Language

ENहिગુ
Scripture Library

Parameshvara Samhita · Chapter 1

1.1

//śrīḥ//
// śrīmate rāmānujāya namaḥ //
// śrīraṅganāthaparabrahmaṇe namaḥ//
// prathamo'dhyāyaḥ //
-----------
ॐ// namaḥ sakalakalyāṇadāyine cakrapāṇaye/
viṣayārṇavamagnānāṃ samuddharaṇahetave

1.2

totādriśikharakṣetre devagandharvasevite/
puṇyatīrthasamāyukte sarvartukusumānvite

1.3

praśastāśramasaṃyukte puṇyakṣetropaśobhite/
vedavedāntaniṣṭhaistu taponiṣṭhairmaharṣibhiḥ

1.4

sāṃkhyasiddhāntasaṃyuktaiḥ yogasiddhāntavedibhiḥ/
itihāsapurāṇajñairdharmaśāstrārthakovidaiḥ

1.5

vedāṅgajñānakuśalairyukte devarṣibhistathā/
rājarṣibhiḥ samāyukte mantrasiddhairmahātmabhiḥ

1.6

sanako nāma yogarṣirbrahmaputro mahātapāḥ/
bhagavajjñānasiddhyarthaṃ tapastepe suduścaram

1.7

śatavarṣaṃ dhyāyamāne paramātmānamātmani/
na lebhe'bhi(saṃ)mataṃ so'pi taptvā ghorataraṃ tapaḥ

1.8

śokena mahatā''viṣṭo babhūva sa munistadā/
tataḥ śokārṇave magnaṃ jitakrodhaṃ jitendriyam

1.9

dāntaṃ yogāṅganirataṃ taṃ bhaktaṃ bhaktavatsalaḥ/
vākyametajjagaddhātā jagāda jagato hitam

1.10

vāsudevaḥ paraṃjyotiradṛśyaḥ puruṣottamaḥ/
śrībhagavānuvāca -----------
tvayā yogīśvareṇeha sutaptaṃ tapa uttamam

1.11

prāpsyase na cirādbrahman! mahatastapasaḥ phalam/
samāśvasihi bhadraṃ te mā viṣīda mahāmate!

1.12

kṛtakṛtyo jagatyasmin śāṇ‍ḍilyaḥ śrūyate mahān/
tamāśrayasva bhadraṃ te bhagavaddharmasiddhaye

1.13

etasmin parvataśreṣṭhe(vare) purā'nena mahātmanā/
sākṣādbhagavato vyaktādacyutādacyutābhidhāt

1.14

adhītāstrisuparṇādyāḥ sākṣātsadbrahmavācakāḥ/
śākhāśca niṣadaḥ sarvāḥ saṃhitā brāhmaṇābhidhāḥ

1.15

niruktāni tato jñātāḥ padārthāḥ sapta ca kramāt/
jñānaṃ ca dvividhaṃ jñātaṃ śāstrāṇi vividhāni ca

1.16

trayodaśavidhaṃ karma dvādaśādyātmasaṃyutam/
śrutvaivaṃ prathamaṃ śāstraṃ rahasyāmnāyasaṃjñitam

1.17

divyamantrakramopetaṃ mokṣaikaphalalakṣaṇam/
bhūyaḥ saṃcoditāttasmāttena lokahitaiṣiṇā

1.18

śrutaṃ vistarataḥ śāstraṃ bhogamokṣapradaṃ hi yat/
anuṣṭupchandoba(ndhe)ddhena proktaṃ bhagavatā svayam

1.19

sātvataṃ pauṣkaraṃ caiva jayākhyetyevamādikam/
tatsarvaṃ viditaṃ samyak śāṇḍilyasya mahātmanaḥ

1.20

evaṃ sakalaśāstrajñaḥ śāṇḍilyaḥ paramo guruḥ/
āste śiṣyaiḥ parivṛtaḥ svāśrame śramanāśane

1.21

pāñcakālyaṃ paraṃ yajñaṃ kurvāṇaḥ sarvadā vaśī/
sa te vakṣyati dharmajño dharmaṃ bhāgavataṃ mune!

1.22

tamāśrayasva bhadraṃ te bhagavajjñānasiddhaye/
ityuktvā'stamitā vāṇī vāsudevasamīritā

1.23

ityadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvā hṛṣṭatanūruhaḥ/
tadā kṛtārthamātmānaṃ manyamāno mahāmuniḥ

1.24

śāṇḍilyadarśanākāṅkṣī saṃcacārācalādhipam/
apaśyadāśramaśreṣṭhaṃ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ

1.25

nānāpuṣpasamākīrṇaṃ nānāphalasamanvitam/
nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāmṛganiṣevitam

1.26

kamalotpalasaṃkī(pū)rṇaiḥ śobhitaṃ kamalākaraiḥ/
bhagavaddharmajijñāsāparaiḥ śāntairamatsaraiḥ

1.27

munimukhyaiḥ samākīrṇaṃ sarvatra ca mumukṣubhiḥ/
sapraviśya tamadrākṣīnmunimukhyairupāsitam

1.28

śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntairātmaniṣṭhaṃ dayāparam/
divyajñānopapannaṃ taṃ dṛṣṭvā divyakriyāparam

1.29

udvahantaṃ parāṃ bhaktiṃ vāsudeve parātpare/
abhyavandiṣṭa sanako vinayāttasya pādayoḥ

1.30

tiṣṭhantaṃ bhagavaddharme dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā/
śāṇḍilyo muniśārdūlaḥ sanakaṃ brahmasaṃbhavam

1.31

abravīnmadhuraṃ vākyaṃ kṛtārtho'si mahāmune!/
bhagavān suprasannaste sutaptaṃ tapa uttamam

1.32

ādiṣṭo'haṃ bhagavatā bhavadarthe taponidhe!/
ityuktvā'dhyāpayāmāsa vedamekāyanābhidham

1.33

mūlabhūtastu mahato vedavṛkṣasya yo mahān/
sadbrahmavāsudevākhya(khyaṃ)paratatvaikasaṃśrayam

1.34

divyairbalādikairmantraiḥ sākṣāttatpratipādakaiḥ/
alaṅkṛtamasandigdhamavidyātimirāpaham

1.35

adhyāpya saṃjagādāsya svarūpaṃ ca samāgati(ta)m/
śāṇḍilyaḥ ----------
eṣa kārtayugo dharmo nirāśīḥkarmasaṃjñitaḥ

1.36

yogākhyo yogadharmākhyaḥ śāstrākhyaśca samāgamaḥ/
pravartyate bhagavatā prathame prathame yuge

1.37

yugeṣu mandasañcāra itareṣvitareṣvapi/
anantaceṣṭādadhyakṣādaniruddhāt sanātanāt

1.38

brahmaṇo mānasaṃ janma prathamaṃ cākṣuṣaṃ smṛtam/
dvitīyaṃ vācikaṃ cānyaccaturthaṃ śrotrasaṃbhavam

1.39

nāsikyamaparaṃ cānyadaṇḍajaṃ padmajaṃ tathā/
eteṣvapi ca sarveṣu sākṣādbhagavato vibhoḥ

1.40

brahmaṇā munimukhyaiśca suparṇādyairmaharṣibhiḥ/
vālakhilyamukhaiścānyaiḥ kramādrājarṣibhistathā

1.41

eṣa prakṛtidharmākhyaḥ prādhītaḥ prathamo dvija!/
saptame padmaje sarge prāpto bhagavatastathā

1.42

vivasvatā tataḥ prāpto manunekṣvākuṇā tataḥ/
ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ

1.43

eṣa eva mahān dharma ādyo vipra! sanātanaḥ/
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā

1.44

cāturātmyaparairnityaṃ pañcakālaparāyaṇaiḥ/
balādimantraniratairdevatāntaravarjitaiḥ

1.45

eṣa dharmo yathā prāpto mayā tadga(niga)dataḥ śrṛṇu/
sāṅgopaniṣadā vedāḥ samadhītā mayā purā

1.46

ṛgyajussāmasaṃjñāstu saṃkīrṇā devatāntaraiḥ/
vyāmiśrayāgasaṃyuktāḥ pravṛttiphaladāyinaḥ

1.47

tadarthāśca parijñātā yathānyāyaṃ yathāvidhi/
kvacit kvacit pradeśeṣu bhagavantaṃ jagatpatim

1.48

tadīyaṃ karma ca jñānamapraṇāḍyā vadanti hi/
tathā tadatisaṃkṣiptamanabhivyaktalakṣaṇam

1.49

agnīndrādipraṇāḍyaiva pradeśeṣu bahuṣvapi/
pravadanti jagannāthaṃ tathā ca sakalāḥ kriyāḥ

1.50

nityādikā muniśreṣṭha! pravṛttiphalasaṃyutāḥ/
devatāntaranāḍyaiva prabruvanti suvistarāt

1.51

tathā kvacit kvacidvipra! pravadanti ca kevalam/
indrādidevatāvarjaṃ tatkarmā'pi suvistaram

1.52

mantrāḥ prācuryatastatra phalasaṅgasamanvitāḥ/
evaṃ vyāmiśrarūpatvātteṣu niṣṭhāṃ na labdhavān

1.53

yastu sarvaparo dharmo yasmānnāsti mahattaraḥ/
vāsudevaikaniṣṭhastu devatāntaravarjitaḥ

1.54

tajjijñāsā balavatī tadā tvāvirabhūnmama/
tato'tra parvataśreṣṭhe tapastaptaṃ mayottamam

1.55

anekāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ tapaso'ntataḥ/
dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca

1.56

sākṣātsaṅkarṣaṇādvyaktāt prāpta eva mahattaraḥ/
eṣa ekāyano vedaḥ prakhyātaḥ sātvato vidhiḥ

1.57

durvijñeyo duṣkaraśca pratibuddhairniṣevyate/
mokṣāyanāya vaipanthā etadanyo na vidyate

1.58

tasmādekāyanaṃ nāma pravadanti manīṣiṇaḥ/
śvetadvīpe purā'dhīto nāradena surarṣiṇā

1.59

sanaḥ sanatsujātaśca bhavānapi sananda(ka)naḥ/
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ

1.60

ete ekāntidharmasya ācāryāśca pravartakāḥ/
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

1.61

vasiṣṭhaśca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ/
manuḥ svāyabhbhuvaścāpi samārādhya jagatpatim

1.62

mahatā tapasā caiva devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum/
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tadante samadhītya ca

1.63

mūlaśrutiṃ yathāvaccā ṛṣayo'dhyāpitāstu taiḥ/
tataste ṛṣayastvaṣṭau lokānāṃ hitakāmyayā

1.64

ślokānāṃ śatasāhasrairmūlavedaṃ nirīkṣya ca/
tathā divyāni tantrāṇi sātvatādīni cakrire

1.65

anyacchāstraṃ tu tantrākhyamasmānmanvādayo'pi ca/
dharmaśāstrāṇyanekāni kariṣyanti yathātatham

1.66

anyeṣāmapi śāstrāṇāṃ yoniretadbhaviṣyati/
asmin dharmaśca arthaścoktaḥ suvistaram

1.67

mokṣaśca sūcitaḥ paścādatroktaśca yathātatham/
aśvamedhādayo yajñā adhikṛtyācyutaṃ harim

1.68

yathā kriyante ca tathā dviṣaṭ‌kārṇapurassaraiḥ/
nivṛttiphaladairmantraistasyāsādhāraṇairhareḥ

1.70

pūjitā viniyujyante tasmiṃstasmiṃśca karmaṇi/
ṛgādimantrāḥ sarve'pi tathā cāsmin prakīrtitāḥ//69
vasūrājoparicaro mūlavedena saṃskṛtaḥ/
svargalokādhikārārthametaduktaprakārataḥ

1.71

aśvamedhādikān yajñānanvaśiṣṭadyathāvidhi/
anyāṃśca bhagavadyāgān khinnavṛttyadhikārataḥ

1.72

iti śruta mayā pūrvaṃ sa cārthaḥ pratibhāti me/
sumanturjaiminirbrahman! bhṛguścaivaupagāyanaḥ

1.73

mauñjyāyanaśca tatsarvaṃ samyagadhyāpitā mayā/
naranārāyaṇābhyāṃ tu jagato hitakāmyayā

1.74

tathā'nuṣṭhīyate mūladharmo badarikāśrame/
eṣa prakṛtidharmākhyo vāsudevaikagocaraḥ

1.75

pravartate kṛtayuge tatastretāyugādiṣu/
vikāravedāḥ sarvatra devatāntaragocarāḥ

1.76

mahato vedavṛkṣasya mūlabhūto mahānayam/
skandhabhūtā ṛgādyāste śākhābhūtāstathā mune!

1.77

jaganmūlasya devasya vāsudevasya mukhyataḥ/
pratipādakatāsiddhā mūlavedākhyatā dvija!

1.78

ādyaṃ bhāgavataṃ dharmamādibhūte kṛte yuge/
mānavā yogyabhūtāstu anutiṣṭhanti nityaśaḥ

1.79

tatastretāyuge sarve nānākāmasamanvitāḥ/
vyāmiśrayājino bhūtvā tyajantyādyaṃ sanātanam

1.80

antardadhāti (dharmo)sarvo'yaṃ vāsudevasamāhṛtaḥ/
tato yogyāya bhagavān prādurbhāvayati svayam

1.81

yathā purā mayā prāpto devād‌ jñānabalātmanaḥ/
tathā prakāśito vedaḥ sarahasyo mahāmune!

1.82

evaṃ nigadite samyak śāṇḍilyena mahātmanā/
tataḥ kṛtārthamātmānaṃ manyamānaḥ kṛtāñjaliḥ

1.83

sanakaḥ praśritaṃ vākyaṃ śāṇḍilyaṃ munimabravīt/
sanakaḥ ---------
bhagavan! sarvadharmajña! sarvaśāstrārthapāraga!

1.84

tvatprasādena saṃprāpto mayā dharmavaro mahān/
nivṛttilakṣaṇākhyo'yaṃ pratibuddhairniṣevitaḥ

1.85

kathamapratibuddhaistairmagnairbhavamahāmbudhau/
prāpyate bhagavaddharma ekāntibhiranuṣṭhitaḥ

1.86

śāṇḍilyaḥ ---------
śrūyatāmabhidhāsyāmi yadahaṃ coditastvayā/
etadarthaṃ mayā pṛṣṭaḥ purā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ

1.87

parityajya paraṃ dharmaṃ miśradharmamupeyuṣām/
bhūyastatpadakāṅkṣāṇāṃ śraddhābhaktī upeyuṣām

1.88

anugrahārthaṃ varṇāṇāṃ yogyatāpāda(kā)nāya ca/
tathā janānāṃ sarveṣāmabhīṣṭaphalasiddhaye

1.89

sātvatādīni śāstrāṇi bhogamokṣapradāni ca/
upadiśya tu divyāni śāstrāṇi tadanantaram

1.90

pārameśvaraśāstrāṇāṃ sarveṣāṃ munipuṅgava!/
sārabhūtaṃ viśeṣeṇa pauṣkarārthopapādakam

1.91

mūlavedānusāreṇa chandasā''nuṣṭubhena ca/
lakṣagranthena sarvārthakriyājñānopalabdhaye

1.92

sa me'bravīnma(hacchā)hāśāstraṃ pārameśvarasaṃjñayā/
tasmāttu sāramuddhṛtya sarvaśāstropayoginam

1.93

ślokaiḥ ṣoḍaśasāhasraiḥ pārameśvarasaṃjñayā/
saṃpravakṣyāmi te śāstramidānīmavadhāraya

1.94

nārado'pi purā caitadapi saṃkṣepato vibhoḥ/
kṣīrodaśāyino devāt sākṣāt saṃśrutavān dvija!

1.95

jñānakāṇḍakriyākāṇḍabhedenai(tad‌)va dvidhākṛtam/
yatra saṃkīrtyate samyagvāsudevasya vai vibhoḥ

1.96

divyamātmasvarūpaṃ ca nityā jñānādayo guṇāḥ/
pradhānā ṣaṭ‌ samastāśca vyastā yugmatrayeṇa hi

1.97

kīrtyādayo guṇāścānye ākṛtiśca parātparā/
nityaikā vāsudevākhyā tataḥ sṛṣṭyādihetunā

1.98

saṅkakarṣaṇādivyūhaśca jagajjanmādayo'pi ca/
upāsanārthaṃ bhaktānāmāstikānāṃ mahātmanām

1.99

jagatāmupakārārthaṃ vāsudevasya vai vibhoḥ/
parātparasvarūpasya caturvyūhasturīyakaḥ

1.100

vyūhaḥ suṣuptisaṃjñaśca svapnavyūhastathaiva ca/
jāgradvyūhastathā'nye ca vyūhā mūrtyantarā api

1.101

mūrtayo vibhavākhyāśca prādurbhāvāntarāṇyapi/
lakṣmīpuṣṭyoḥ svarūpe ca nitye bhagavatā saha

1.102

kāntyādayo'vatārāśca bhūṣaṇānāṃ tu vigrahāḥ/
nityāḥ kirīṭapūrvāṇāmanityāśca pṛthagvidhāḥ

1.103

cakrādīnāṃ svarūpaṃ ca nityānityobhayātmakam/
garuḍapramukhānāṃ tu anyeṣāmātmanāmapi

1.104

vibhoḥ sādhanabhūtānāṃ svaṃ svaṃ nityaṃ svarūpiṇām/
eteṣāṃ mūrtayo nityā anityāśca pṛthagvidhāḥ

1.105

vibhorvai vāsudevasya sthānaṃ nityaṃ(tyāt) parātparam/
anyeṣāṃ vyūharūpāṇāṃ vibhavānāṃ tathaiva ca

1.106

nānāvidhāni sthānāni virajāṃsi bahūni ca/
teṣāṃ vistāramānaṃ ca tathā svaṃ svaṃ vyavasthitam

1.107

tatsālānāṃ pratolīnāṃ saṃkhyāmānaṃ ca lakṣaṇam/
jīvātmanāṃ svarūpa ca muktāmuktobhayātmakam

1.108

teṣāṃ gativiśeṣāśca procyante yatra vistarāt/
bhagavanmantramūrtīnāṃ tathā'nyeṣāṃ krameṇa tu

1.109

ma(ntrā)ntradhyānaṃ tathā mudrā yogarūpaṃ ca kīrtitam/
jñānakāṇḍābhidhānena tadetat parikīrtitam

1.110

yatra nityāni karmāṇi snānādīnyakhilāni ca/
naimittikāni kāmyāni prāyaścittāni vistarāt

1.111

tulābhārādikādīni karmāṇi vividhānyapi/
tathā ca karṣaṇādīni sthāpanāntānyaśeṣataḥ

1.112

prāsādapratimābhadrapīṭhādīnāṃ ca lakṣaṇam/
evamādīni cānyāni deveśayajanārthataḥ

1.113

kīrtyante vistarādyatra kriyākāṇḍaṃ tu viddhi tat/
evaṃ dvividharūpaṃ tu śāstraṃ vakṣye'vadhāraya

iti śrīpāñcarātre pāramesvarasaṃhitāyāṃ jñānakāṇḍe śāstrāvatāro nāma
prathamo'dhyāyaḥ //
*************

Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc