પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 2

॥ શ્રીઃ ॥
ક્રિયાકાણ્ડે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
શાણ્ડિલ્યઃ --
અથાધિકારસિદ્ધ્યર્થં સ્નાનં વક્ષ્યામિ પૂર્વતઃ।
યેન ભક્તોઽભિષિક્તસ્તુ સ્યાદર્હો યાગહોમયોઃ

સ્નાનં તુ દ્વિવિધં કુર્યાન્મલસંકરશુદ્ધયે।
સામાન્યવિધિના સ્નાત્વા વિશેષવિધિના તતઃ

સામાન્યં લૌકિકં સ્નાનં વિશિષ્ટં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્।
તચ્ચાપિ શૌચપૂર્વં સ્યાત્તદાદૌ કથયામિ તે

બ્રાહ્મં મુહૂર્તમાસાદ્ય ઉદયાત્પૂર્વમેવ ચ।
મન્ત્રજ્ઞઃ પ્રયતઃ કુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સંપ્રબુદ્ધઃ પ્રભાતે તુ ઉત્થાય શયને સ્થિતઃ।
નામ્નાં સંકીર્તનં કુર્યાત્ ષોડશાનાં પ્રયત્નતઃ

ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ સંકર્ષણાય તે (ચ)।
પ્રદ્યુમ્નાય નમસ્તેઽસ્તુ અનિરુદ્ધાય તે નમઃ

ક્રમશઃ કેશવાદીનાં યાવદ્દામોદરં દ્વિજ!।
નમો નમઃ કેશવાય નમો નારાયણાય ચ

માધવાય નમશ્ચૈવ ગોવિન્દાય નમસ્તતઃ।
વિષ્ણવેઽથ નમસ્કુર્યાન્નમસ્તે મધુસૂદન

નમસ્ત્રિવિક્રમાયાથ વામનાય નમસ્તતઃ।
શ્રીધરાય નમશ્ચાથ(શ્ચૈવ) હૃષીકેશાય ઓં નમઃ

નમસ્તે પદ્મનાભાય નમો દામોદરાય ચ।
દિવ્યાનામવતારાણાં દશાનામથ કીર્તનમ્

એકશ્રૃઙ્ગાદિકાનાં તુ વિહિતં ક્રમશઃ પ્રભોઃ।
નમસ્તે મીનરૂપાય કમઠાય નમો નમઃ

નમોઽસ્ત્વાદિવરાહાય નારસિંહાય તે નમઃ।
નમો વામનરૂપાય નમો રામત્રયાય ચ

કુઠારજ્યાહલાસ્ત્રાય નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે।
કલ્કિ(ન્‌)વિષ્ણો નમસ્તેઽસ્તુ પૂર્વં સપ્રણવં દ્વિજ!

યથાસ્થિતક્રમેણૈવ ભેદાંસ્ત્વેતાન્ હરેર્વિભોઃ।
નમસ્કુર્યાત્ પ્રભાતે તુ યાગાન્તે તુ દિનક્ષયે

શબ્દેનોચ્ચતરેણૈવ સંહૃ(તુ)ષ્ટિજનનેન તુ।
સ્તોત્રાણિ ચાથ મન્ત્રાણિ ઉદીર્યાન્યાનિ વૈ તતઃ

ઇત્યેવમાદિભિઃ સ્તોત્રૈરભિષ્ટૂય શ્રિયઃ પતિમ્।
ઇદં વિજ્ઞાપયામાસ હરયે વરદાયિને

હરિર્હરિર્બ્રુવંસ્તલ્પાદુત્થાય ભુવિ વિન્યસેત્।
નમઃ ક્ષિતિધરાયોક્ત્વા વામપાદં મહામતે!

બહિર્નિર્ગમનાર્થં તુ સઞ્ચાલ્યાદૌ તમેવ હિ।
જલસંપૂર્ણપાત્રં ચ અસ્ત્રમન્ત્રોદ્ધૃતં મુને!

દેવાગ્નિગિરિગોષ્ઠેષુ નદ્યાં વા ન શ્મશાનકે।
વલ્મીકે મૂષિકાસ્થાને વૃક્ષમૂલે સુરાલયે

જલાન્તરે ચ માર્ગે ચ ન ગૃહ્ણીયાત્ કદાચન।
દેશે મનોરમે ગ્રાહ્યા વિહાય ચતુરઙ્ગુલમ્

પ્રાણ્યઙ્ગતુષભસ્માસ્થિકાષ્ઠલોષ્ટવિવર્જિતમ્।
પરશૌચાવશિષ્ટં યચ્છ્રેયઃકામૈઃ સદા નરૈઃ

અનઙ્ગારામનૂષારાં તથા કૃષ્ણામવાલુકામ્।
શસ્ત્રાદિનાઽસ્ત્રજપ્તેન નિખનેચ્છુભદેશગામ્

મૃદં દોષવિનિર્મુક્તાં તતસ્તેનૈવ ચાહરેત્।
સ્નાનોપકરણં ચાન્યચ્છમીશાખાઃ સપલ્લવાઃ

અર્કન્યગ્રોધખદિરકરઞ્જકકુભાદિકમ્।
શરજોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષદર્ભાંશ્ચ વૈણવાન્

આમ્રાઙ્કુરમપામાર્ગમર્જુનં ધાતકીં શમીમ્।
અન્યાનિ ચ પવિત્રાણિ તેષુ સંપન્નમાહરેત્

યથાવસરમેતદ્વૈ નૃપવત્ સંપ્રયોજ્ય ચ।
કૂપસ્નાનં ન કુર્વીત તટાકાદિષુ સત્સુ ચ

તેષુ નાલ્પોદકે સ્નાયાત્તીર્થેષુ બહુવારિષુ।
એતેષ્વપિ તુ ન સ્નાયાત્ સત્યાં સરિતિ સાધકઃ

સરિત્સ્વપિ ચ સર્વાસુ વિશિષ્ટાઃ સ્યુઃ સમુદ્રગાઃ।
તાસામપિ વિશિષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વાઃ પ્રાક્સ્રોતસઃ સદા

નદીનામપિ સર્વાસાં દક્ષિણં તીરમુત્તમમ્।
પ્રાક્સ્રોતસઃ સ્રવન્ત્યસ્તુ યત્ર ચોદઙ્મુખસ્થિતાઃ

પ્રાક્તીરં તત્ર તીર્થં સ્યાત્ સર્વપાપપ્રણાશનમ્।
કૂપાદ્દશગુણા વાપી વાપ્યા દશગુણા નદી

નદ્યાં સ્નાનફલં સ્નાતુસ્તથા તસ્યાઃ સમુદ્રગાઃ।
તથા દશગુણં તસ્યાઃ પ્રાક્સ્રોતાઃ કુરુતે ફલમ્

પ્રાક્સ્રોતસોદઙ્‌મુખાયાઃ પ્રાક્તીરેઽનન્તકં ફલમ્।
પૂર્વં તુ ક્ષાલિતે તીરે સંપ્રોક્ષ્ય સ્થાપયેત્ પૃથક્

જલસંપૂર્ણપાત્રં ચ અસ્ત્રમન્ત્રોદ્ધૃતં મુને!।
શૌચાર્થં મૃદમાહૃત્ય જલકૂલે નિધાય વૈ

મનોરમે શુચૌ દેશે તૃણાન્નિક્ષિપ્ય ભૂતલે।
દિવાસન્ધ્યાસુ કર્ણસ્થબ્રહ્મસૂત્ર ઉદઙ્મુખઃ

કુર્યાન્મૂત્રપુરીષે તુ રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણામુખઃ।
ન કુર્યાદ્ભુવિ વિણ્મૂત્રે સંભવદ્દીર્ઘજન્તુષુ

ન ચાપ્સુ ન ગિરૌ ચાપિ ચત્વરેષુ ચતુષ્પથે।
ન રાજમાર્ગે નો વીથ્યાં ન દેવાયતને ક્વચિત્

ન શ્મશાને ન ચૈત્યે ચ ન ભસ્મનિ ન ગોવ્રજે।
ન ગ્રામમધ્યે વિપ્રેન્દ્ર! કુર્વીતાપ્યન્યથાવિધિ

આત્મચ્છાયાં તરુચ્છાયાં ન મેહેત કદાચન।
અવકુણ્ઠ્યોત્તમાઙ્ગં તુ ન પશ્યેદ્દિગ્ગણં મલમ્

તથા જ્યોતીંષ્યપશ્યંશ્ચ દેવતાયતનાનિ ચ।
પુરીષં ગુદસંયુક્તં કાષ્ઠપર્ણતૃણાદિભિઃ

વામહસ્તેન સમ્માર્જ્ય તેન હસ્તતલેન તુ।
ગૃહીતશિશ્નશ્ચોત્થાય જલકૂલં સમાશ્રયેત્

ઊરુદ્વયાન્તરસ્થેન ગુદં મૃદ્દાયિનાઽપિ ચ।
દાક્ષિણ્યજાનોર્બાહ્યં ચ દીયમાનજલેન ચ

વામેન દક્ષિણેનૈવ પાણિના કુક્કુટાસની।
અસ્પૃષ્ટતીર્થઃ શૌચાર્થં મૃદ્ભિરભ્યુદ્ધૃતૈર્જલૈઃ

ગન્ધલેપક્ષયકરં શૌચં કુર્યાદતન્દ્રિતઃ।
તિસ્રો લિઙ્ગે મૃદો દેયા એકૈકાન્તરમૃત્તિકાઃ

પઞ્ચ વામકરે દેયાસ્તિસ્રઃ પાણ્યોર્વિશુદ્ધયે।
મૂત્રોત્સર્ગે શુદ્ધિરેષા પુરીષસ્યાપ્યનન્તરમ્

અર્ધપ્રસૃતિમાત્રં તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા।
દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તદર્ધા પરિકીર્તિતા

બિડાલપદમાત્રં તુ તદૂર્ધ્વા પરિકીર્તિતા।
પઞ્ચાપાને મૃત્તિકાઃ સ્યુસ્તથૈવાન્તરમૃત્તિકાઃ

દશ વામકરે દેયાઃ સપ્ત તૂભયહસ્તયોઃ।
પાદાભ્યાં તિસૃભિઃ શુદ્ધિર્જઙ્ઘાશુદ્ધિશ્ચ પઞ્ચભિઃ

નિયોજયેત્તતો વિપ્ર! કટ્યાં વૈ સપ્ત મૃત્તિકાઃ।
સ્વદેહસ્વેદદોષઘ્ના બાહ્યકર્દમશાન્તયે

ભક્તાનાં શ્રોત્રિયાણાં ચ વર્ષાસ્વેવં નિરૂપિતમ્।
પ્રાવૃ(ટ્‌સૂ)ડુક્તાત્તુ વૈ તસ્માદેકમૃદ્વ્યપનોદનમ્

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ નિત્યં કાર્યં ક્રિયાપરૈઃ।
એતસ્માદપિ ચૈકૈકા પરિલોપ્યા તુ મૃત્તિકા

હેમન્તે શિશિરે વિપ્ર! શ્રોત્રિયૈઃ સંયમસ્થિતૈઃ।
પથિ શૌચં પ્રકર્તવ્યં દેશકાલાનુરૂપતઃ

ગન્ધલેપમપાસ્યૈવં મનઃ શુદ્ધ્યા વિશુધ્યતિ।
વિહિતાઃ પાદશૌચે તુ બિડાલપદસંમિતાઃ

મૃદશ્ચતુર્દ્વિજેન્દ્રાણાં ત્રિર્દ્વિરેકા ક્રમાત્તતઃ।
વર્ણાનાં શૂદ્રનિષ્ઠાનાં કટિશૌચે તથૈવ હિ

સપ્ત સપ્ત ચ ઊરુભ્યાં કરાભ્યાં ત્રિતયં પુનઃ।
સર્વેષામેવ સામાન્યં પાણિશૌચમુદાહૃતમ્

અન્તર્જાનુગતં કૃત્વા ભુજયુગ્મં દ્વિજોત્તમ!।
ચતુર્ધા મણિબન્ધસ્થં તોયં કૃત્વા સુનિર્મલમ્

બુદ્બુદાદ્યૈર્વિનિર્મુક્તં પિબેદ્વિપ્રો હૃદા તતઃ।
એકૈકાં હ્રાસયેન્માત્રાં વર્ણત્રયમનુક્રમાત્

પાણિના ક્ષાલિતેનૈવ પુનરાચામયેદ્બુધઃ।
એવં પ્રક્ષાલ્ય વિધિવદાચમ્ય પ્રયતઃ શુચિઃ

પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાઽપિ ઉપવિશ્યાસનં(ને) તતઃ।
અર્કાદિભિરપામાર્ગૈઃ કારયેદ્દન્તધાવનમ્

પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ મૃદ્વગ્રં કષાયકટુતિક્તકમ્।
ભક્ષયેદ્દન્તધવનં દન્તમાંસાન્યબાધયન્

દ્વાદશાઙ્ગુલમાત્રં તુ વક્રગ્રન્થિવિવર્જિતમ્।
પયોભિઃ સહ તર્જન્યા બ્રહ્મ(ન્‌)દ્વાદશસંખ્યયા

કાષ્ઠાલાભે તુ રોગે વા કર્તવ્યં દન્તધાવનમ્।
ષોડશાઙ્ગુલદીર્ઘૈસ્તુ વક્રગ્રન્થિવિવર્જિતૈઃ

હેમાદિનિર્મિતૈર્વાઽપિ કુશદર્ભાદિભિસ્તથા।
જિહ્વાનિર્લેહનં ચૈવ ગણ્ડૂષં મુખધાવનમ્

કુર્યાદાચમનં વિપ્ર! શુદ્ધેન સલિલેન ચ।
વિના વિવિધસંપર્કૈઃ પઞ્ચાઙ્ગસ્નાનમાચરેત્

મુખં કરદ્વયોપેતં પાદૌ કટિતલાવધિ।
સ્ત્રીસઙ્ગાદ્યુપઘાતેષુ સ્નાનં કુર્યાદ્યથાવિધિ

અધોત્તમાઙ્ગાત્ પાદાન્તં શિરસાઽભ્યઞ્જયેદ્દ્વિજ!।
અઙ્ગાન્યુદ્વર્ત્ય ચાસ્ત્રેણ ચરણાન્તાન્યનુક્રમાત્

ગોમયેન મૃદા વિપ્ર! નિર્મલીકૃત્ય વિગ્રહમ્।
નરામરપ્રયુક્તાં પ્રાક્ સ્નાનાર્થં ચાહરેત્ ખલીમ્

માષચૂર્ણાદિના દેહં નિર્હૃત્ય કવચં સ્મરન્।
શુદ્ધ્યર્થં પ્રથમં સ્નાત્વા મન્ત્રસ્નાનં સમાચરેત્

સ્નાયાદ્રાજોપચારેણ દિવ્યૈર્ગન્ધૈઃ પુરાઽઽહૃતૈઃ।
હૃન્મન્ત્રેણ ચ વિપ્રેન્દ્ર! વામહસ્તતલે તતઃ

મૃદાઽઽમલકમાનેન ક્રમશોઽભિનિધાય ચ।
પ્રાન્તપર્વાવધૌ મધ્યે મણિબન્ધસમીપતઃ

અસ્ત્રમન્ત્રેણ મૂલેન ક્રમાત્ પઞ્ચાઙ્ગમન્ત્રિતમ્।
કૃત્વા નિયોજ્ય દિક્ષ્વપ્સુ સર્વાઙ્ગાલેપનં ક્રમાત્

અધ ઊર્ધ્વે ચ તન્મન્ત્રં મુદ્રાબન્ધેન સંયુતમ્।
તેન સ્નાનહરા વિઘ્ના દિગ્વિદિક્પરિસંસ્થિતાઃ

પ્રયાન્તિ વિહ્વલીભૂતા યાવત્તન્નોપસંહૃતમ્।
મૃદ્ભાગો મૂલ્મન્ત્રેણ મન્ત્રિતો યઃ પુરા સ્થિતઃ

તમુચ્ચરન્ સમાદાય તોયમધ્યે વિનિક્ષિપેત્।
તેન તદ્‌દ્વિજશાર્દૂલ! તત્ક્ષણાદેવ જાયતે

ગઙ્ગાતોયેન સંપૂર્ણં યામુનેન શુભેન ચ।
પ્રયાગં ચક્રતીર્થં ચ પ્રભાસં પુષ્કરાણિ ચ

ભવન્તિ સન્નિધીભૂતા મન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ।
તતો વૈ વિષ્ણુતીર્થાય મન્ત્રાન્તે પદમુચ્ચરેત્(રન્)

સનમસ્કં ભવેત્તેન વિષ્ણુતીર્થસ્ય સન્નિધૌ।
અન્યતીર્થે યદા સ્નાનં કુર્યાત્તત્ર ચ યોજયેત્

કેવલં મૂલમન્ત્રં તુ વિષ્ણુતીર્થપદં વિના।
તીર્થાન્તરેષ્વિદં નામ ન સંકીર્તયતે સુધીઃ

નિત્યસન્નિધિતીર્થસ્ય યદ્યન્યસ્યાભિધાં સ્મરેત્।
સ્નાતસ્ય તત્ર તીર્થં તદભિશાપં ક્ષણં(ણાત્) સૃજેત્॥
નિર્ઝરામ્બુતટાકાદૌ સામાન્યસ્નાનકર્મણિ।
ગઙ્ગાદીનાં નદીનાં ચ તીર્થાનાં ચ પ્રકીર્તનમ્

મન્ત્રસ્નાનં(ન) ક્રમૈઃ સમ્યગ્વિષ્ણુતીર્થાય કીર્તયેત્।
તતોઽઙ્ગમન્ત્રજપ્તં ચ ભાગં પાણિતલે સ્થિતમ્

તોયેનાલોડ્ય મસૃણં તાપયેદર્કરશ્મિભિઃ।
મેઘચ્છન્ને સ્વકં મન્ત્રં સૂર્યવત્ ખસ્થિતં સ્મરેત્

દર્શયિત્વા કરૌ તસ્ય તાભ્યાં સર્વાઽઙ્ગકં સ્પૃશેત્।
અપાસ્ય પ્રોચ્ચરન્ વર્મ મૃલ્લેપં વારિણાઽઙ્ગગમ્

દર્ભપુઞ્જીલમાદાય દક્ષિણેન કરેણ તુ।
જલે ત્વાવર્ત્ય તન્મન્ત્રં સકૃદ્વા બહુશો દ્વિધા

તતઃ કુમ્ભાભિષેકં વા પાણિકુમ્ભોદરામ્બુના।
સ(સં)હિતા(કૃદા)વર્તિતેનૈવ અભિષેકં તુ મૂર્ધનિ

શ્રોત્રદૃગ્વદનં નાસાં સ્વકરાઙ્ગુલિભિઃ ક્રમાત્।
સ્થગયિત્વા નિમજ્યાથ સાઙ્ગં મન્ત્રમથોચ્ચરન્

સકૃદ્વા બહુશઃ શક્ત્યા ધ્યાયેજ્જ્યોતિર્મયં હરિમ્।
દેવં હૃત્પુષ્કરાન્તસ્થં નેત્રયોરથ ચાન્તરે

સર્વપાપનિરાસાર્થં કૃત્વૈવમઘમર્ષણમ્।
પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિર્દ્વાભ્યામેકેન નિયતેન વા

સમુત્થાયાચરેત્ પશ્ચાત્ સન્નિરીક્ષ્યાર્કમણ્ડલમ્।
મન્ત્રમૂર્તિર્મહાતેજાઃ સમુત્તીર્ય જલાન્તરાત્

સ્નાનવસ્ત્રં પરિત્યજ્ય પરિધાયામ્બરાન્તરમ્।
શિખયાઽથ શિખાબન્ધં કૃત્વાઽઽચમ્ય યથાવિધિ

અઙ્ગુષ્ઠમૂલં બ્રાહ્મં તુ અઙ્ગુલ્યગ્રં તુ દૈવિકમ્।
પૈતૃકં હસ્તમધ્યં તુ તીર્થં દક્ષિણહસ્તજમ્

બ્રાહ્મેણ તુ પિબેત્તોયં પૈતૃકેન તુ માર્જ્રયેત્।
દૈવિકેન સ્પૃશેદઙ્ગાન્ યેષાં તૃપ્તિં યદીચ્છતિ

ત્રિધા ચતુર્ધા વા વિપ્ર! દ્વિરામૃજ્ય મુખં પુનઃ।
વામહસ્તતલં પ્રોક્ષ્ય પાદયોશ્ચ તલે શુભે

તલેન હૃદયં સ્પૃષ્ટ્વા મુખમઙ્ગુલિભિસ્તથા।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાં કૃત્વા નેત્રે સ્પૃષ્ટ્વા ચ વારિણા

તેનૈવ તર્જનીં કૃત્વા તથા દ્વે નાસિકાપુટે।
કનિષ્ઠિકાં તથા કૃત્વા તેનૈવ શ્રવણં સ્પૃશેત્

તથૈવ મધ્યમાં કૃત્વા બાહુદેશાવુભૌ સ્પૃશેત્।
તેનૈવ નાભિદેશં ચ સવૈર્યુક્તૈઃ શિરઃ સ્પૃશેત્

એતદાચમનં પ્રોક્તં સર્વકર્મસુ સર્વદા।
સજલં દક્ષિણં હસ્તં કૃત્વા ઘ્રાણાગ્રગં મુને!

સ્મરન્ હૃન્મન્ત્રમાઘ્રાય સન્ધાર્ય કવચં લપન્।
વિરેચ્ય સમુદીર્યાસ્ત્રં તોયક્ષેપેણ વૈ સહ

તતસ્તુ હસ્તયોર્દેહે ન્યાસં કુર્યાદ્યથાગ(ક્ર)મમ્।
હૃદા વામકરે તોયમાદાય ગલિતં ચ તત્

વિબુધાનૂર્ધ્વદેહસ્થાન્ હ્લાદયેચ્છિખયા ક્ષિપન્।
સ્મરન્નસ્ત્રં ક્ષિપેદ્ભૂમૌ દુષ્ટદોષપ્રશાન્તયે

અન્તરાન્તરયોગેન હ્યૂર્ધ્વાન્તં પ્રાગધસ્તતઃ।
જલાઞ્જલિમથાદાય સ(સ્વ)મન્ત્રેણ હરિં સ્મરન્

સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થં તર્પયેત્તેન વારિણા।
સકુશોર્ધ્વકરશ્ચાથ વિનિમીલિતદૃગ્જપન્

સૂર્યં નિરીક્ષયેન્મન્ત્રં યદર્ધ્યેણાર્ચિતં પુરા।
તતોપવિશ્ય સન્તર્પ્ય આ(સા)ધારાસનપૂર્વકમ્

સાઙ્ગં સપરિવારં ચ મન્ત્રં તદનુ વૈ ક્રમાત્।
ઇન્દ્રાદીન્ વિષ્ણુપૂર્વાંશ્ચ વાસુદેવાદિકાનપિ

મૂર્તીર્દ્વાદશશક્તીશ્ચ પરમાત્માનમેવ ચ।
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ ઋષીંશ્ચ પિતૃભિસ્સહ

આદૌ નામ દ્વિતીયાન્તં તર્પયામીતિ ચોચ્ચરન્।
એષ મન્ત્રસ્તુ નિર્દિષ્ટસ્તર્પણેષુ યથાક્રમમ્

તિલોદકૈસ્તર્પયિત્વા સ્વપિતૄંશ્ચ પિતામહાન્।
પ્રપિતામહસંજ્ઞાંશ્ચ સદારાનનુતર્પયેત્

તર્પયેત્સર્વપિતૄણાં દક્ષિણાભિમુખેન તુ।
દેવાનાં ચ તદન્યેષાં પ્રાઙ્મુખો વાઽપ્યુદઙ્મુખઃ

પવિત્રકં ત્યજેત્ પશ્ચાત્ પુનરાચમ્ય મન્ત્રવિત્।
સાયં પ્રાતર્દિશો વન્દ્યાદ્ધ્યાત્વા નારાયણં પ્રભુમ્

કરશુદ્ધિસમોપેતં દિગ્બન્ધં ચાવકુણ્ઠનમ્।
પ્રાણાયામાદિકં કુર્યાદ્ભુતશુદ્ધિસમન્વિતમ્

મન્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા મુદ્રાં બધ્વા સ્મરેદ્ધરિમ્।
જલમધ્યેઽપિ યાગસ્ય ભોગૈશ્ચૈવાસનાદિકૈઃ

તતો મન્ત્રી સમભ્યર્ચ્ય પત્રપુષ્પફલૈર્વિભુમ્।
સંભવે સતિ પુષ્પાણાં વિહિતં તત્ર ચાર્ચનમ્

ઔદકેનોપચારેણ ભાવનાભાવિતેન ચ।
તર્પયેદમ્ભસા પ્રાગ્વદ્ધોમભાવનયાઽખિલમ્

એવં કૃત્વા જગન્નાથં સમિદ્દાનં સમાચરેત્।
જુહુયાચ્ચ યથાશક્તિ તતસ્તિલઘૃતાદિ યત્‌

ન્યૂનાતિરિક્તશાન્ત્યર્થં સર્વકર્મસમાપ્તયે।
પૂર્ણાહુત્યવસાનાન્તં કુર્યાદ્વૈ જલતર્પણે

સ્તુત્વા ચ પ્રણમેદ્વિપ્ર! અષ્ટાઙ્ગેનાથ દણ્ડવત્।
દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકોપેતાં શિખામન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્

ચૂડ્યોત્તમાઙ્ગે શિરસા ઉપસંહૃત્ય સાસનમ્।
વાચ્યં જલાત્ સ્વહૃદ્વ્યોમ્નિ મનસા નિષ્કલાત્મના

કૃત્વાભિગમનં કૃત્યં સન્યસેચ્ચ વિચક્ષણઃ।
કુર્યાદ્ભોગાર્જનં પશ્ચાન્યાયોપાયસમાર્જિતમ્

મૂલેન વાઽસ્ત્રમન્ત્રેણ પુષ્પમૂલફલાદિકમ્।
અવપન્નં ત્વભિમતમનાપ્તં ભાવદૂષિતમ્

વ્યામિશ્રહીનસંસ્પૃષ્ટં શુક્તં લીઢં ચ વર્જયેત્।
સમ્યક્ પૂરકયુક્ત્યા તુ ધિયા વાચકમુચ્ચરન્

અપામાર્ગશમીશાખાયુગ્મં સંભ્રામ્ય મૂર્ધનિ।
સવ્યાપસવ્યયોગેન પૃષ્ઠતોઽસ્ત્રં પઠન્‌ ક્ષિપેત્

સ્નાનવસ્ત્રં ચ નિષ્પીડ્ય તતશ્ચાચમ્ય વાગ્યતઃ।
ઇત્યુક્તમૌદકં સ્નાનમથ માન્ત્રં નિબોધ મે

તોયાભાવે ચ યત્કુર્યાદ્દુર્ગે(ષ્ટે)કાલે તુ શીતલે।
ગમને ક્ષિપ્રસિદ્ધૌ વા ગુરુકાર્યેઽસ્વતન્ત્રતામ્

પ્રાપ્તાં વા વીક્ષ્ય વિપ્રેન્દ્ર! નિશાભાગે દિનસ્ય વા।
પ્રક્ષાલ્ય પાદાવાચમ્ય પ્રોદ્ધૃતેન ચ વારિણા

સ્થાનં દશ દિશઃ પ્રાગ્વત્ સંશોધ્યોપવિશેત્તતઃ।
પ્રાણાયામગણં કુર્યાદ્ભુતશુદ્ધિં તતસ્તનૌ

મૂલમન્ત્રાદિતઃ કુર્યાત્ સર્વમન્ત્રગણેન તુ।
કેવલાદુદકસ્નાનાત્ સંસ્કારપરિવર્જિતાત્

પ્રયાગાદિષુ તીર્થેષુ યત્ફલં કુરુતે દ્વિજ!।
સ્નાનાચ્છતગુણં તસ્માન્મન્ત્રસ્નાનસ્ય સત્તમ્!

ધ્યાનસ્નાનમથો વક્ષ્યે દ્વાભ્યામપિ પરં તુ યત્।
ખસ્થિતં પુણ્ડરીકાક્ષં મન્ત્રમૂર્તિં પ્રભું સ્મરેત્

તત્પાદોદકજાં ધારાં પતમાનાં હિ મૂર્ધનિ।
ચિન્તયેદ્બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પ્રવિશન્તીં સ્વકાં તનુમ્

તયા સંક્ષાલયેત્ સર્વમન્તર્દેહગતં મલમ્।
તત્ક્ષણાદ્વિરજા મન્ત્રીજાયતે સ્ફટિકોપમઃ

ધ્યાનસ્નાનં પરં મન્ત્રસ્નાનાચ્છતગુણં સ્મૃતમ્।
સધ્યાનસ્નાનમિત્યુક્તં દિવ્યસ્નાનાદિકં શ્રૃણુ

સહાતપેન વર્ષેણ સ્નાનં દિવ્યમનન્તરમ્।
સમિધાં દીપિતાનાં ચ ગોમયસ્ય હુત(શુભ)સ્ય ચ

સિતેન ભસ્મનાઽઙ્ગેષુ લલાટાદિષુ ચ ક્રમાત્।
યદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રકરણં મન્ત્રોચ્ચારણપૂર્વકમ્

દાહનં તુ ભવેત્સ્નાનં શોધનં પરમં સ્મૃતમ્।
ગચ્છત્સુ ગોષુ વાતોત્થૈ રજોભિર્ભૂમિસંભવૈઃ

સ્પર્શનં વપુષઃ સ્નાનં વાયવ્યં તદુદાહૃતમ્।
પ્રશસ્તે પર્વતાગ્રાદૌ જાતયા શ્વેતમૃત્સ્નયા

ઉચ્ચાર્ય કેશવાદીનિ નામાન્યઙ્ગે યથાક્રમમ્।
લલાટાદૌ યદ્વિધાનમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રસ્ય તત્સ(ત્ક્ષ)મમ્

પાર્થિવસ્નાનમિત્યેવં સર્વપાપહરં શુભમ્।
તસ્માદેકતમં કાર્યં સ્નાનં શ્રદ્ધાપરેણ તુ

સ્નાનાચમનશૌચેન પ્રાણાયામેન દેશિકઃ।
અન્તર્બહિઃ શરીરસ્ય સાધકસ્તુ વિશુધ્યતિ

સ્નાનપૂર્વાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ ફલસંસિદ્ધિહેતવઃ।
તસ્માત્સ્નાનં પ્રકુર્વીત દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે સાધકસ્નાનવિધિર્નામ
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥