

2.72

prayānti vihvalībhūtā yāvattannopasaṃhṛtam/
mṛdbhāgo mūlmantreṇa mantrito yaḥ purā sthitaḥ

2.73

tamuccaran samādāya toyamadhye vinikṣipet/
tena tad‌dvijaśārdūla! tatkṣaṇādeva jāyate

2.74

gaṅgātoyena saṃpūrṇaṃ yāmunena śubhena ca/
prayāgaṃ cakratīrthaṃ ca prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca

2.75

bhavanti sannidhībhūtā mantrasyāsya prabhāvataḥ/
tato vai viṣṇutīrthāya mantrānte padamuccaret(ran)

2.76

sanamaskaṃ bhavettena viṣṇutīrthasya sannidhau/
anyatīrthe yadā snānaṃ kuryāttatra ca yojayet

2.77

kevalaṃ mūlamantraṃ tu viṣṇutīrthapadaṃ vinā/
tīrthāntareṣvidaṃ nāma na saṃkīrtayate sudhīḥ

2.79

nityasannidhitīrthasya yadyanyasyābhidhāṃ smaret/
snātasya tatra tīrthaṃ tadabhiśāpaṃ kṣaṇaṃ(ṇāt) sṛjet//
nirjharāmbutaṭākādau sāmānyasnānakarmaṇi/
gaṅgādīnāṃ nadīnāṃ ca tīrthānāṃ ca prakīrtanam

2.80

mantrasnānaṃ(na) kramaiḥ samyagviṣṇutīrthāya kīrtayet/
tato'ṅgamantrajaptaṃ ca bhāgaṃ pāṇitale sthitam

2.81

toyenāloḍya masṛṇaṃ tāpayedarkaraśmibhiḥ/
meghacchanne svakaṃ mantraṃ sūryavat khasthitaṃ smaret

2.82

darśayitvā karau tasya tābhyāṃ sarvā'ṅgakaṃ spṛśet/
apāsya proccaran varma mṛllepaṃ vāriṇā'ṅgagam

2.83

darbhapuñjīlamādāya dakṣiṇena kareṇa tu/
jale tvāvartya tanmantraṃ sakṛdvā bahuśo dvidhā

2.84

tataḥ kumbhābhiṣekaṃ vā pāṇikumbhodarāmbunā/
sa(saṃ)hitā(kṛdā)vartitenaiva abhiṣekaṃ tu mūrdhani

2.85

śrotradṛgvadanaṃ nāsāṃ svakarāṅgulibhiḥ kramāt/
sthagayitvā nimajyātha sāṅgaṃ mantramathoccaran

2.86

sakṛdvā bahuśaḥ śaktyā dhyāyejjyotirmayaṃ harim/
devaṃ hṛtpuṣkarāntasthaṃ netrayoratha cāntare

2.87

sarvapāpanirāsārthaṃ kṛtvaivamaghamarṣaṇam/
prāṇāyāmaistribhirdvābhyāmekena niyatena vā

2.88

samutthāyācaret paścāt sannirīkṣyārkamaṇḍalam/
mantramūrtirmahātejāḥ samuttīrya jalāntarāt

2.89

snānavastraṃ parityajya paridhāyāmbarāntaram/
śikhayā'tha śikhābandhaṃ kṛtvā''camya yathāvidhi

2.90

aṅguṣṭhamūlaṃ brāhmaṃ tu aṅgulyagraṃ tu daivikam/
paitṛkaṃ hastamadhyaṃ tu tīrthaṃ dakṣiṇahastajam

2.91

brāhmeṇa tu pibettoyaṃ paitṛkena tu mārjrayet/
daivikena spṛśedaṅgān yeṣāṃ tṛptiṃ yadīcchati

2.92

tridhā caturdhā vā vipra! dvirāmṛjya mukhaṃ punaḥ/
vāmahastatalaṃ prokṣya pādayośca tale śubhe

2.93

talena hṛdayaṃ spṛṣṭvā mukhamaṅgulibhistathā/
aṅguṣṭhānāmikāṃ kṛtvā netre spṛṣṭvā ca vāriṇā

2.94

tenaiva tarjanīṃ kṛtvā tathā dve nāsikāpuṭe/
kaniṣṭhikāṃ tathā kṛtvā tenaiva śravaṇaṃ spṛśet

2.95

tathaiva madhyamāṃ kṛtvā bāhudeśāvubhau spṛśet/
tenaiva nābhideśaṃ ca savairyuktaiḥ śiraḥ spṛśet

2.96

etadācamanaṃ proktaṃ sarvakarmasu sarvadā/
sajalaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ kṛtvā ghrāṇāgragaṃ mune!

2.97

smaran hṛnmantramāghrāya sandhārya kavacaṃ lapan/
virecya samudīryāstraṃ toyakṣepeṇa vai saha

2.98

tatastu hastayordehe nyāsaṃ kuryādyathāga(kra)mam/
hṛdā vāmakare toyamādāya galitaṃ ca tat

2.99

vibudhānūrdhvadehasthān hlādayecchikhayā kṣipan/
smarannastraṃ kṣipedbhūmau duṣṭadoṣapraśāntaye

2.100

antarāntarayogena hyūrdhvāntaṃ prāgadhastataḥ/
jalāñjalimathādāya sa(sva)mantreṇa hariṃ smaran

2.101

sūryamaṇḍalamadhyasthaṃ tarpayettena vāriṇā/
sakuśordhvakaraścātha vinimīlitadṛgjapan

2.102

sūryaṃ nirīkṣayenmantraṃ yadardhyeṇārcitaṃ purā/
tatopaviśya santarpya ā(sā)dhārāsanapūrvakam

2.103

sāṅgaṃ saparivāraṃ ca mantraṃ tadanu vai kramāt/
indrādīn viṣṇupūrvāṃśca vāsudevādikānapi

2.104

mūrtīrdvādaśaśaktīśca paramātmānameva ca/
pṛthivyādīni bhūtāni ṛṣīṃśca pitṛbhissaha

2.105

ādau nāma dvitīyāntaṃ tarpayāmīti coccaran/
eṣa mantrastu nirdiṣṭastarpaṇeṣu yathākramam

2.106

tilodakaistarpayitvā svapitṝṃśca pitāmahān/
prapitāmahasaṃjñāṃśca sadārānanutarpayet

2.107

tarpayetsarvapitṝṇāṃ dakṣiṇābhimukhena tu/
devānāṃ ca tadanyeṣāṃ prāṅmukho vā'pyudaṅmukhaḥ

2.108

pavitrakaṃ tyajet paścāt punarācamya mantravit/
sāyaṃ prātardiśo vandyāddhyātvā nārāyaṇaṃ prabhum

2.109

karaśuddhisamopetaṃ digbandhaṃ cāvakuṇṭhanam/
prāṇāyāmādikaṃ kuryādbhutaśuddhisamanvitam

2.110

mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā mudrāṃ badhvā smareddharim/
jalamadhye'pi yāgasya bhogaiścaivāsanādikaiḥ

2.111

tato mantrī samabhyarcya patrapuṣpaphalairvibhum/
saṃbhave sati puṣpāṇāṃ vihitaṃ tatra cārcanam

2.112

audakenopacāreṇa bhāvanābhāvitena ca/
tarpayedambhasā prāgvaddhomabhāvanayā'khilam

2.113

evaṃ kṛtvā jagannāthaṃ samiddānaṃ samācaret/
juhuyācca yathāśakti tatastilaghṛtādi yat‌

2.114

nyūnātiriktaśāntyarthaṃ sarvakarmasamāptaye/
pūrṇāhutyavasānāntaṃ kuryādvai jalatarpaṇe

2.115

stutvā ca praṇamedvipra! aṣṭāṅgenātha daṇḍavat/
dūrvāṃ siddhārthakopetāṃ śikhāmantrābhimantritām

2.116

cūḍyottamāṅge śirasā upasaṃhṛtya sāsanam/
vācyaṃ jalāt svahṛdvyomni manasā niṣkalātmanā

2.117

kṛtvābhigamanaṃ kṛtyaṃ sanyasecca vicakṣaṇaḥ/
kuryādbhogārjanaṃ paścānyāyopāyasamārjitam

2.118

mūlena vā'stramantreṇa puṣpamūlaphalādikam/
avapannaṃ tvabhimatamanāptaṃ bhāvadūṣitam

2.119

vyāmiśrahīnasaṃspṛṣṭaṃ śuktaṃ līḍhaṃ ca varjayet/
samyak pūrakayuktyā tu dhiyā vācakamuccaran

2.120

apāmārgaśamīśākhāyugmaṃ saṃbhrāmya mūrdhani/
savyāpasavyayogena pṛṣṭhato'straṃ paṭhan‌ kṣipet

2.121

snānavastraṃ ca niṣpīḍya tataścācamya vāgyataḥ/
ityuktamaudakaṃ snānamatha māntraṃ nibodha me

2.122

toyābhāve ca yatkuryāddurge(ṣṭe)kāle tu śītale/
gamane kṣiprasiddhau vā gurukārye'svatantratām

2.123

prāptāṃ vā vīkṣya viprendra! niśābhāge dinasya vā/
prakṣālya pādāvācamya proddhṛtena ca vāriṇā

2.124

sthānaṃ daśa diśaḥ prāgvat saṃśodhyopaviśettataḥ/
prāṇāyāmagaṇaṃ kuryādbhutaśuddhiṃ tatastanau

2.125

mūlamantrāditaḥ kuryāt sarvamantragaṇena tu/
kevalādudakasnānāt saṃskāraparivarjitāt

2.126

prayāgādiṣu tīrtheṣu yatphalaṃ kurute dvija!/
snānācchataguṇaṃ tasmānmantrasnānasya sattam!

2.127

dhyānasnānamatho vakṣye dvābhyāmapi paraṃ tu yat/
khasthitaṃ puṇḍarīkākṣaṃ mantramūrtiṃ prabhuṃ smaret

2.128

tatpādodakajāṃ dhārāṃ patamānāṃ hi mūrdhani/
cintayedbrahmarandhreṇa praviśantīṃ svakāṃ tanum

2.129

tayā saṃkṣālayet sarvamantardehagataṃ malam/
tatkṣaṇādvirajā mantrījāyate sphaṭikopamaḥ

2.130

dhyānasnānaṃ paraṃ mantrasnānācchataguṇaṃ smṛtam/
sadhyānasnānamityuktaṃ divyasnānādikaṃ śrṛṇu

2.131

sahātapena varṣeṇa snānaṃ divyamanantaram/
samidhāṃ dīpitānāṃ ca gomayasya huta(śubha)sya ca

2.132

sitena bhasmanā'ṅgeṣu lalāṭādiṣu ca kramāt/
yadūrdhvapuṇḍrakaraṇaṃ mantroccāraṇapūrvakam

2.133

dāhanaṃ tu bhavetsnānaṃ śodhanaṃ paramaṃ smṛtam/
gacchatsu goṣu vātotthai rajobhirbhūmisaṃbhavaiḥ

2.134

sparśanaṃ vapuṣaḥ snānaṃ vāyavyaṃ tadudāhṛtam/
praśaste parvatāgrādau jātayā śvetamṛtsnayā

2.135

uccārya keśavādīni nāmānyaṅge yathākramam/
lalāṭādau yadvidhānamūrdhvapuṇḍrasya tatsa(tkṣa)mam

2.136

pārthivasnānamityevaṃ sarvapāpaharaṃ śubham/
tasmādekatamaṃ kāryaṃ snānaṃ śraddhāpareṇa tu

2.137

snānācamanaśaucena prāṇāyāmena deśikaḥ/
antarbahiḥ śarīrasya sādhakastu viśudhyati

2.138

snānapūrvāḥ kriyāḥ sarvāḥ phalasaṃsiddhihetavaḥ/
tasmātsnānaṃ prakurvīta devarṣipitṛtarpaṇam

iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe sādhakasnānavidhirnāma
dvitīyo'dhyāyaḥ //

Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc