Parameshvara Samhita · Chapter 1
//śrīḥ//
// śrīmate rāmānujāya namaḥ //
// śrīraṅganāthaparabrahmaṇe namaḥ//
// prathamo'dhyāyaḥ //
-----------
ॐ// namaḥ sakalakalyāṇadāyine cakrapāṇaye/
viṣayārṇavamagnānāṃ samuddharaṇahetave
totādriśikharakṣetre devagandharvasevite/
puṇyatīrthasamāyukte sarvartukusumānvite
praśastāśramasaṃyukte puṇyakṣetropaśobhite/
vedavedāntaniṣṭhaistu taponiṣṭhairmaharṣibhiḥ
sāṃkhyasiddhāntasaṃyuktaiḥ yogasiddhāntavedibhiḥ/
itihāsapurāṇajñairdharmaśāstrārthakovidaiḥ
vedāṅgajñānakuśalairyukte devarṣibhistathā/
rājarṣibhiḥ samāyukte mantrasiddhairmahātmabhiḥ
sanako nāma yogarṣirbrahmaputro mahātapāḥ/
bhagavajjñānasiddhyarthaṃ tapastepe suduścaram
śatavarṣaṃ dhyāyamāne paramātmānamātmani/
na lebhe'bhi(saṃ)mataṃ so'pi taptvā ghorataraṃ tapaḥ
śokena mahatā''viṣṭo babhūva sa munistadā/
tataḥ śokārṇave magnaṃ jitakrodhaṃ jitendriyam
dāntaṃ yogāṅganirataṃ taṃ bhaktaṃ bhaktavatsalaḥ/
vākyametajjagaddhātā jagāda jagato hitam
vāsudevaḥ paraṃjyotiradṛśyaḥ puruṣottamaḥ/
śrībhagavānuvāca -----------
tvayā yogīśvareṇeha sutaptaṃ tapa uttamam
prāpsyase na cirādbrahman! mahatastapasaḥ phalam/
samāśvasihi bhadraṃ te mā viṣīda mahāmate!
kṛtakṛtyo jagatyasmin śāṇḍilyaḥ śrūyate mahān/
tamāśrayasva bhadraṃ te bhagavaddharmasiddhaye
etasmin parvataśreṣṭhe(vare) purā'nena mahātmanā/
sākṣādbhagavato vyaktādacyutādacyutābhidhāt
adhītāstrisuparṇādyāḥ sākṣātsadbrahmavācakāḥ/
śākhāśca niṣadaḥ sarvāḥ saṃhitā brāhmaṇābhidhāḥ
niruktāni tato jñātāḥ padārthāḥ sapta ca kramāt/
jñānaṃ ca dvividhaṃ jñātaṃ śāstrāṇi vividhāni ca
trayodaśavidhaṃ karma dvādaśādyātmasaṃyutam/
śrutvaivaṃ prathamaṃ śāstraṃ rahasyāmnāyasaṃjñitam
divyamantrakramopetaṃ mokṣaikaphalalakṣaṇam/
bhūyaḥ saṃcoditāttasmāttena lokahitaiṣiṇā
śrutaṃ vistarataḥ śāstraṃ bhogamokṣapradaṃ hi yat/
anuṣṭupchandoba(ndhe)ddhena proktaṃ bhagavatā svayam
sātvataṃ pauṣkaraṃ caiva jayākhyetyevamādikam/
tatsarvaṃ viditaṃ samyak śāṇḍilyasya mahātmanaḥ
evaṃ sakalaśāstrajñaḥ śāṇḍilyaḥ paramo guruḥ/
āste śiṣyaiḥ parivṛtaḥ svāśrame śramanāśane
pāñcakālyaṃ paraṃ yajñaṃ kurvāṇaḥ sarvadā vaśī/
sa te vakṣyati dharmajño dharmaṃ bhāgavataṃ mune!
tamāśrayasva bhadraṃ te bhagavajjñānasiddhaye/
ityuktvā'stamitā vāṇī vāsudevasamīritā
ityadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvā hṛṣṭatanūruhaḥ/
tadā kṛtārthamātmānaṃ manyamāno mahāmuniḥ
śāṇḍilyadarśanākāṅkṣī saṃcacārācalādhipam/
apaśyadāśramaśreṣṭhaṃ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ
nānāpuṣpasamākīrṇaṃ nānāphalasamanvitam/
nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāmṛganiṣevitam
kamalotpalasaṃkī(pū)rṇaiḥ śobhitaṃ kamalākaraiḥ/
bhagavaddharmajijñāsāparaiḥ śāntairamatsaraiḥ
munimukhyaiḥ samākīrṇaṃ sarvatra ca mumukṣubhiḥ/
sapraviśya tamadrākṣīnmunimukhyairupāsitam
śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntairātmaniṣṭhaṃ dayāparam/
divyajñānopapannaṃ taṃ dṛṣṭvā divyakriyāparam
udvahantaṃ parāṃ bhaktiṃ vāsudeve parātpare/
abhyavandiṣṭa sanako vinayāttasya pādayoḥ
tiṣṭhantaṃ bhagavaddharme dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā/
śāṇḍilyo muniśārdūlaḥ sanakaṃ brahmasaṃbhavam
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ kṛtārtho'si mahāmune!/
bhagavān suprasannaste sutaptaṃ tapa uttamam
ādiṣṭo'haṃ bhagavatā bhavadarthe taponidhe!/
ityuktvā'dhyāpayāmāsa vedamekāyanābhidham
mūlabhūtastu mahato vedavṛkṣasya yo mahān/
sadbrahmavāsudevākhya(khyaṃ)paratatvaikasaṃśrayam
divyairbalādikairmantraiḥ sākṣāttatpratipādakaiḥ/
alaṅkṛtamasandigdhamavidyātimirāpaham
adhyāpya saṃjagādāsya svarūpaṃ ca samāgati(ta)m/
śāṇḍilyaḥ ----------
eṣa kārtayugo dharmo nirāśīḥkarmasaṃjñitaḥ
yogākhyo yogadharmākhyaḥ śāstrākhyaśca samāgamaḥ/
pravartyate bhagavatā prathame prathame yuge
yugeṣu mandasañcāra itareṣvitareṣvapi/
anantaceṣṭādadhyakṣādaniruddhāt sanātanāt
brahmaṇo mānasaṃ janma prathamaṃ cākṣuṣaṃ smṛtam/
dvitīyaṃ vācikaṃ cānyaccaturthaṃ śrotrasaṃbhavam
nāsikyamaparaṃ cānyadaṇḍajaṃ padmajaṃ tathā/
eteṣvapi ca sarveṣu sākṣādbhagavato vibhoḥ
brahmaṇā munimukhyaiśca suparṇādyairmaharṣibhiḥ/
vālakhilyamukhaiścānyaiḥ kramādrājarṣibhistathā
eṣa prakṛtidharmākhyaḥ prādhītaḥ prathamo dvija!/
saptame padmaje sarge prāpto bhagavatastathā
vivasvatā tataḥ prāpto manunekṣvākuṇā tataḥ/
ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ
eṣa eva mahān dharma ādyo vipra! sanātanaḥ/
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā
cāturātmyaparairnityaṃ pañcakālaparāyaṇaiḥ/
balādimantraniratairdevatāntaravarjitaiḥ
eṣa dharmo yathā prāpto mayā tadga(niga)dataḥ śrṛṇu/
sāṅgopaniṣadā vedāḥ samadhītā mayā purā
ṛgyajussāmasaṃjñāstu saṃkīrṇā devatāntaraiḥ/
vyāmiśrayāgasaṃyuktāḥ pravṛttiphaladāyinaḥ
tadarthāśca parijñātā yathānyāyaṃ yathāvidhi/
kvacit kvacit pradeśeṣu bhagavantaṃ jagatpatim
tadīyaṃ karma ca jñānamapraṇāḍyā vadanti hi/
tathā tadatisaṃkṣiptamanabhivyaktalakṣaṇam
agnīndrādipraṇāḍyaiva pradeśeṣu bahuṣvapi/
pravadanti jagannāthaṃ tathā ca sakalāḥ kriyāḥ
nityādikā muniśreṣṭha! pravṛttiphalasaṃyutāḥ/
devatāntaranāḍyaiva prabruvanti suvistarāt
tathā kvacit kvacidvipra! pravadanti ca kevalam/
indrādidevatāvarjaṃ tatkarmā'pi suvistaram
mantrāḥ prācuryatastatra phalasaṅgasamanvitāḥ/
evaṃ vyāmiśrarūpatvātteṣu niṣṭhāṃ na labdhavān
yastu sarvaparo dharmo yasmānnāsti mahattaraḥ/
vāsudevaikaniṣṭhastu devatāntaravarjitaḥ
tajjijñāsā balavatī tadā tvāvirabhūnmama/
tato'tra parvataśreṣṭhe tapastaptaṃ mayottamam
anekāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ tapaso'ntataḥ/
dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca
sākṣātsaṅkarṣaṇādvyaktāt prāpta eva mahattaraḥ/
eṣa ekāyano vedaḥ prakhyātaḥ sātvato vidhiḥ
durvijñeyo duṣkaraśca pratibuddhairniṣevyate/
mokṣāyanāya vaipanthā etadanyo na vidyate
tasmādekāyanaṃ nāma pravadanti manīṣiṇaḥ/
śvetadvīpe purā'dhīto nāradena surarṣiṇā
sanaḥ sanatsujātaśca bhavānapi sananda(ka)naḥ/
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ
ete ekāntidharmasya ācāryāśca pravartakāḥ/
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭhaśca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ/
manuḥ svāyabhbhuvaścāpi samārādhya jagatpatim
mahatā tapasā caiva devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum/
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tadante samadhītya ca
mūlaśrutiṃ yathāvaccā ṛṣayo'dhyāpitāstu taiḥ/
tataste ṛṣayastvaṣṭau lokānāṃ hitakāmyayā
ślokānāṃ śatasāhasrairmūlavedaṃ nirīkṣya ca/
tathā divyāni tantrāṇi sātvatādīni cakrire
anyacchāstraṃ tu tantrākhyamasmānmanvādayo'pi ca/
dharmaśāstrāṇyanekāni kariṣyanti yathātatham
anyeṣāmapi śāstrāṇāṃ yoniretadbhaviṣyati/
asmin dharmaśca arthaścoktaḥ suvistaram
mokṣaśca sūcitaḥ paścādatroktaśca yathātatham/
aśvamedhādayo yajñā adhikṛtyācyutaṃ harim
yathā kriyante ca tathā dviṣaṭkārṇapurassaraiḥ/
nivṛttiphaladairmantraistasyāsādhāraṇairhareḥ
pūjitā viniyujyante tasmiṃstasmiṃśca karmaṇi/
ṛgādimantrāḥ sarve'pi tathā cāsmin prakīrtitāḥ//69
vasūrājoparicaro mūlavedena saṃskṛtaḥ/
svargalokādhikārārthametaduktaprakārataḥ
aśvamedhādikān yajñānanvaśiṣṭadyathāvidhi/
anyāṃśca bhagavadyāgān khinnavṛttyadhikārataḥ
iti śruta mayā pūrvaṃ sa cārthaḥ pratibhāti me/
sumanturjaiminirbrahman! bhṛguścaivaupagāyanaḥ
mauñjyāyanaśca tatsarvaṃ samyagadhyāpitā mayā/
naranārāyaṇābhyāṃ tu jagato hitakāmyayā
tathā'nuṣṭhīyate mūladharmo badarikāśrame/
eṣa prakṛtidharmākhyo vāsudevaikagocaraḥ
pravartate kṛtayuge tatastretāyugādiṣu/
vikāravedāḥ sarvatra devatāntaragocarāḥ
mahato vedavṛkṣasya mūlabhūto mahānayam/
skandhabhūtā ṛgādyāste śākhābhūtāstathā mune!
jaganmūlasya devasya vāsudevasya mukhyataḥ/
pratipādakatāsiddhā mūlavedākhyatā dvija!
ādyaṃ bhāgavataṃ dharmamādibhūte kṛte yuge/
mānavā yogyabhūtāstu anutiṣṭhanti nityaśaḥ
tatastretāyuge sarve nānākāmasamanvitāḥ/
vyāmiśrayājino bhūtvā tyajantyādyaṃ sanātanam
antardadhāti (dharmo)sarvo'yaṃ vāsudevasamāhṛtaḥ/
tato yogyāya bhagavān prādurbhāvayati svayam
yathā purā mayā prāpto devād jñānabalātmanaḥ/
tathā prakāśito vedaḥ sarahasyo mahāmune!
evaṃ nigadite samyak śāṇḍilyena mahātmanā/
tataḥ kṛtārthamātmānaṃ manyamānaḥ kṛtāñjaliḥ
sanakaḥ praśritaṃ vākyaṃ śāṇḍilyaṃ munimabravīt/
sanakaḥ ---------
bhagavan! sarvadharmajña! sarvaśāstrārthapāraga!
tvatprasādena saṃprāpto mayā dharmavaro mahān/
nivṛttilakṣaṇākhyo'yaṃ pratibuddhairniṣevitaḥ
kathamapratibuddhaistairmagnairbhavamahāmbudhau/
prāpyate bhagavaddharma ekāntibhiranuṣṭhitaḥ
śāṇḍilyaḥ ---------
śrūyatāmabhidhāsyāmi yadahaṃ coditastvayā/
etadarthaṃ mayā pṛṣṭaḥ purā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ
parityajya paraṃ dharmaṃ miśradharmamupeyuṣām/
bhūyastatpadakāṅkṣāṇāṃ śraddhābhaktī upeyuṣām
anugrahārthaṃ varṇāṇāṃ yogyatāpāda(kā)nāya ca/
tathā janānāṃ sarveṣāmabhīṣṭaphalasiddhaye
sātvatādīni śāstrāṇi bhogamokṣapradāni ca/
upadiśya tu divyāni śāstrāṇi tadanantaram
pārameśvaraśāstrāṇāṃ sarveṣāṃ munipuṅgava!/
sārabhūtaṃ viśeṣeṇa pauṣkarārthopapādakam
mūlavedānusāreṇa chandasā''nuṣṭubhena ca/
lakṣagranthena sarvārthakriyājñānopalabdhaye
sa me'bravīnma(hacchā)hāśāstraṃ pārameśvarasaṃjñayā/
tasmāttu sāramuddhṛtya sarvaśāstropayoginam
ślokaiḥ ṣoḍaśasāhasraiḥ pārameśvarasaṃjñayā/
saṃpravakṣyāmi te śāstramidānīmavadhāraya
nārado'pi purā caitadapi saṃkṣepato vibhoḥ/
kṣīrodaśāyino devāt sākṣāt saṃśrutavān dvija!
jñānakāṇḍakriyākāṇḍabhedenai(tad)va dvidhākṛtam/
yatra saṃkīrtyate samyagvāsudevasya vai vibhoḥ
divyamātmasvarūpaṃ ca nityā jñānādayo guṇāḥ/
pradhānā ṣaṭ samastāśca vyastā yugmatrayeṇa hi
kīrtyādayo guṇāścānye ākṛtiśca parātparā/
nityaikā vāsudevākhyā tataḥ sṛṣṭyādihetunā
saṅkakarṣaṇādivyūhaśca jagajjanmādayo'pi ca/
upāsanārthaṃ bhaktānāmāstikānāṃ mahātmanām
jagatāmupakārārthaṃ vāsudevasya vai vibhoḥ/
parātparasvarūpasya caturvyūhasturīyakaḥ
vyūhaḥ suṣuptisaṃjñaśca svapnavyūhastathaiva ca/
jāgradvyūhastathā'nye ca vyūhā mūrtyantarā api
mūrtayo vibhavākhyāśca prādurbhāvāntarāṇyapi/
lakṣmīpuṣṭyoḥ svarūpe ca nitye bhagavatā saha
kāntyādayo'vatārāśca bhūṣaṇānāṃ tu vigrahāḥ/
nityāḥ kirīṭapūrvāṇāmanityāśca pṛthagvidhāḥ
cakrādīnāṃ svarūpaṃ ca nityānityobhayātmakam/
garuḍapramukhānāṃ tu anyeṣāmātmanāmapi
vibhoḥ sādhanabhūtānāṃ svaṃ svaṃ nityaṃ svarūpiṇām/
eteṣāṃ mūrtayo nityā anityāśca pṛthagvidhāḥ
vibhorvai vāsudevasya sthānaṃ nityaṃ(tyāt) parātparam/
anyeṣāṃ vyūharūpāṇāṃ vibhavānāṃ tathaiva ca
nānāvidhāni sthānāni virajāṃsi bahūni ca/
teṣāṃ vistāramānaṃ ca tathā svaṃ svaṃ vyavasthitam
tatsālānāṃ pratolīnāṃ saṃkhyāmānaṃ ca lakṣaṇam/
jīvātmanāṃ svarūpa ca muktāmuktobhayātmakam
teṣāṃ gativiśeṣāśca procyante yatra vistarāt/
bhagavanmantramūrtīnāṃ tathā'nyeṣāṃ krameṇa tu
ma(ntrā)ntradhyānaṃ tathā mudrā yogarūpaṃ ca kīrtitam/
jñānakāṇḍābhidhānena tadetat parikīrtitam
yatra nityāni karmāṇi snānādīnyakhilāni ca/
naimittikāni kāmyāni prāyaścittāni vistarāt
tulābhārādikādīni karmāṇi vividhānyapi/
tathā ca karṣaṇādīni sthāpanāntānyaśeṣataḥ
prāsādapratimābhadrapīṭhādīnāṃ ca lakṣaṇam/
evamādīni cānyāni deveśayajanārthataḥ
kīrtyante vistarādyatra kriyākāṇḍaṃ tu viddhi tat/
evaṃ dvividharūpaṃ tu śāstraṃ vakṣye'vadhāraya
iti śrīpāñcarātre pāramesvarasaṃhitāyāṃ jñānakāṇḍe śāstrāvatāro nāma
prathamo'dhyāyaḥ //
*************
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0