પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 18

॥ શ્રીઃ ॥
અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
નિત્યનૈમિત્તિકાદ્યેષુ યાગેષુ વદતાં વર!।
માનં તુ પ્રાપણાદીનાં શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્વદ

શાણ્ડિલ્યઃ ---
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે પ્રાયશ્ચિત્તે તથૈવ ચ।
માનં નવવિધં વિપ્ર! શ્રૃણુ મુખ્યાનુકલ્પયોઃ

ક્રમાત્ પ્રાપણપૂર્વાણાં દ્રવ્યાણામુત્તમાદિકમ્।
અત્રૈકમૂર્તેરેકસ્મિન્ કાલે ભારદ્વયેન તુ

કલ્પયેત્ પ્રાપણં ચૈતદુત્તમોત્તમસંજ્ઞિતમ્।
એકૈકં દ્રોણમાનેન કૃમાદ્‌ધ્રાસં સમાચરેત્

અધમાધમસંજ્ઞં સ્યાદ્યતા દ્રોણચતુષ્ટયમ્।
મુખ્યકલ્પમિમં વિદ્ધિ અનુકલ્પં શ્રણુષ્વ મે

મુખ્યમૂર્તેસ્ત્વથૈકસ્મિન્ યાગે ભારેણ કલ્પિતમ્।
ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞં તુ પ્રાપણં દ્વિજસત્તમ!

આઢકદ્વયહીનં તદ્ભવેદુત્તમમધ્યમમ્।
અધમાધમકં યાવદેવં હ્વાસં સમાચરેત્

યથા દ્રોણદ્વયં વિપ્ર! અધમાધમસંજ્ઞિતમ્।
યદ્વાઢકદ્વયં પ્રોક્તમધમાધમસંજ્ઞિતમ્

ક્રમેણ તસ્માદારભ્ય દ્રોણાર્ધં વર્ધયેદ્‌દ્વિજ!।
અથોત્તમોત્તમં વિપ્ર! સાર્ધદ્રોણચતુષ્ટયમ્

કુર્યાદાઢકમાત્રં તુ પ્રાપણં સંકટે સતિ।
પુરુષાશનમાત્રં વા ભવેદ્ દ્રવ્યાનુરૂપતઃ

આઢકદ્વયમાનેન તદર્ધેનાથવા દ્વિજ!।
પૃથક્પાત્રેષુ નિર્દિષ્ટં યાવદ્ભારદ્વયાવધિ

નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યપ્રાયશ્ચિત્તાખ્યયોરપિ।
વિધિરેષ સમાનઃ સ્યાદત ઊર્ધ્વં મહાહવિઃ

દશૈકભારમાત્રં તુ ઉતમોત્તમસંજ્ઞિતમ્।
મહોદનોઽનુકલ્પે તુ ભારૈ (એકૈ) ક હ્રાસમાચરેત્

અધમાધમપર્યન્તમસ્મિન્ ભારદ્વયં યથા।
યદ્વા વિંશતિભારં તુ ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞિતમ્

ભારદ્વયદ્વયહ્રાસં યથા સ્યાદધમાધમે।
ચતુર્ભારપ્રમાણં તુ મુખ્યકલ્પે વિધિં શ્રૃણુ

એકભારવિહીનૈસ્તુ ત્રિંશદ્ભારૈઃ પ્રકલ્પિતમ્।
ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞં તુ ભારાણાં તુ ત્રયં ત્રયમ્

હ્રાસયેત્ક્રમયોગેન યથા સ્યાદધમાધમે।
પઞ્ચભારપ્રમાણં તુ એવં વા પરિકલ્પયેત્

પઞ્ચાશદ્ભારમાત્રં સ્યાત્ ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞિતમ્।
પઞ્ચપઞ્ચપરિત્યાગાદેવં નવવિધં ભવેત્

દશભારપ્રમાણં તુ યથા સ્યાદધમાધમે।
અસ્માદૂર્ધ્વં તુ ગૃહ્નીયાન્મહોદનવિધૌ દ્વિજ!

સહસ્રભારપર્યન્તં વિભવેચ્છાનુરૂપતઃ।
માત્રાર્થં તણ્ડુલં શ્રેષ્ઠમાઢકત્રયકલ્પિતમ્

અધમાધમપર્યન્તં પ્રસ્થં પ્રસ્થં તુ હ્રાસયેત્।
મુખ્યકલ્પે ભવેચ્છ્રેષ્ઠં સાર્ધદ્રોણવિનિર્મિતમ્

પ્રસ્થદ્વયદ્વયહ્રાસમાચરેત્તુ યથાક્રમમ્।
અધમાધમમાનં સ્યાદ્યથા દ્રોણાર્ધકલ્પિતમ્

અધમાઢકમાનસ્ય હવિષો મુખ્યકલ્પને।
માત્રાર્થં તણ્ડુલં પ્રસ્થં તદર્ધમનુકલ્પકે

હવિર્નૃદ્ધિકમેણૈવ માત્રાવૃદ્ધિં સમાચરેત્।
અધમસ્યૈકકલ્પે તુ દ્રોણાર્ધં પરિકલ્પયેત્

માત્રાર્થમનુકલ્પે તુ આઢકં પરિકલ્પયેત્।
તણ્ડુલાદ્‌દ્વિગુણઃ શાલિર્માત્રા સ્યાદુત્તમોત્તમા

સમાના મધ્યમા પ્રોક્તા તદર્ધા કીર્તિતાધમા।
શાલિવત્કલ્પિતવ્યા સ્યાદ્વીજમાત્રા ત્રિધા સ્થિતા

વીજાનામપ્યભાવે તુ મુદ્ગમેકં પ્રશસ્યતે।
વીજેષ્વેકતમં વાપિ તત્તત્કાલાનુરૂપતઃ

તણ્ડુલેન સમા મુખ્યા તિલમાત્રા પ્રકીર્તિતા।
તદર્ધા મદ્યમા પ્રોક્તા પાદમાના કનીયસી

યથા વિભવમાનઃ સ્યાદ્રિક્તવિત્તાઢ્યમાનયોઃ।
શાલિમાત્રા ન કર્તવ્યા યાગે સ્નપનવર્જિતે

અન્યા માત્રાઃ પ્રકલ્પ્યાઃ સ્યુઃ સર્વસ્મિન્નર્ચનાવિધૌ।
મુખ્યમૂર્ત્યુચિતાન્માનાદધિકેન ન કલ્પયેત્

પ્રમાણેનાઙ્ગબિમ્બાનાં સર્વં તુ હવિરાદિકમ્।
તદ્યાપ્યધિકકાલં તુ હવિરાદ્યં ન કલ્પયેત્

અન્નાદાઢકમાનાત્સ્યાત્ પુરુષાશનમાત્રકાત્।
પ્રાસાદયજને હ્રાસં ન કદાચિત્ સમાચરેત્

માત્રા તણ્ડુલમાનં ચ શાલિમાનં તથૈવ ચ।
ન હ્રાસયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ! માનાદાઢકનિર્મિતાત્

સ્વગૃહે યજને કુર્યાદ્વિભવેચ્છાનેરૂપતઃ।
આજ્યાદીનામથો માનં વક્ષ્યે તદવધારય

અન્નસ્યાઢકમાનસ્ય ઘૃતં તુ કુડુબત્રયમ્।
ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞં તુ મુખ્યકલ્પક્રમેણ તુ

એકૈકમુષ્ટિહાન્યા તુ નવધૈતત્ પ્રકીર્તિતમ્।
અનુકલ્પે ઘૃતં વિપ્ર! સાર્ધં તુ કુડુબં ભવેત્

અર્ધાર્ધમુષ્ટિહાન્યા તુ તચ્ચાપિ નવધા સ્મૃતમ્।
દ્વિગુણં ઘૃતમાનં સ્યાત્ મુદ્ગાન્નપરિકલ્પને

અન્નવૃદ્ધિક્રમેણૈવ ઘૃતવૃદ્ધિં સમાચરેત્।
કર્મવ્યાન્યુપદંશાર્થં મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ

વિંશત્પલાનિ પ્રોક્તાનિ ઉત્તમોત્તમસંજ્ઞયા।
અન્નસ્યાઢકમાનસ્ય મુખ્યકલ્પક્રમેણ તુ

એકૈકપલહાન્યા તુ તદેતન્નવધા ભવેત્।
ઉત્તમં દ્વાદશપલમનુકલ્પે ક્રમેણ તુ

એકૈકપલહાનિઃ સ્યાદધમાધમપશ્ચિમમ્।
મુદ્ગભેદોપદંશસ્તુ આઢકે ઘૃતમાનવત્

મુદ્ગાન્ને મુદ્ગમાનસ્તુ તણ્ડુલેન સમો ભવેત્।
મુખ્યઃ પાદવિહીનસ્તુ મધ્યમઃ પરિકીર્તિતઃ

અર્ધમાનોઽધમઃ પ્રોક્તસ્તસ્માન્ન હ્રાસમાચરેત્।
નાલિકેરફલં ચૈકમાઢકસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

તદર્ધં મધ્યમં પ્રોક્તં તદર્ધમધમં ભવેત્।
લવણં ચ મરીચાદિ યથાયોગં સમાચરેત્

તણ્ડુલાદષ્ટગુણિતં પયઃ સ્યાત્ પાયસોદને।
મધ્યમં પાદહીનં સ્યાદધમં સ્યાત્તદર્ધકમ્

ક્ષીરાભાવે નાલિકેરપયસા પરિકલ્પયેત્।
ઉભયોઃ પયસોર્વાપિ મિશ્રણં સમમાનયોઃ

ગુડાબ્રસ્યાઢકસ્યાથ ગુલાનાં ત્રિંશતં પલમ્।
ઉત્તમં વિંશતિશ્ચૈવ મધ્યમે દશમં ભવેત્

તણ્ડુલાદર્ધમાનો વા મુદ્ગભેદસ્તદર્ધકઃ।
અથવા સમમાનો વા પાયસાન્નગુળાન્નયોઃ

એકં ચાપૂપમાનં સ્યાત્ કુડુબદ્વયકલ્પિતમ્।
મુખ્યં તદર્ધં મધ્યં સ્યાત્તદર્ધમધમં ભવેત્

મુદ્ગભેદસ્તણ્ડુલાર્ધસ્તત્પાદો વા યથારુચિ।
એકસ્યાપૂપમાનસ્ય ષટ્‌પલં તુ ગુળં ભવેત્

અથવૈકપલં વાપિ સંકટે પરિકલ્પયેત્।
નાળિકેરપલં ચૈકં તદર્ધં પાદમેવ વા

એકસ્યાપૂપમાનસ્ય યથાપાકં ઘૃતં ભવેત્।
લવનં ચ મરીચાદ્યં યથાયોગં તુ પૂર્વવત્

શતત્રયં ષષ્ટ્યધિકમપૂપાનાં તદુત્તમમ્।
ચત્વારિંશત્ક્રમાદ્‌ધ્રાસે ચત્વારિંશત્તથાન્તિમે

પૂગીફલાનિ તામ્બૂલીદલાશ્ચાશીતિસઙ્ખ્યયા।
એવં પ્રકલ્પિતં બ્રહ્નન્નેકં તામ્બૂલમુચ્યતે

તસ્માન્ન્યૂનં ન કર્તવ્યં પ્રાસાદેષુ કદાચન।
મુખ્યકલ્પે દ્વિસાહસ્રં ક્રમુકીફલમુચ્યતે

તસ્માદ્‌દ્વિગુણમાનં તુ તામ્બૂલીદલમીરિતમ્।
ઉત્તમોત્તમમેતત્તુ અશીતિર્દ્વિચતુઃક્રમાત્

હ્રાસયેદુભયં વિપ્ર! યથા સ્યાદધમાધમે।
શતાનિ સપ્ત, વિંશચ્ચ ફલાનિ સ્યુર્દલાનિ ચ

ચતુર્દદશશતાનિ સ્યુશ્ચત્વારિંશચ્ચ સત્તમ!।
એકસ્ય તામ્બૂલકસ્ય અહ્ગાનાં માનમુચ્યતે

એલાલવઙ્ગલક્કોલજાતીનાં નિષ્કપાદકમ્।
માનં સ્યાચ્ચન્દનસ્યાપિ ચૂર્ણસ્યાપિ તથૈવ ચ

કર્પૂરમષ્ટમાનં તુ નાળિકેરફલાર્ધકમ્।
માતુળઙ્ગફલાર્ધં ચ તૈલમુષ્ટ્યષ્ટમાંશકમ્

એવમેવ ક્રમેણૈવ હ્યઙ્ગાનાં વૃદ્ધિમાચરેત્।
ઉત્તમોત્તમપૂજાયાં ચન્દનં દ્વિપલં ભવેત્

સપાદં, મુખ્યકલ્પે તુ, દ્વિદ્વિનિષ્કવિહીનકમ્।
અધમાધમકં યાવ, દનુકલ્પે શ્રૃણુષ્વ મે

પલમેકં સનિષ્કં સ્યાન્નિષ્કૈકં હ્રાસયેત્ ક્રમાત્।
ચન્દનં નિષ્કમાનં તુ યથા સ્યાદધમાધમે

સ્નપને ચન્દનં માનં મુખ્યકલ્પેઽવધારય।
અષ્ટાદશપલં માનમુત્તમોત્તમસંજ્ઞિતમ્

પલદ્વયદ્વયહ્રાસો યાવત્ સ્યાદધમાધમમ્।
અનુકલ્પે નવ પલં સ્નપને ચન્દનં ભવેત્

હોમે ચન્દનમાનં તુ પૂજોક્તાદર્ધકં ભવેત્।
તદર્ધં વા યથાયોગં બાહ્‌લિકે માનમુચ્યતે

પૂજાચન્દનવન્માનં મુખ્યકલ્પાનુકલ્પયોઃ।
તથા કર્પૂરમાનં તુ તદર્ધં વા દ્વિજોત્તમ!

આઢકં હૈમમુદકં કુડુબદ્વયસંયુતમ્।
કુડુબદ્વયદ્વયહ્રાસમાચરેદન્તિમાવધિ

મુખ્યકલ્પમિમં વિદ્ધિ, હ્યનુકલ્પે તદર્ધકમ્।
કૃષ્ણાઙ્ગરાગં મુખ્યે તુ સાર્ધનિષ્કચતુષ્ટયમ્

નિષ્કાર્ધક્રમહ્રાસેન નવધા પરિકીર્તિતિતમ્।
અનુકલ્પે તદર્ધેન નવધા માનમીરિતમ્

કૃષ્ણાઙ્ગરાગવન્માનં ભવેન્મૃગમદસ્ય ચ।
કસ્તૂરિકાયાસ્ચ તથા માનં નવવિધં ભવેત્

દ્રવ્યાણાં સ્નપનોક્તાનાં નિષ્કાષ્ટાદશકં તુ વા।
નવકં વોત્તમોત્કૃષ્ટં યથા સ્યાદધમાધમમ્

નિષ્કદ્વયં તથૈકં વા ભવેત્તત્કલ્પયેત્તથા।
એવં વિજ્ઞાય માનાદ્યં સંસ્કૃત્ય હવિરાદિકમ્

આરાધયેદ્દેશિકેન્દ્રો યથા શાસ્ત્રોદિતક્રમાત્।
આચાર્યઃ સાધકો વાઽન્નં પાચયેત્પાચકૈઃ સદા

સ્વયં વા।પિ યથાયોગં મન્ત્રજ્ઞાનામસન્નિધૌ।
તેષામાચાર્યપૂર્વાણાં સઙ્ખ્યાનિયમ ઉચ્યતે

શ્રીરઙ્ગાખ્યવિમાનાદૌ સ્વયં વ્યક્તે મહામતે!।
પ્રાસાદે ચ તથા સિદ્ધૈઃ વિબુધૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતે

આચાર્યાન્ શાસ્ત્રવિહિતાંશ્ચતુરઃ પરિકલ્પયેત્।
અષ્ટૌ દ્વાદશ ષડ્વાથ કલ્પ્યાઃ સ્યુઃ પઞ્ચ વા મુને!

પ્રધાનગુરુણા સાર્ધં કલ્પ્યા હ્યેકોત્તરાસ્તુ વા।
યથા વિહિતસઙ્ખ્યા વા સહ તેન મહામુને!

એવમેવ ભવેત્ સઙ્ખ્યા ઋષિભિઃ પરિકલ્પિતે।
મનુષ્યનિર્મિતે સ્થાનેઽપ્યેવભેવ સમાચરેત્

આચાર્યાણાં યથોક્તાનાં યોગ્યાનામપ્યસન્નિધૌ।
આચાર્યાસ્તુ ત્રયઃ કલ્પ્યાઃ દ્વાવેકો વા મહામતે!

મૂલબિમ્બાદિ પૂજાર્થમાચાર્યા મુખ્યકલ્પકે।
કલ્પ્યાઃ સાધકમિશ્રા વા મધ્યકલ્પેઽનુકલ્પકે

કેવલાઃ સાધકાઃ કલ્પ્યા યથા વિહિતસઙ્ખ્યયા।
ચત્વારઃ સાધકાઃ કલ્પ્યાઃ ષડષ્ટૌ દ્વાદશાથવા

ષોડશાથાપિ વિભવે નાન્યથા પરિકલ્પયેત્।
સ્વયંવ્યક્તાદિકેષ્વેવં કલ્પ્યાઃ પઞ્ચવિધેષ્વપિ

સ્થાનેષુ માનુષેષ્વદ્ય વિશેષઃ પરિકીર્ત્યતે।
વ્યામિશ્રયાજિભિર્વર્ણૈઃ સ્થાને તુ પરિકલ્પ્યતે

એવં વિહિતસઙ્‌ક્યાઃ સ્યુરાચાર્યાઃ સાધકાસ્તથા।
મુખ્યકલ્પેઽનુકલ્પે તુ કેવલારાધકાન્ દશ

યથોક્તસઙ્‌ખ્યૈરાચાર્યૈઃ સહિતાન્ પરિકલ્પયેત્।
મૂલબિમ્બસ્ય પૂજાર્થં તદેવંસઙ્ખ્યકાસ્તુતે

કલ્પને પઞ્ચસઙ્‌ખ્યાયાસ્તથા પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ।
તેષાં તુ દેશિકેન્દ્રાણામેકદ્વિત્રિત્વકલ્પને

એકાદશ દ્વાદશ ચ ત્રયોદશ ચ તે ક્રમાત્।
તસ્માદારાધકાનાં તુ દશસઙ્‌ખ્યાં તુ કેવલામ્

ન કલ્પયેત્તુ સર્વત્ર તસ્માચ્છાસ્ત્રોક્તમાચરેત્।
માનુષ્યાદ્વ્યતિરિક્તેષુ સ્વયં વ્યક્તાદિષુ દ્વિજ!

યથા વિહિતસઙ્‌ખ્યાઃ સ્યુરાચાર્યાસ્સાધકાસ્તથા।
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે પ્રાયશ્ચિત્તેઽપિ સર્વદા

દશસઙ્‌ખ્યા ન કલ્પ્યા સ્યાત્ ઉક્તન્યાયેન કલ્પયેત્।
મૂલબિમ્બાદિપૂજાર્થં તથા બાહ્યસ્થમૂર્તિષુ

કૃતે સતિ મહાન્ દોષસ્તદા સ્યાદ્રાજરાષ્ટ્રયોઃ।
મહદ્ભયં સ્યાત્ સ્થાનસ્ય કર્તુઃ કારયિતુસ્તથા

તસ્માદુક્તેન માર્ગેણ તત્તત્સઙ્‌ખ્યાઃ પ્રકલ્પયેત્।
પરિવારેષુ યાગઃ સ્યાચ્ચતુર્ભિર્વા ષડષ્ટભિઃ

દ્વાદશભિઃ ષોડશભિઃ સાધકૈઃ પરિકલ્પિતૈઃ।
ગોપુરે મણ્ડપે સાલે પ્રાઙ્કણે માલિકાદિકે

સ્થાપિતં વૈભવં મૂર્તં પ્રાદુર્ભાવં તુ વા દ્વિજ!।
પ્રાદુર્ભાવાન્તરં મુક્યં યદ્યન્મૂર્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તત્તદ્યાગેઽથ ચત્વારઃ ષડષ્ટૌ દ્વાદશાથ વા।
સઙ્કલ્પ્યાઃ સાધકા વિપ્ર! કલ્પ્યાઃ ષોડશ વા દ્વિજ!

ત એવ પરિવારાર્થં કલ્પનીયાસ્તુ વા દ્વિજ!।
ગોપુરાદૌ સ્થાપિતેષુ બિમ્બેષ્વપિ સદાર્ચને

દેશિકા એવ સંકલ્પ્યાઃ તદ્યોગ્યાનામસન્નિધૌ।
પરિવારપદે યોગ્યા અનન્યા બ્રાહ્નણા દ્વિજ

દીક્ષિતા બ્રાહ્નણા વાપિ કર્મજ્ઞાઃ કર્મકૌશલાઃ।
શ્રીરઙ્ગાદૌ સ્વયં વ્યક્તે સ્થાને તુ પરિચારકાઃ

અશીતિસઙ્‌ખ્યાસઙ્‌ખ્યાતાઃ પાચકાશ્ચ ત એવ હિ।
સિદ્ધપ્રતિષ્ટિતે સ્થાને સપ્તત્યેવ તુ તે સ્મૃતાઃ

દેવપ્રતિષ્ઠિતે ષષ્ટિર્દ્વાવિંશદૃષિકલ્પિતે।
મનુષ્યનિર્મિતે સ્યાને ત્રિંશદ્વિંશત્તથાપિ વા

અથબા ભારમાત્રાન્નપચનાદિષુ કર્મસુ।
એકાયના દીક્ષિતા વા ચત્વારો વા ત્રયોઽપિ વા

એવં ભારાનુસારેણ ક્રમેણ પરિવર્ધયેત્।
યથા સ્યાદૃતુભારેષુ (દ્વિ) દ્વાદશાષ્ટાદશ દ્વિજ!

એકસ્તુ કલ્પનીયઃ સ્યાત્તામ્વૂલાપૂપસાધને।
એકસ્તુ કલ્પનીયોઽન્તઃ પરિચારકકર્મણિ

ચત્વારિંશત્સમાખ્યાતાઃ તદેવં પરિચારકાઃ।
પક્ષભારોદનાનાં તુ સાધને તુ ચતુર્ગુણાઃ

અપૂપસાધને દ્વૌ તુ દ્વૌ તુ તામ્બૂલ સાધને।
ચત્વારસ્તુ તથાત્વન્તઃ પરિચારકકર્મણિ

એવં ત્વશીતિસઙ્ખ્યાઃ સ્યુઃ પક્ષભારાન્નસાધને।
વર્ધયેદત ઊર્ધ્વં ચ તત્તદ્ભારાનુસારતઃ

હ્રાસસ્તદનુસારેણ કર્તવ્યોઽભ્યૂહ્ય સર્વદા।
એવં સ્યાદ્ભારમાત્રે તુ ત્રયાણાં પરિકલ્પને

ચતુર્ણાં કલ્પને વાઽપિ તત્ક્રમેણ વિવર્ધયેત્।
સાધકાઃ પાચકાશ્ચૈવ હ્યાચાર્યવશવર્તિનઃ

આચાર્યસાધકાનાં ચ આજ્ઞાસન્ધારણોદ્યતાઃ।
સર્વદા પાચકાઃ સર્વે ભવેયુઃ પરિચારકાઃ

પાચકા એવ શાસ્ત્રેષુ કીર્ત્યન્તે પરિચારકાઃ।
અન્તરઙ્ગા બહિરઙ્ગા દ્વિવિધાઃ પરિચારકાઃ

અન્તરઙ્ગાસ્તુ સંપ્રોક્તાઃ પાચકાઃ પરિચારકાઃ।
બહિરઙ્ગાસ્તુ સંપ્રોક્તાઃ પુષ્પાદ્યાહરણોદ્યતાઃ

અન્યેઽપિ યે નિબદ્ધાઃ સ્યુસ્તત્તત્કર્માનુરૂપતઃ।
તેઽપિ સર્વે યથાયોગમાચાર્યવશવર્તિનઃ

વાહકા ગાયકાશ્ચૈવ પાચકોક્તક્રમેણ તુ।
વર્ધનીયા યથાયોગમન્યે સ્યુઃ કર્મકારિણઃ

આચાર્યાશ્ચૈવ ચત્વારઃ તથા ષોડશ સાધકાઃ।
અશીતિસઙ્ખ્યાસઙ્ખ્યાતાઃ પાચકાઃ પરિચારકાઃ

એવમેકાયનાનાં તુ ચતુઃ સઙ્ખ્યાપ્રકલ્પનમ્।
મુખ્યકલ્પમિમં વિદ્ધિ તદભાવે મહામતે!

તેષાં દીક્ષિતમિશ્રાણાં કલ્પનં મધ્યકલ્પનમ્।
અધમં કલ્પનં વિદ્ધિ સહ્ખ્યાસ્વન્યાસ્વપિ દ્વિજ!

મુખ્યાદિપ્રવિબાગત્વમેવમભ્યૂહ્ય કલ્પયેત્।
પુત્રદીક્ષાભિષેકેણ સંસ્કૃતાંસ્તત્ર કલ્પયેત્

સમયે દીક્ષાભિષેકે સંસ્કૃતાન્ વા ન ચાન્યથા।
આચાર્યૈઃ સાધકાશ્ચૈવ કેવલાસ્ત્વથવા દ્વિજ!

બહિરઙ્ગેષુ સર્વેષુ કલ્પ્યાઃ સમયદીક્ષિતાઃ।
યયા કયા ચ વિધયા દીક્ષિતાઽહીક્ષિતાસ્તુ વા

ભૂયઃ કશ્ચિદ્વિશેષોઽયં કથ્યતે તમિમં શ્રૃણુ।
સનકઃ ---
મુનીમ્દ્ર પ્રાપણાદીનાં સઙ્ખ્યામાનમુદાહૃતમ્

ઇદાનીં સવિશેષેણ ચૈતેષાં માનલક્ષણમ્।
શાલિમુદ્ગાદિભેદં ચ સાધનં મન્ત્રપૂર્વકમ્

નિવેદનપ્રકારં ચ કારિણાં સંપ્રદાનકમ્।
યથાવત્ સર્વમેવૈતત્ પૃચ્છતો મે પ્રકાશય

શાણ્ડિલ્યઃ ---
શ્રૃણુ સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ યથા પૃષ્ટં ત્વયા મુને!।
યેન સંસાધિતેનૈવ સંપૂર્ણં પૂજનં ભવેત્

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં હવિરુચ્યતે।
પ્રથમં નિત્યયાગે તુ હવિષો લક્ષણં શ્રૃણુ

સ્વહસ્તેનાષ્ટતાલોચ્ચો યઃ સ મધ્યમપૂરુષઃ।
તસ્ય દેશિકમુખ્યસ્ય મધ્યમાઙ્ગુલિસંભવઃ

દ્વિપર્વસ્રાવિણી બિન્દુઃ દ્વાત્રિંશદ્બિન્દુભિસ્ત્રુટિઃ।
ત્રુટિદ્વયં તથા શુક્તિસ્તદ્‌દ્વયં પ્રસૃતં ભવેત્

પ્રસૃતાભ્યાં પ્રકુંજં તુ તદ્‌દ્વયં કુડુબં ભવેત્।
માનિકા કુડુબાબ્યાં તુ પ્રસ્થં તન્માનિકાદ્વયમ્

પરસ્થદ્વયં શમં પ્રોક્તં તદ્‌દ્વયં ચાઢકં ભવેત્।
શિવમાઢકયુગ્મં તુ દ્રોણં તદ્‌દ્વિગુણં ભેવત્

દ્રોણદ્વયં તુ રવારી સ્યાત્ તત્‌ત્રયં ભારમુચ્યતે।
શાલિતણ્ડુલમુદ્ગાદિ દધિક્ષીરાદિકાન્યપિ

પ્રોક્તેનાનેન મીયન્તે હવિષ્પાકાદિકર્મસુ।
ચત્વારો વ્રીહયઃ કુંજઃ તેઽષ્ટૌ માઞ્જિષ્ઠમુચ્યતે

તત્છતં ષષ્ટિરધિકં નિષ્કં નિષ્કાષ્ટકં પલમ્।
ચન્દનાદીનિ ગન્ધાનિ ગુળખણ્ડયુતાનિ ચ

કદળીપનસામ્રાણિ કૂષ્માણ્ડપ્રમુખાનિ ચ।
તુલયા તુલિતાનિ સ્યુઃ યથોક્તપલમાનતઃ

જ્ઞાત્વૈવં નિયતં માનં હવિષાં સાધનાય ચ।
શાલિમુદ્ગયવા માષા ગોધૂમાશ્ચ પ્રિઙ્ગયવઃ

તિલાઃ સપ્ત ઇમે ગ્રાહ્ના ગ્રામ્યા વૈ ચરુકર્મણિ।
વેણુશ્યામાકનીવારા જર્ત્તિલાશ્ચ ગવીધુકાઃ

મર્કટાઃ કનકાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયાસ્તુ વનોદ્ભવાઃ।
શાલયસ્તેષુ મુખ્યાઃ સ્યુસ્તદન્યાસ્તદભાવતઃ

રક્તશાલ્યો મહાશાલ્યઃ કળમા ગન્ધશાલયઃ।
શ્વેતશાલ્યઃ સશૂકાશ્ચ હેમાભા ગર્ભશાલયઃ

સુકુમારાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ દશૈતાઃ શાલયઃ સ્મૃતાઃ।
અન્તર્ભેદાશ્ચ બહવઃ સપ્તમુદ્ગા ઉદાહૃતાઃ

મુદ્નાઃ કૃષ્ણાશ્ચ હેમાશ્ચ શ્વેતાઃ પીતા મહત્તરાઃ।
અઞ્જનાભાશ્ચ સપ્તૈતે અન્તર્ભેદા ઉદાહૃતાઃ

શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ પીતાશ્ચ વન્યાશ્ચૈવ મહાતિલાઃ।
તિલાનાં પઞ્ચભેદાસ્તુ ગ્રાહ્યાઃ સ્યુઃ પરિકીર્તિતાઃ

ઉપાહૃતાનિ કેદારાદ્ દૈવીયાચ્ચ કૃષીવલૈઃ।
શાલિમુદ્ગાદિભેદાનિ કર્મણ્યાન્યર્ચને વિભોઃ

અવપન્નાદિભિર્દોષૈરષ્ટભિર્વર્જિતાનિ ચ।
આનયેદવઘાતાર્થં અવઘાતગૃહે પુરા

ગોમયેન સમાલિપ્તે સુધાદ્યૈઃ પરિમણ્ડિતે।
શોધિતે શતધારેણ પવિત્રેણ કુશામ્બુભિઃ

સ્થલે પ્રણવમુચ્ચાર્ય પ્રાઙ્‌મુખૈર્વાઽપ્ષુદઙ્‌મુખૈઃ।
દીક્ષિતૈર્નિયતૈર્વિપ્રૈર્ધૃતચક્રાદિલક્ષણૈઃ

સુસ્નાતૈર્લોહદાર્વશ્મમૃણ્મયાનિ સમન્તતઃ।
સ્થાપયિત્વોલૂખલાનિ ક્ષાળિતૈઃ ખાદિરૈર્દૃઢૈઃ

મુસલૈરવહન્યુસ્તે દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
નિસ્તુષાન્નિષ્કણાન્ કૃત્વા તણ્ડુલાન્ સૂર્પકોટરૈઃ

તૈસ્તાવદવહન્તવ્યા યાવન્મુક્તાફલપ્રભાઃ।
અખણ્ડિતાશ્ચાનણવઃ કૃષ્ણબિન્દુવિવર્જિતાઃ

મુદ્ગભેદાસ્તથા કાર્યાઃ સારવન્તશ્ચ નિસ્તુષાઃ।
સાધ્વીભિબ્રાહ્નણીભિર્વા દીક્ષિતાનામભાવતઃ

શૂદ્રૈર્વા દીક્ષિતૈર્દેવદાસીભિર્દેવસઝનિ।
હવિઃપાકાદિકર્માર્થં કાર્યાઽવહનનક્રિયા

વૈષ્ણવાનાં ગૃહે શુદ્ધે દીક્ષિતાનાં ગૃહેઽપિ વા।
તણ્ડુલાંસ્તુ પ્રગૃહ્ણીયાદ્વિધિક્ષુણ્ણાંસ્તુ દેશિકઃ

અકણાનતુષાનેવ ક્રિમિહીનાનપિ ક્રમાત્।
કેશપાષાણહીનાંસ્તુ પ્રાણ્યઙ્ગરહિતાંસ્તથા

ભસ્માઙ્ગારવિહીનાંસ્તુ અભગ્નાનલઘૂનપિ।
કણૈસ્તુ ભવતિ વ્યાધિસ્તુષૈર્દારિદ્ય્રકં ભવેત્

કૃમિભિઃ પુત્રનાશઃ સ્યાત્ કેશૈર્દારવિનાશનમ્।
પાષાણૈર્મરણં વિદ્ધિ અશન્યા વહ્નિના જલૈઃ

પ્રાણ્યઙ્ગૈર્વ્યાધયઃ પ્રોક્તા ભસ્મના કલહો ધ્રુવઃ।
અઙ્ગારૈર્વહ્નિના બાથો ભગ્ને ભઙ્ગસ્તુ વિગ્રહે

પ્રવાસો લઘુબિશ્ચૈવ તસ્સ્માત્તાન્ પરિવર્જયેત્।
સંભારાનખિલાનેવ પ્રાક્‌સંકલ્પિતસંમતાન્

સંભૃત્ય દેશિકાસ્સાર્ધં સાધકૈઃપાચકૈરપિ।
અવઘાતગૃહં પ્રાપ્ય તત્રસ્થં તણ્ડુલાદિકમ્

બ્રહ્નશુક્રમિવેત્યુક્ત્વા નેત્રેણેવાવલોકયેત્।
પ્રાગ્વત્ સંશોધયેત્તાનિ દહનાપ્યાયનાદિભિઃ

પૈદ(ત્ત)લાદિષુ શુદ્ધેષુ પાત્રેષુ વિતતેષ્વપિ।
પચનાર્થં સુમુદ્ધૃત્યં તત્ સર્વં તણ્ડુલાદિકમ્

તત્તત્પાત્રસમુદ્ધારે નિપુણૈઃ પરિચારકૈઃ।
સુસ્નાતૈશ્ચ સુવેષૈશ્ચ વસ્ત્રેણાચ્છાદિતાનનૈઃ

આનયેત્ પચનાગારં શઙ્ખતૂર્યાદિમઙ્ગળૈઃ।
દ્વારસ્યોત્તરપાર્શ્વે તુ ગોમયેનોપલેપિતે

પ્રદેશે નિક્ષિપેત્તાનિ ભાજનાનિ યથાક્રમમ્।
ગુળોપદંશપૂર્વાણિ લવણાદિરસાનિ ચ

વિન્યસેદ્વાયુદિગ્ભાગે દધિક્ષીરઘૃતાનિ ચ।
ર્નિદદ્યાન્નૈરૃતે ભાગે હોમોપકરણાન્યપિ

ચતુર્ભિર્વ્યાપકૈર્મન્ત્રૈઃ વસ્ત્રપૂતેન વારિણા।
ક્ષાળયિત્વા ચતુર્ધા ચ યથા સ્યાત્તણ્ડુલાદિષુ

શિલાશકલનિર્મુક્તં નિસ્તુષં નિષ્કણં યથા।
અપક્વવ્રીહ્યવહતતણ્ડુલેનૈવ સાધિતમ્

ગવ્યદુગ્ધાજ્યસંપૃક્તં ગુળખણ્ડપલાન્વિતમ્।
અક્ષારલવણોપેતં દેવાનાં હવિરુચ્યતે

તદેવ પરમાન્નં સ્યાત્ ક્ષીરાજ્યગુડપાચિતમ્।
ઘૃતસિક્તં તુ શુદ્ધાન્નમભાવે હવિરુચ્યતે

અક્ષારલવણં સિદ્ધં ગુળક્ષીરફલાન્વિતમ્।
શાન્તિકે વ્રતયજ્ઞે ચ સંસાધ્યં હવિરુત્તમમ્

પાયસાન્નં, ગુળાન્નં ચ મુદ્ગાન્નં, કેવલોદનમ્।
દધ્યન્નં, ચ તિલાન્નં ચ, નિશાન્નં, સર્વમિશ્રિતમ્

ઇત્યષ્ટધા સમુદ્દિષ્ટં હવિર્દેવસ્ય સંમતમ્।
સર્વમાજ્યેન સંસિચ્ય સોપદંશં નિવેદયેત્

તેષાં સંસાધનાર્થં તુ લોહજા વાઽથ મૃણ્મયાઃ।
સ્થાલયઃ સશરાવાશ્ચ કલ્પનીયાઃ પુરૈવ તુ

દેશિકેન્દ્રકરાહ્ગુષ્ઠજઠરોત્થાઙ્ગુલેન તુ।
ષોડશાઙ્‌ગુલકોન્માનાઃ સ્થાલ્યઃ સ્યુઃ પાકકર્મણિ

ઉચ્છ્રાયાદુદરં તત્ર દ્વાદશાહ્ગલસંમિતમ્।
જઠરે, મૂલવિસ્તારઃ કલયા તુલિતો ભવેત્

અઙ્‌ગુલાન્તરિતં કાર્યં કણ્ઠે સૂત્રચતુષ્ટયમ્।
એવં લક્ષણયુક્તાયાઃ વિસ્તારોચ્છ્રાયમાનયોઃ

અર્ધાધિકં વા દ્વિગુણં મધ્યમોત્તમવાઞ્છયા।
એવમાકૃતિરુદ્દિષ્ટા સ્થાલીનાં પાકકર્મણિ

શરાવાણામથાન્યેષાં લક્ષણં શ્રૃણુ સત્તમ!।
અષ્ટાઙ્‌ગુલાયતં સૂત્રં ભૂમૌ પ્રાપ્ય પરિબ્રમેત્

મધ્યતો જઠરં તસ્ય ષોડશાઙ્ગલવિસ્તૃતમ્।
અષ્ટાઙ્‌ગુલાન્તમુચ્છ્રાયમર્ધચન્દ્રસમાકૃતિ

કણ્ઠોચ્ચં ત્ર્યઙ્ગલં ચોર્ધ્વં વલયં દ્વ્યઙ્ગલં ભવેત્।
દશાઙ્‌ગુલં ચાસ્યતારં વલયેન સમન્વિતમ્

કણ્ઠોચ્ચાદુદરોચ્ચાન્તં ઋજુસૂત્રદ્વયેન તુ।
ગુળસિદ્ધં ચ કુર્વીત પ્રાગ્વત્ સૂત્રચતુષ્ટયમ્

હવિઃ સઙ્‌ખ્યાનુગુણ્યેન બહ્વયઃ સ્થાલ્યસ્તથેતરાઃ।
તથોપદંશપાત્રાણાં સર્વેષામાસ્યવિસ્તૃતેઃ

અધિકાન્યપિધાનાનિ તત્તદ્‌દ્રવ્યમયાનિ ચ।
સુવૃત્તાનિ પિધેયાનિ પાદચન્દ્રાકૃતીનિ ચ

તથા પાકોપયોગ્યાનિ પાત્રાણ્યન્યાનિ સત્તમ!।
પ્રાગ્વન્મદ્યાદ્યપેક્ષાયાં સમભ્યૂહ્ય પ્રકલ્પયેત્

ઘૃતતપ્તોપદંશાર્થમમ્બરીષમથાયસમ્।
જલદ્રોણ્યઃ કટાહાશ્ચ બહવઃ ક્ષીરપાચને

ઘૃતપાકે તથાપૂપસાધને પાત્રસઞ્ચયમ્।
અન્યાનિ ચ સમુત્પાદ્ય દ્રર્વ્યાદીનિ વિધાનતઃ

પ્રારભેત હવિઃપાકં વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના।
આહૃત્યોદનપાકાગ્નિં કુણ્ડાદૌપાસનાનલાત્

ચુલ્યાં નિધાય "તારેણ" "સપ્તતે"ગ્ન ઇતીરયન્।
ઇન્ધનાનિ વિનિક્ષિપ્ય યજ્ઞદારુમયાનિ ચ

ક્રિમિકીટાદિહીનાનિ "જ્યોતિરાત્રી" તિમન્ત્રતઃ।
પ્રજ્વાલ્ય વ્યજનેનૈવ તતઃ સ્થાલીશ્ચ તામ્રજાઃ

પ્રક્ષાલ્ય તિન્ત્રિણીતોયૈઃ કેવલૈર્મૃણ્મયાંસ્તતઃ।
પ્રક્ષાલ્ય દ્વાદશાર્ણેન વીર્યમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

ઘૃતેનાલેપયેત્તાસામન્તરં વ્યૂહવિદ્યયા।
તણ્ડુલાન્ પ્રક્ષિપેત્તાસુ ગાયત્ર્યા વિષ્ણુપૂર્વયા

અંભસ્યપાર ઇતિ ચમન્ત્રેણ સ હૃદા પુનઃ।
જલેનાપૂરયેદૂર્ધ્વે તણ્ડુલાન્ પ્રતિપાત્રગાન્

તણ્ડુલાઢકમાનસ્ય ષટપ્રસ્થમુદકં ભવેત્।
કર્મારંભેણ તાઃસ્થાલીશ્ચુલ્યામારોપયેત્તતઃ

ચક્રમન્ત્રેણાપિધાનીસ્તાઃ સંછાદ્ય યથાક્રમમ્।
પાકકાલે સમુદ્ધાટ્ય વીર્યમન્ત્રેણ તુદ્ધ્વનિમ્

નિરીક્ષ્ય નેત્તમન્ત્રેણ દર્વ્યા `મૂલંઽ સમુદ્ધરન્।
ચતુર્ધા વર્તયેચ્ચૈવ ચક્રેણાચ્છાદયેત્ પુનઃ

પવ્કે જલમવિસ્રાવ્ય દ્વાદશાર્ણં સમુચ્ચરન્।
વિદ્રાવિતેન ગવ્યેન હવિષા ચાભિઘાર્ય ચ

શુચીન્ સત્ક્રિયતેત્યાદિ મન્ત્રેણાધારપૃષ્ઠતઃ।
શોધિતે ભૂતલે વાથ વ્રીહિભિર્વા પ્રસારિતે

એવં હવીંષિ સિદ્ધાનિ પાણિભ્યામવરોપ્ય ચ।
અસ્ત્રાભિમન્ત્રિતેનૈવ બહિઃ પ્રક્ષાલ્ય વારિણા

તન્મન્ત્રેતેન શુદ્ધેન વસ્ત્રેણોદ્વર્તયેત્તતઃ।
ભસ્મના મથિતેનાદ્ભિર્વાસુદેવાદિવાચકૈઃ

તર્જન્યાદ્યઙ્‌ગુલીભિશ્ચ કુર્યાદ્દિક્ષૂર્ધ્વપુણ્ટ્રકમ્।
સમાચ્છાદ્ય પિધાનૈશ્ચ વસનૈઃ ક્ષાળિતૈસ્તતઃ

ઇત્યુક્તં સાધનં સમ્યક્ શુદ્ધાન્નસ્ય વિશેષતઃ।
અન્યેષાં સાધનં વક્ષ્યે પરમાન્નપુરસ્સરમ્

તણ્ડુલસ્ય તુ તુર્યાંશં પાયસે મુદ્ગસારકમ્।
તન્માનં ઘૃતમુદ્દિષ્ટં પ્રાગેવ કથિતં પયઃ

ચતુર્ગુણં તણ્ડુલાચ્ચ ખણ્ડચૂર્ણસમન્વિતમ્।
સાધયેદુક્તમાર્ગેણ સમન્ત્રં કેવલોદને

"હંસઃ સુછિષ" દિત્યત્ર ગોક્ષીરસ્ય નિયોજનમ્।
તદભાવે નિયોક્તવ્યં નાળિકેરોદ્ભવં પયઃ

"અબ્જાગોજે" તિ તત્ક્ષેપઃ સ્યાદ્ગવ્યપ્રતિયોજને।
ગુડાન્નપાચને ક્ષીરમપહાયૈક્ષવં રસમ્

કથિતં ગુડખણ્ડં વા ક્ષીરમાનાનુસારતઃ।
ક્ષીરપ્રક્ષેપમન્ત્રેણ ગુડાદીનિ નિયોજયેત્

મુદ્ગાન્ને તણ્ડુલં સમ્યક્ મુદ્ગસારં નિયોજયેત્।
શુદ્ધાન્ને તુ પુરા પ્રોક્તં વિશેષેણ ઘૃતાપ્લુતમ્

દધ્યોદને દધિક્ષેપઃ ક્ષીરાર્ધપરિસંમિતઃ।
કદળીપનસામ્રાદિગુડખણ્ડસમન્વિતમ્

ખણ્ડચૂર્ણસમોપેતં કૃસરાન્ને તુ મુદ્ગકમ્।
આઢકસ્ય હરિદ્રાન્ને નિશાપિષ્ટં પલં ભવેત્

મુદ્ગસારસમોપેતં ગુડખણ્ડાદિસંયુતમ્।
મિશ્રાન્ને યોજયેત્ કિંચિત્ ક્ષીરાજ્યઘૃતસંપ્લુતમ્

શાન્ત્યર્થં પયસા મિશ્રં પુષ્ઠ્યર્થે ગુડમિશ્રિતમ્।
વશ્યાર્થે મુદ્ગસારોત્થમાકૃષ્ટૌ દધિમિશ્રિતમ્

કૃસરાન્નં તુ પિત્ર્યર્થે મારણોચ્ચાટનેઽપિ ચ।
સ્તંભને ચ હરિદ્રાન્નં મિશ્રાન્નં મોહને ભવેત્

સાધારણં તુ શુદ્ધાન્નં યાત્રાસુ મૃગયાદિકે।
વિશેષેણ તુ દધ્યન્નં હેમરાજતપાત્રગમ્

મરીચિશુણ્ઠીલિકુચતિન્ત્રિણીરસમિશ્રિતમ્।
ચૂર્ણેન જીરકોત્થેન સંસ્કુર્યાદ્રસવસ્તુભિઃ

રસભેદસમુત્થાનિ પનસદ્વિતયોદ્ભવમ્।
ચૂતભેદસમુત્થાનિ નાતિપવ્કાનિ કાલતઃ

બૃહત્યુર્વારુવાર્તાકકૂષ્માણ્ડપ્રભવાનિ ચ।
કારવલ્લીલતોત્થાનિ કાર્કોટપ્રભવાનિ ચ

પટોલદ્વિતયોત્થાનિ કોશાતક્યુદ્ભવે તથા।
અલાબુકર્કરીનિમ્બભેદોત્થં તિન્ત્રિણીફલમ્

ક્ષુદ્રકન્દસમેતં ચ વલ્લીકન્દદ્વયં તથા।
સૂરણદ્વયકન્દં ચ તથા પિણ્ડારકદ્વયમ્

પઝોત્પલસમુત્થં ચ હવિર્યોગ્યં વિશેષતઃ।
ઉચ્છિષ્ટં કૃમિદષ્ટં ચ શિવાદ્યૈર્દંશિતં તથા

ઘ્રાતં લાલાજલસ્પૃષ્ટમમેધ્યસ્થલસંભવમ્।
પાદસ્પૃષ્ટમકાલોત્થમાહૃતં ચાશુચિસ્થલે

ભુક્તશેષં તથાઽસ્પૃશ્યસ્પૃષ્ટં દત્તાવશેષકમ્।
પરીક્ષ્ય બહુધા મન્ત્રી વર્જયેત્ પાકકર્મણિ

જીવન્તીં વાસ્તુકં શાકં કારવલ્લીદલં તથા।
તુમ્બીદલં ચ પિણ્ડીં ચ ચમૂ (પુચ્છ) મુદ્ગદલાનિ ચ

શાકિનીં શતપર્વાણ તથૈવ શ્વાસમર્દિતમ્।
આગસ્ત્યં પાચયેચ્છાકં વિહિતં બ્રાહ્નણસ્ય ચ

એકમૂલાનિ ચાન્યાનિ ગૃહ્ણીયાદનિષેધને।
ઝેદયિત્વા લવિત્રેણ વીર્યમન્ત્રં સમુચ્ચરન્

નિરીક્ષ્ય કૃમિકીટાદીન્ શાકાંશ્ચ બહુધા તથા।
પ્રક્ષાલ્ય તેષુ પાત્રેષુ નિધાય બહુધા જલૈઃ

પ્રાગ્વત્ સ્થાલીષુ નિક્ષિપ્ય પ્રત્યેકં વાઽથ મિશ્રિતમ્।
સૈન્ધવૈઃ સમરીચૈશ્ચ સર્ષપૈર્જીરકૈરપિ

શ્રીપર્ણીદલસંમિશ્રૈઃ પયોભિર્નાલિકેરજૈઃ।
તત્ફલૈરપિ સંઘઋષ્ટૈર્મૃદુભિર્ઘૃતમિશ્રિતૈઃ

મસૂરમાષનિમ્બાદિમુદ્ગભેદસમન્વિતમ્।
સયૂષાન્ મુદ્ગભેદાદીનયૂષાન્ લવણાદિભિઃ

રસભેદૈઃ સમેતાંશ્ચ સાધયેત્તદનન્તરમ્।
ત્વચો વ્યપોહ્ય મુદ્ગોત્થૈઃ સારૈઃ ક્ષીરેણ પાચિતૈઃ

મરીચજીરલવણૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ મર્દિતૈઃ।
દર્વ્યાદિભિસ્ચ સંસ્કુર્યાત્ ગુલ્માષં સરસં યથા

સ્થાલીશરાવપૂર્ણેષુ પાચિતાનિ પુરૈવ તુ।
કદળીપનસાદીનિ નાળિકેરફલાનિ ચ

કૂશ્માણ્ડબૃહતીપૂગકારવલ્લીફલાનિ ચ।
ક્ષુદ્રકન્દસમેતાનિ વલ્લીપિણ્ડારકાનિ ચ

અમ્બરીષાદિપાત્રેષુ વિતતેષુ સમન્તતઃ।
ઘૃતલિપ્તેષુ તપ્તેષુ સમારોપ્ય પ્રસાર્ય ચ

ચૂર્ણીભૂતૈર્મરીચૈશ્ચ જીરકેન ઘૃતેન ચ।
પ્રતાપિતાનિ સ્નિગ્ધાનિ દર્વ્યાલોડ્ય પુનઃ પુનઃ

સ્થાપનીયાનિ ભાણ્ડેષુ છાદિતાન્યમ્બરાદિભિઃ।
આબ્રાદીનિ ચ શુષ્કાણિ અશુષ્કાણિ ફલાનિ ચ

તિન્ત્રિણીગુડમિશ્રાણિ મરીચૈર્જીરકૈરપિ।
નાળિકેરોત્થપયસા સર્ષપૈઃ પેષિતૈરપિ

સ્થાપયેદામ્રસારોત્થં લવણેન સમન્વિતમ્।
શ્રઋહ્ગિબેરં તથાર્દ્રં ચ દળિતં રહિતં ચ વા

વાસિતં લવણોપેતં લિકુચોત્થરસેન તુ।
કદળીપનસામ્રાણાં કેવલાનિ ફલાનિ ચ

ગોધૂમશાલિજૈઃ પિષ્ટૈર્ગુડપાકેન લોલિતૈઃ।
પાચિતૈર્મુદ્ગસારૈશ્ચ શકલૈર્નાળિકેરજૈઃ

જીરકૈઃ સમરીચૈશ્ચ ઘૃતેઽપૂપાનિ પાચયેત્।
સુવૃત્તાન્યામ્રતુલ્યાનિ ધાત્રીફલસમાનિ ચ

ન્યગ્રોધફલતુલ્યાનિ લિકુચાદ્યાકૃતીનિ ચ।
અન્તર્નિક્ષિપ્તમુદ્ગાનિ રસવન્તિ સમન્તતઃ

ગુડપિષ્ટેન બદ્ધાનિ નાળિકેરાકૃતીનિ ચ।
નાનાભેદસમુત્થાનિ ઘૃતેઽપૂપાનિ સાધયેત્

શાલિવ્રીહિસમુત્થાશ્ચ શાલિષુ સ્ફુટિતાનિ ચ।
લઘૂનિ વહ્ણિતપ્તાનિ ગુડપાકાન્વિતાનિ ચ

ચૂર્ણિતૈશ્ચ મરીચૈશ્ચ જીરકૈઃ ખણ્ડિતૈરપિ।
નાળિકેરફલૈઃ શુષ્કૈઃ પૃથુકાનિ ચ સાધયેત્

ભર્જિતૈઃ શાલિપિષ્ટૈશ્ચ મિશ્રિતૈર્જીરકાદિના।
લોળિતૈર્ગુડપાકેન પિણ્ડીભૂતૈઃ પૃથક્ પૃથક્

સક્તુ સ્યાત્ સાધિતં તદ્વત્તિલૈઃ પિણ્ડઃ સુભર્જિતૈઃ।
તિલપિણ્ડ ઇતિ ખ્યાતઃસદા દેવસ્ય સંમતઃ

સુશ્રૃતં ચ ઘનીભૂતં ખણ્ડચૂર્ણસમન્વિતમ્।
ક્ષીરં ચ મધુસર્પિર્ભ્યાં સંપૃત્ક્તં સુઘનં દધિ

તરુણૈઃ શકલીભૂતૈરુર્વારુસહકારયોઃ।
રૂક્ષસર્ષપસંમિશ્રં સમરીચં તથા દધિ

પૃથક્પાત્રગતં શુદ્ધં ગાળિતં માક્ષિકં મધુ।
દ્રાક્ષાપનસરંભામ્રસમુત્થૈર્મર્દિતૈ રસૈઃ

લોળિતં ગુળખણ્ડેન જીરકાદિસમન્વિતમ્।
રસાલમેતદ્વિજ્ઞેયં દધિમિશ્રં તુ પાનકમ્

કેવલં દધિસંમિશ્રં વારિણા તત્સમેન તુ।
કેવલં દધિસંમિશ્રં વારિણા તત્સમેન તુ।
મથિતં સમરીચં ચ લવણૈશ્ચાધિવાસિતમ્

કણ્ડચૂર્ણસમોપેતં પાનકં શ્રમશાન્તિકૃત્।
અન્નાનામપિ સંસ્કારે પુરા મન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તદન્યેષાં તુ સંસ્કારો દ્વાદશાર્ણેન વા હૃદા।
સાઙ્ગેન મૂલમન્ત્રેણ સર્વં સંસાધયીત વા

વિષ્ણુગાયત્રિયા વાઽથ પઞ્ચોપનિષદાથવા।
સંસાધ્ય પરમાન્નાદ્યમુપદંશાન્વિતં ક્રમાત્

ફલકાદિષુ સંસ્થાપ્ય ચોર્ધ્વપુણ્ડ્રાદ્યલંકૃતમ્।
મહાનસદ્વારભૂમેરાલયદ્વારપશ્ચિમમ્

ગોમયેનાનુલિપ્તેન સુધાચૂર્ણેન શોભિના।
પથાસ્ત્રમન્ત્રસંજપ્તવારિધારાપુરસ્સરમ્

શહ્ખતૂર્યાદિઘોષેણ તથા મઙ્ગળગીતિભિઃ।
પ્રદીપચ્છત્રયુક્તૈશ્ચ હવિઃપાલનતત્પરૈઃ

વેત્રપાણિભિરન્યૈશ્ચ નાસ્તિકોત્સારણોદ્યતૈઃ।
સ્નાતાઃ શુક્લામ્બરા દક્ષાઃ કૃતપાદાવનેજનાઃ

સ્વાચાન્તાઃ કુશહસ્તાશ્ચ મૃદા વા ચન્દનાદિના।
ધૃતોર્ધ્વપુણ્ટ્રા નિયતાઃ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ

સિતકઞ્ચુકધર્તારઃ સ્થગિતાનનનાસિકાઃ।
વલમન્ત્રેણ ભાણ્ડાનિ વહેયુઃ પરિચારકાઃ

મૂલાલયાગ્રદેશસ્થમણ્ટપે વિતતેઽથવા।
પ્રથમાવરણે ધામ્નો દક્ષિણે માળિકાવનૌ

સુગુપ્તે સુવિતાનાઢ્યે દીપમાલાદ્યલંકૃતે।
પ્રદેશે વસ્ત્રસઞ્છન્ને સ્થાપ્યાનિ ફલકાદિકે

હવિઃ પ્રમાણતુલ્યાશ્ચ હેમરાજતકામ્રજાઃ।
સ્થાલિકાશ્ચ યથાલિપ્તાઃ પ્રક્ષાલ્યાસ્ત્રેણ વારિણા

પાણિના દક્ષિણેનૈવ પરામૃશ્ય ચ તેન ચ।
તારેણ તાસુ નિક્ષેપ્યા ધારાઽજ્યસ્ય સમન્તતઃ

સ્થાલીભ્યઃ સમુપાહૃત્ય દર્વ્યા હેમાદિક્લૃપ્તયા।
તદૂર્ધ્વે નિક્ષિપેન્મૌની પાયસાદીન્યનુક્રમાત્

ઘૃતેનાપ્લાવ્ય મધુરવ્યઞ્જનાનિ સમન્તતઃ।
દધિક્ષીરાદિપૂર્ણાનિ ચષકાણ્યૂર્ધ્વતો ન્યસેત્

સિદ્ધાન્યપૂપભેદાનિ પૃથુકાદીનિ યાન્યપિ।
પાનકાનિ વિચિત્રાણિ પૃથક્પાત્રગતાનિ ચ

કર્પૂરચન્દનક્ષોદપ્રસૂનૈસ્ચાધિવાસિતમ્।
શીતલં વસ્ત્રસઞ્છન્નં પાનીયં કરકાદિષુ

એકાલવઙ્ગતક્કોલજાતીપૂગફલાન્વિતમ્।
કર્પૂરતૈલસંમિશ્રં ખણ્ડિતં ચ ક્ષુરાદિભિઃ

નાગવલ્લીદલોપેતં સચૂર્ણં ચેન્દુસંયુતમ્।
તામ્બૂલં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પાત્રેષ્વબ્જાકૃતીષુ ચ

ચન્દનાદીનિ ગન્ધાનિ તથા નાનાવિધાઃ સ્રજઃ।
સ્થાપયિત્વા યથાસ્થાનમારાધકમુખેન તુ

વિજ્ઞાપયેયુર્દેવસ્ય તત્તત્કર્માધિકારિણઃ।
ભોજ્યાસનાધિરૂઢસ્ય દેવસ્યારાધકઃ સ્વયમ્

અર્ઘ્યાદ્યૈઃ પ્રાગ્વદભ્યર્ચ્ય સાધ્યબીજાવસાનિકૈઃ।
દ્વારસ્યાભ્યન્તરગતે દેવસ્ય પુરતઃ સ્થલે

શોધિતે ચાર્ઘ્યતોયેન ચન્દનાદ્યૈશ્ચ મણ્ડિતે।
મણ્ડલે તુ પરિસ્તીર્ય તણ્ડુલાનિ યથારુચિ

ક્ષાલિતં વસ્ત્રતુણ્ડં તુ તદૂર્ધ્વે સંપ્રસાર્ય ચ।
અન્નાધારં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તદૂર્ધ્વે લોહનિર્મિતમ્

ઊર્ધ્વતો વસનાવદ્ધં તદૂર્ધ્વે સ્રોતસંપ્લુતે।
ન્ત્‌યસેવિ પરમાન્નાદિ પાત્રાણ્યેકૈકશઃ ક્રમાત્

તર્પણં તુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય હસ્તપ્રક્ષાળનામ્ભસા।
કુર્યાદ્દક્ષકરે દૈવે પ્રાગુપસ્તરણાર્હણમ્

તતો દેવાદિમૂર્તીનાં હવીંષિ વિનિવેદયેત્।
પ્રથમં પાયસં, પશ્ચાત્ ગુડાન્નં મુદ્ગભેદિતમ્

શુદ્ધાન્નં તિલસંમિશ્રં નિશાન્નં, દધિમિશ્રિતમ્।
મિશ્રાન્નં ચ ક્રમાદ્દદ્યાદપૂપાનિ તદન્તિમે

પૃથુકાનિ ચ સક્તૂનિ તિલપિણ્ડાન્વિતાનિ ચ।
કદળીપનસાદીનિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

રસભેદસમેતાનિ પાનકાનિ ચ તર્પણમ્।
નાળિકેરરસં ચૈવ હસ્તપક્ષાળિનં તતઃ

ઉપસ્પર્શં ચ તામ્બૂલં દત્વા પ્રાગુક્તમાચરેત્।
રાજભિર્હવિષો નિત્યં પ્રાચુર્યે કલ્પિતે સતિ

આધારેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિતતે ગર્મમન્દિરે।
નિવેદ્યાનિ યથાયોગમન્યશ્રા સંકટે ભુવિ

તદેકસ્મિન્ દૃઢાધારે વસ્ત્રચ્છન્ને યથાક્રમમ્।
નિધાય વિનિવેદ્યાય તથાતમપનીય ચ

પ્રોક્ષિતે ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ નિક્ષેપ્યં હવિરન્તરમ્।
નિવેદયેદ્યથાપૂર્વં બિશેષોઽત્ર સમીરિતઃ

મન્ત્રક્રિયાવિહીનં ચ ગન્ધદુષ્ટં વિવર્ણકમ્।
અતિપવ્કમપ્કં ચ વિસ્રાવિતજલં તથા

અદીક્ષિતૈશ્ચ પતિતૈરીક્ષિતં પ્રતિલોમજૈઃ।
અત્યુષ્ણમતિશીતં ચ પ્રમાણરહિતં તથા

સમુદ્ધૃતં ચ નિઃશેષં મુખવાતાદિદૂષિતમ્।
વ્યઞ્જનાદિવિહીનં ચાપ્યપાત્રસ્થમઘોપિતમ્

અન્તસ્તણ્ડુલસંયુક્તં ભિન્નભાણ્ડગતં તથા।
અનાધારં પરસ્પૃષ્ઠં અર્કતાપહતં તથા

અઙ્ગારતુષસંયુક્તં કેશપાષાણસંયુતમ્।
કૃમિલોષ્ઠાદિભિર્જુષ્ટં પ્રાણ્યઙ્ગાદિસમન્વિતમ્

અપૂર્ણપાકમાધારરહિતવ્ઞ્જનોજ્ઝિતમ્।
ગવ્યાજ્યદધિનિર્મુક્તં કાઙ્ક્ષિતં ચેતરૈર્જનૈઃ

અપિધાનવિનિર્મુક્તં દેવતાન્તરસંમતમ્।
એવં દુષ્ટં હવિર્બુધ્વા પ્રક્ષિપે જ્જલમધ્યતઃ

મોહાત્ ત્યક્તં હવિર્વિષ્ણોઃ યદિ દદ્યાત્તદર્ચનમ્।
નિરર્થકં સ્યાત્ કર્તૄણાં વિનાશશ્ચ ભવેદ્ ધ્રુવમ્

તસ્માત્તદૈવ મૂલસ્ય સહસ્રં જપમાચરેત્।
તતસ્તત્રાશ્રયાણાં ચ સ્થાપિતાનાં વિધાનતઃ

વિભવવ્પૂહમૂર્તીનાં મણ્ટપે ગોપુરાદિષુ।
સ્થાપિતાનાં ચ મૂર્તીંનાં પ્રાદુર્ભાવાત્મનામપિ

પૂજિતાનાં યથાન્યાયં સત્યાદીના ખગાત્મનામ્।
કુમુદાદિગણેશાનાં દ્વાર્સ્થાનામપિ સઝનિ

પ્રતિષ્ઠિતાનાં ભક્તાનાં પ્રાગુક્તાનાં વિધાનતઃ।
તત્તન્મન્ત્રેણ વિધિવત્સિદ્ધાન્ ચ પૃથક્ પૃથક્

હવીંષિ પાયસાદીનિ ક્રમેણ વિનિવેદયેત્।
ગારુડેનૈવ મન્ત્રેણ બલ્યર્થં સાધયેદ્ધવિઃ

અન્યેષાં પ્રણવેનૈવ સિદ્ધમન્નં નિવેદયેત્।
અગ્નિકાર્યં હવિસ્સાધ્યં યથા મૂલાલયાકૃતેઃ

સર્વાણ્યપૂપભેદાનિ નાગ્નિકાર્યે હિતાનિ વૈ।
અન્યાનિ પાયસાદીનિ નિત્યનૈમિત્તિકાદિષુ

હોતવ્યાનિ વિશેષેણ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ।
ભૂતાનાં બલિદાનેષુ પાયસાદીનિ નિત્યશઃ

અપૂપાનિ ચ સક્તૂનિ પૃથુકાનિ ફલાનિ ચ।
તિલપિણ્ડસમેતાનિ મિશ્રિતાન્યથવા પૃથક્

દાતવ્યાનિ યથાન્યાયં તેષાં તૃપ્તિકરં યતઃ।
તેન કૂરાદિભિર્બ્રહ્નન્! ઉત્સવાદિષુ કર્મસુ

તત્ર તત્રોક્તવિધિના બલિદ્રવ્યાણ્યુપાહરેત્।
અભાવે સર્વવસ્તૂનાં સોદકં કેવલોદનમ્

તણ્ડુલં વોદકેનૈવ દાતવ્યં મન્ત્રવિત્તમૈઃ।
ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતં હષિષાં સાધનાદિકમ્

નિવેદનપ્રકારસ્ચ નિત્યે મૂલાદિમૂર્તિષુ।
તથાશ્રયેષુ પ્રાસારે બાહ્યતો વાઽઙ્કણાદિકૈઃ

પ્રાસાદેષુ ચ ક્લૃપ્તેષુ સ્થાપિતેષ્વાશ્રયાદિષુ।
પ્રાકારગોપુરદ્વારમમ્ટપેષુ સમન્તતઃ

વિભવવ્યૂહબિમ્બેષુ તથાઙ્ગાલયમૂર્તિષુ।
પ્રાસાદાભ્યન્તરસ્થાનાં દેવતાનાં યથાર્ચને

નિવેદનાર્થં નાદદ્યાત્ દ્વારબાહ્યે પ્રતિષ્ટિતમ્।
નિષિદ્ધાન્નં નિવેદ્યં તદ્ દૂષિતં રાક્ષસાદિભિ

દેવેન પ્રાગનુજ્ઞાતં રક્ષસાં દિતિજન્મનામ્।
અન્યેષાં ભરણીયાનાં ભૂતાનાં પિશિતાશિનામ્

તસ્યાત્તત્સ્થા અનાદેયા બલવીર્યાદિશક્તયઃ।
વિભૂત્યા વાઽવિભૂત્યા વા હવિષઃ પ્રાપ્તયે પૃથક્

પૃથક્‌પાત્રગતં સિદ્ધં દ્વારસ્યાન્તે નિવેશિતમ્।
નિવેદનીયં ક્રમશઃ પરમાન્નપુરુસ્સરમ્

કામ્યે નૈમિત્તિકેપ્યેવ મહતો હવિષોર્ચને।
પ્રાસાદાભ્યન્તરસ્થસ્ય સકર્માર્ચાદિકસ્ય ચ

આઢ્યૈર્દ્વિજાતિભૂપાદ્યૈઃ યથાવિભવમાદરાત્।
નિવેદનીયં યદ્યેકં પાત્રસ્થં મૂલકૌતુકે

અન્નપૂરં પ્રતિષ્ટાપ્ય પ્રાસાદાગ્રસ્થમણ્ડપે।
મૂલમૂર્તિં સમભ્યર્ચ્ય કર્માર્ચાભિઃ સશક્તિભિઃ

સ્નાપયેત્ કર્મબિમ્બસ્થં કલશૈઃ પ્રાગુદીરિતૈઃ।
મૂલે પ્રાગ્વત્ પૃથક્‌પાત્રે નિવેદ્ય ચ હવિસ્તતઃ

કર્મબિમ્બગતં દેવમાનીયાગ્રસ્થમણ્ડપે।
તસ્મિન્નિવેદયેન્મન્ત્રી મૂલમૂર્ત્યવલોકિતમ્

મહદ્ધવિશ્ચ તત્રસ્થં પરમાન્નાદિસત્કૃતમ્।
મખકૌતુકપૂર્વાસુ ક્રમેણાબ્યર્ચિતાસુ ચ

નિવેદ્ય ચ યથાયોગં પાત્રસ્થાનિ પૃથક્ પૃથક્।
વત્સરોત્સવપૂર્વેષુ નાનાવૈશેષિકેષ્વપિ

યાત્રામૂર્તિ સમાનીય બાલ્યતો યત્રકુત્રચિત્।
વિસ્તરેણાર્ચયિત્વા તુ મહદન્નં નિવેદયેત્

તદર્થં વિધિવત્ કુર્યાત્ સ્નપનં સ્નાનકૌતુકે।
મૃગયાદ્યુત્સવે પ્રાપ્તે બહિરુદ્યાનભૂમિષુ

મહોદનસપર્યાર્થમાલયાભ્યન્તરસ્થિતે।
સ્નાપયેદ્વિધિવન્મન્ત્રી તદ્બિમ્બં સ્નાનમણ્ટપે

દ્વાદશ્યાદિષુ કાલેષુ તથા ચ અવણાદિષુ।
વત્સરોત્સવનિષ્ઠેષુ નાનાવૈશેષિકેષ્વપિ

સાધનં હવિષામેતત્ સાધારણમુદાહૃતમ્।
અથોત્સબાર્ચામાનીત્ર કુત્રચિન્મણ્ટપાદિકે

યથાવિધિ સમારાધ્ય બહુધા પાયસાદિના।
યથાલબ્ધેન ચાન્નેન પ્રીણેયેદ્ભક્તિપૂર્વકમ્

વિશેષમથ વક્ષ્યામિ મહતો હવિષોર્ચને।
નિત્યે મહાહવિર્યાગો ન ચ કાર્યો હિતૈષિભિઃ

વિતતે ગર્ભગેહે વા પ્રાસાદાગ્રસ્થમણ્‍ટપે।
બાહ્યતઃ સ્નપનાદ્યર્થં યાગાર્થં વા પ્રકલ્પિતે

પ્રાગુક્તેન પ્રમાણેન ત્વેકપાત્રે સમર્પિતમ્।
યત્તન્મહાહવિઃ પ્રોક્તં હરેઃ પ્રીતિકરં સદા

પ્રાસાદાભ્યન્તરે કલ્પ્યમુપપાત્રોજ્ઝિતં હવિઃ।
તદન્યત્ર વિશેષેણ વિસ્તૃતં પરિકલ્પયેત્

મૂલમૂર્તિં પુરાઽભ્યર્ચ્ય તદર્થં મન્ત્રવિત્તમઃ।
અભ્યર્ચ્યાર્ઘ્યાદિભિર્મન્ત્રૈઃ પ્રાગ્વદ્‌ધૂપાન્તિમૈસ્તતઃ

તસ્માત્ સ્નપનબિમ્બસ્ય હૃદયામ્ભોરુહોદરે।
ચિચ્છક્તિમવતીર્યાથ તથાચોત્સવકૌતુકે

સમભ્યર્ચ્ય યથા પૂર્વમાનીય સ્નાનમણ્ટપે।
સ્નાનકૌતુકમાસાદ્ય કલશૈરભિષિચ્ય ચ

નિવેદ્ય ચ હવિઃ પશ્ચાદાનયેદ્ગર્ભમન્દિરમ્।
તસ્મિન્ વિનય્સ્ય તન્મન્ત્રં મૂલમૂર્તૌ નિયોજયેત્

યાનાદૌ તુ સમારોપ્ય ઉત્સવાર્ચામલઙ્‌કૃતામ્।
યાગાર્થમણ્ટપે વાથ નયેદાસ્થાનમણ્ટપે

હેમાદિનિર્મિતે તત્ર વિતતે ભદ્રવિષ્ટરે।
સમારોપ્ય ચદેવેશં મહદ્ભિર્ભોગસઞ્ચયૈઃ

પ્રદક્ષિણપ્રણામાન્તૈર્મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ।
સમારાધ્યાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈસ્તોયદાનપુરસ્સરમ્

દદ્યાત્તદાદિનો ભોગાન્ માત્રાન્તાંશ્ચ નિવેદિતાન્।
નિવેદનાર્થં હવિષાં મણ્ટપં વિસ્તૃતં કૃતમ્

વિતાનદ્વજપૂર્વૈશ્ચ યથા યવનિકાપટૈઃ।
અલંકૃતં મધ્યભૂમૌ હવિષ્પૂરપ્રમાણતઃ

કુર્યાત્તાલોચ્છ્રયાં કુર્યાત્તાલોચ્છ્રયાં વેદિમુપપીઠસમાકૃતિમ્।
ઇષ્ટકાદ્યૈશ્ચ તુર્યશ્રાં દૃઢાં સમતલાં શુભામ્

ગોમયેન સમાલિપ્ય સુધાદ્યૈર્વર્ણકૈરપિ।
પિષ્ટચૂર્ણૈશ્ચ પરિતઃ શોભયિત્વા ચ પશ્ચિમે

દુકૂલતૂલસઞ્છન્નં મસૂરકસમન્વિતમ્।
ભોજ્યાસનં પ્રતિષ્ઠાપ્ય નાત્યુચ્ચં નાતિનીચકમ્

સાધિતાનિ યથાપૂર્વં હવિઃ પાત્રાણિ પાચકાઃ।
પરમાન્નાદ્યુપેતાનિ સોપદંશફલાનિ ચ

ભક્ષ્યભોજ્યસમેતાનિ મધુરાદિરસાનિ ચ।
છત્રદીપસમોપેતભેરીપટહનિઃસ્વનૈઃ

શઙ્ખશ્રૃઙ્ગાદિઘોષેણ દુર્જનોત્સારણોદ્યતૈઃ।
પુરાવચ્છોધિતેનૈવ યથા વૈ ગોમયાદિના

સૂત્રિતેન સુધાચૂર્ણૈઃ પાર્શ્વયોરસ્ત્રવારિણા।
પ્રોક્ષિતેન પવિત્રજ્ઞૈઃ તતસ્તસ્માન્મહાનસાત્

અનુધારાપદં પ્રોક્તં નિનયેદ્યાગમણ્ટપમ્।
યાતુવારુણમદ્યે વા સોમસામીરણાન્તરે

શાલિવ્રીહિપરિસ્તીર્ણે સ્થલે મખતરૂદ્ભવે।
ફલકે સંપ્રતિષ્ઠાપ્ય વસ્ત્રચ્છન્નેઽસ્ત્રમન્ત્રિતે

તતો વેદ્યાં પરિસ્તીર્ય તણ્ડુલાઞ્છાલિસંભવાન્।
કંસાદિ ધાતવો નેષ્ટા મહોદનનિવેદને

અચ્છિન્નાનિ સુપૂતાનિ કદલ્યાદિદલાનિ વા।
પ્રાગગ્રાણ્યુદગગ્રાણિ બહુશઃ ક્ષાળિતાનિ ચ

નિધાયા ચ યથાપૂર્વમુપસ્તીર્ય ઘૃતેન તુ।
પાત્રેષ્વન્યેષ્વથાદાય દર્વ્યા મૂલેન તદ્ધવિઃ

મધ્યગે વિતતે પાત્રે પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાક્રમમ્।
સુવૃત્તં ચતુરક્ષં વા દર્વ્યા તં (સં) સેચયેત્તતઃ

સંસ્કૃતૈર્ઘૂતપૂરૈશ્ચ વિદ્રુતૈર્વાતશીતળૈઃ।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પુનરપ્યભિઘાર્ય ચ

પરિતો મુદ્ગભેદેન ગુલ્ભાષં "હૃદયેન" તુ।
ગુડખણ્ડાનિ "શિરસા" ખણ્ડચૂર્ણાન્વિતાનિ ચ

ઉપદંશાનિ "શિખયા" પાચિતાનિ યથાવિધિ।
કદલીપનસામ્રાણિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

કાલપવ્કાનિ હૃદ્યાનિ "કવચં" સમુદીરયન્।
ઘૃતતપ્તોપદંશાનિ તદૂર્ધ્વે "નેત્ર" મુચ્ચરન્

પુટીકૃતે તદૂર્ધ્વે તુ વીર્યમન્ત્રેણ સાધિતમ્।
ચૂર્ણિતૈઃસમરીચૈશ્ચ જીરકૈશ્ચ ગુળાન્વિતૈઃ

દધિપૂરં તુ સંપૂર્ય ખણ્ડચૂર્ણસમન્વિતમ્।
એવં પ્રતિષ્ઠિતે પૂર્વમેકપાત્રે મહાહવિઃ

પૂરિતાન્યુપ પાત્રાણિ પરિતઃ પાયસાદિભિઃ।
પ્રાગ્વદ્‌ઘૃતોપદંશાદ્યૈશ્ચાધારેષુ નિવેશયેત્

મહાન્નસ્ય તુ પાશ્ચાત્યપ્રમુખાસુ દિશાસ્વપિ।
દ્વન્દ્વયોગેન નિક્ષેપ્યં પાયસાદિકમષ્ટકમ્

એકૈકં હ્રાસયેદ્વાથ ક્ષીરાન્નાદિચતુષ્ટયમ્।
તત્તત્સ્થાનેષુ શુદ્ધાન્નમપૂપાદીનિ વિન્યસેત્

પાયસાન્નં ગુડાન્નં વા મુદ્ગાન્નં કેવલોદનમ્।
સ્થાપ્યં વા, મધ્યકલ્પે તુ પાશ્ચાપ્યાદિષ્વનુક્રમાત્

મુદ્ગાન્નં મધુરં વાથ ક્ષીરાન્નાદિત્રિકં તુ વા।
ગુળપાયસયોરેકં શુદ્ધાન્નં વાથવાર્પયેત્

અનુકલ્પેન શુદ્ધાન્નં ભક્તિશ્રદ્ધાવશેન તુ।
યથાકલ્પં તુ સંકલ્પ્ય પાયસાદિષ્વથેચ્છયા

સુગન્ધિશાલિસંપન્નમભાવાચ્છાલિસંભવમ્।
મધ્યતો ઘૃતસંપૂર્ણસૌવર્ણચષકાન્વિતમ્

પાત્રં પાશ્ચાત્યદિઙ્‌મધ્યે વ્યઞ્જનાદિ પરિષ્કૃતમ્।
પ્રાપણાર્થં પ્રતિષ્ઠાપ્યમુચ્ચાધારોપરિસ્થિતમ્

મધ્યતઃ પાયસદ્રોણીં ગુળાન્નપરિપૂરિતામ્।
પ્રતિષ્ઠાપ્યાથ પરિતસ્ત્વન્યાન્યૂહ્ય પ્રકલ્પયેત્

પાનીયં ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્વાસિતં કરકાદિષુ।
પ્રચ્છાદનામ્બરાદિનિ મણ્‍ટપસ્ય તુ દક્ષિણે

મધુપર્કં ચ ગોમાત્રા સાધ્યબીજાનિ પશ્ચિમે।
તામ્બૂલતિલરત્ના(ત્નોત્થા)ર્થમાત્રા ગન્ધસ્રગાદયઃ

યાગદ્રવ્યાણિ ચાન્યાનિ ત્વક્ષસૂત્રાદિકાનિ ચ।
સ્થાપયિત્વોત્તરસ્યાં ચ તતસ્તત્કર્મકારિભિઃ

પૂજિતસ્ય વિશેષેણ દેવસ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ।
વિજ્ઞાપયેદ્દેશિકેન્દ્રઃ પ્રણતઃ પુરુષોત્તમમ્

"ભગવન્! પુણ્ડરીકાક્ષ! સચ્ચિદાનન્દલક્ષણ!।
બલવીર્યમયૈર્ભોગૈર્નિત્યતૃપ્તસ્ત્વમવ્યયઃ

તથાપિ ચાત્મસિધ્યર્થં મહતા હવિષાઽધુના।
ભવન્તં તર્પયિષ્યામિ સંપૂર્ણઁ તત્ પ્રકલ્પિતમ્

અનુગ્રહાર્થં ભક્તાનાં ભોક્તુપ્રાસાદય પ્રભો!"।
વિજ્ઞાપ્યૈવં તતઃ પશ્ચાત્પ્રાગ્બન્નીરાજયેદ્વિભુમ્

સ્વર્ણાદિનિર્મિતે યાને દેવમારોપ્ય મૂર્તિપાઃ।
સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં નયેયુર્ભોજનાસ્પદમ્

આરોપયિત્વા પ્રાગાસ્યં તત્રસ્થે ભોજનાસને।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં પ્રદદ્યાત્ સપ્રતિગ્રહમ્

પ્રચ્છાદનપટં ચાથ મધુપર્કં યથાવિધિ।
ગોમાત્રાં સાધ્યબીજાનિ દત્વાઽઽચામજલેન તુ

હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય દેવસ્ય પાનીયં ચાર્ઘ્યવારિણા।
પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમાસીનઃ પીઠે દેવસ્ય દક્ષિણે

અથાર્હણજલં ત્વર્ઘ્યાદુદ્‌ધૃતં વિનિવેદયેત્।
વિલોક્ય નેત્રમન્ત્રેણ પૃથક્ પાત્રગણાન્વિતમ્

સવ્યઞ્જનં સભક્ષ્યં ચ પરમાન્નાદિકં હવિઃ।
"પવિત્રેણ" સમભ્યુક્ષ્ય "શતધારેણ" પૂર્વવત્

દહનાપ્યાયને કૃત્વા સર્વં સુરભિમુદ્રયા।
ધ્યાત્વા તન્મન્ત્રમુચ્ચાર્ય ત્વમૃતીકૃત્ય તદ્ગતમ્

બલં વીર્યં ચ તેજશ્ચ ત્વર્ઘ્યપુષ્પં સમુત્ક્ષિપેત્।
"કવચેન" ચ સાસ્ત્રેણ નેત્રમન્ત્રેણ ભાવયેત્

તતઃ સ્વદક્ષિણે હસ્તે વિજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તયઃ।
સ્મર્તવ્યાઃ સ્વસ્વમન્ત્રેણ ભોજકાઃ કરણાત્મકાઃ

તેનાથ "વિષ્ણુહસ્તેન" પરમાન્નપુરસ્સરમ્।
સ્પૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા યથાયોગં બદ્ધયા ગ્રાસમુદ્રયા

નિવેદનીયા વૈ વિષ્ણોરન્નમૂર્ત્યન્તરસ્થિતાઃ।
રસરૂપાદિભેદોત્થાસ્તેજોવીર્યબલાત્મકાઃ

ષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહસ્યાપિ દેવસ્યાર્ચાભિમાનિનઃ।
પ્રીણનં પરમં હ્યેતદ્ધવિર્મન્ત્રૈઃ સુસંસ્કૃતમ્

જ્ઞાત્વૈવં શંખશ્રૃઙ્ગાદિભેરીપટહનિઃસ્વનૈઃ।
ઘણ્ટારવસમેતાભિર્મઙ્ગલાબિશ્ચ ગીતિભિઃ

શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસાનાં ભગવદ્‌ગુણશંસિનામ્।
સ્તોત્રાણાં ચ પુરાણાનાં વૈષ્ણવાનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ

પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ પાયસાદ્યુપપાત્રકમ્।
પ્રભૂતાન્નં તતઃ પશ્ચાત્ પ્રાપણાન્નપુરસ્સરમ્

ભક્ષ્યાણ્યપૂપપૂર્વાણિ ભોજ્યાનિ ચ ફલાનિ ચ।
લેહ્યાનિ મધુપૂર્વાણિ ચોષ્યાણ્યામ્રાદિકાન્યપિ

પેયાનિ ક્ષીરપૂર્વાણિ અનુપાનાન્વિતાનિ ચ।
વિનિવેદ્ય ચ દેવાય વિન્યસ્તાન્યોદનોપરિ

બલવીર્યાદિસન્મન્ત્રાન્ સવીર્યાદિવિવર્જિતાન્।
ઓમિત્યુપાહરેન્મન્ત્રી તતઃ સંહૃતિમુદ્રયા

પૂર્ણાત્પૂર્ણમિતિ પ્રાજ્ઞો જપ્ત્વા મન્ત્રં સમાહિતઃ।
સુતૃપ્તં ભાવયેદ્દેવં સુતૃપ્તમિતિ ચોચ્ચરન્

શીતલં તર્પણજલં શઙ્ખશુક્ત્યાકૃતિષ્વપિ।
પાત્રેષુ પૂરિતં તર્પ્ય ચૂર્ણં નિષ્પુંસનાય ચ

તદર્થં શાટકં ચાથ હસ્તપ્રક્ષાલનં તતઃ।
સમાચમનતોયં ચ ઘૃષ્ટકર્પૂરભાવિતમ્

ચન્દનં કરશુધ્યર્થં માત્રાં કરસમુદ્ભવામ્।
સરત્નાં વિનિવેદ્યાથ તામ્બૂલં શશિભાવિતમ્

દત્વાઽથ મૂલમુદ્રાં તુ દર્શયેન્મૂલમુચ્ચરન્।
જપં કૃત્વા યથાપૂર્વમર્ઘ્યાદ્યૈર્ધૂપપશ્ચિમૈઃ

સમભ્યર્ચ્ય, સમાહૂય ગુરુપૂર્વાંશ્ચ સાધકાન્।
સિદ્ધાન્તનિરતાંસ્ચાથ પઞ્ચકાલપરાયણાન્

દીક્ષિતાંશ્ચ યથાન્યાયં ત્રૈવિદ્યાંસ્તદભાવતઃ।
અર્ઘ્યાનુલેપનાભ્યાં તુ સ્રગ્વરૈર્ધૂપપશ્ચિમૈઃ

સમભ્યર્ચ્ય તતસ્તેષાં દદ્યાદર્ઘ્યોદકં કરે।
પરિતઃ પાયસાદીનિ પાત્રસ્થાનિ પૃથક્ પૃથક્

મહોદનં ચ મધ્યસ્થં ચતુર્ધા સંવિભજ્ય ચ।
પ્રયચ્છેદકમંશં તુ કારિભ્યઃ શ્રેયસે તતઃ

દ્વિતીયમોદનં દદ્યાત્ સેનેશાય તતઃ પરમ્।
તૃતીયમન્નં દાતવ્યં સર્વેષાં પરિચારિણામ્

ચતુર્થં વૈષ્ણવાનાં ચ દેવાયતનવાસિનામ્।
આરાધકપ્રાશનાર્થં પ્રાપણાન્નં સમાચરેત્

ગોમાત્રાં સાધ્યબીજાનિ શાલિમુદ્ગાદિકાનિ ચ।
માત્રાં ચ તિલરત્નોત્થાં તથા ચાચ્છાદનામ્બરમ્

નિષ્પુંસનપટં ચાથ તામ્બૂલં ચ વિશેષતઃ।
પ્રયચ્છેદ્દેશિકેન્દ્રાય નિયુક્તાયાર્ચને ક્ષણે

મહાવિભૂતિર્દેવેશઃ સર્વસઙ્કલ્પસિદ્ધિદઃ।
યસ્માત્ પ્રાગાત્મસાત્કુર્યાદ્ભોગશક્તિમનશ્વરીમ્

વ્યક્તાં ગુર્વાદિવકત્રેણ ભુનક્તિ તદનન્તરમ્।
તસ્માન્નિવેદિતં સર્વં વાસુદેવસ્ય વૈ વિભોઃ

પ્રદદ્યાદ્ ગુરુપૂર્વેભ્યો નિયતેભ્યઃ સદાર્ચને।
રક્ષણીયમભક્તેભ્યસ્તદ્દાનં વિષ્ણુયાજકૈઃ

પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેદ્દાતા અપાત્રપ્રતિપાદનાત્।
પ્રક્ષિપેજ્જલમધ્યે તુ વિષ્વક્સેનનિવેદિતમ્

જલજાનાં તીરજાનાં જન્તૂનાં તૃપ્તયેઽથવા।
જલે કિઞ્ચિદ્વિનિક્ષિપ્ય શેષમન્નં તદગ્રતઃ

તદ્ધક્તાનાં દ્વિજાતીનાં નિરતાનાં સ્વકર્મસુ।
એવં સન્તર્પ્ય દેવેશં મહતા હવિષા તતઃ

ભોજ્યાસનગતં પશ્ચાદન્યત્ર શયનાસ્પદે।
સુયિતાનપતાકાઢ્યે પુષ્પમાલાદ્યલંકૃતે

સર્વોપકરણોપેતે પર્યઙ્કસ્યોર્ધ્વતો નયેત્।
અપનીય ચ માલ્યાનિ ગન્ધાનિ વસનાનિ ચ

સ્વયં કિઞ્ચિત્ સમાદાય વિષ્વક્સેનસ્ય વૈ તતઃ।
પ્રદદ્યાદવશિષ્ટં તુ પર્યઙ્કસ્થસ્ય વૈ વિભોઃ

અર્ઘ્યં પાદ્યામ્બુના શાટીં તથા પાદાનુલેપનમ્।
સપ્રતિગ્રહમાચામં હસ્તસંમાર્જનામ્બરમ્

દત્વા તતઃ સુગન્ધૈસ્તુ ચન્દનાદ્યૈઃ સમાલભેત્।
વ્યજનૈઃ શ્રમશાન્ત્યર્થં સંવીજ્ય ચ સમન્તતઃ

વ્કથિતં ચ મૃગસ્નેહં શશિચૂર્ણાધિવાસિતમ્।
મર્દયિત્વાથ દેવસ્ય કેશપાશે પ્રસારિતે

નાનાવિધૈર્ગન્ધવદ્ભિઃ પુષ્પૈઃ સંવલિતાન્તરમ્।
સ્રગ્ભિર્નાનાવિધાભિશ્ચ કેશાન્ સંવેષ્ટયેત્તતઃ

નિવેદયેદપૂપાનિ પૃથુકાનિ ફલાનિ ચ।
પાનકં તર્પણજલં નાળિકેરરસાન્વિતમ્

તામ્બૂલં શશિંસંયુક્તં સાઙ્ગં વિજ્ઞાપ્ય વૈ વિભુમ્।
છત્રદીપાન્વિતો યાયાદર્ઘ્યભૃત્ પાચનાલયમ્

તત્ર નૈમિત્તિકે કુણ્‍ડે નિત્યે વા સંસ્કૃતે પુરા।
તથૈવ સંસ્કૃતે વહ્નૌ પ્રાગ્વત્ સંતર્પિતે સતિ

તસ્મિન્ જ્વાલા જટાધારે હૃદ્ગતં મન્ત્રનાયકમ્।
અવતીર્ય સમિદ્ભિશ્ચ સપ્તભિસ્તર્પયેત્તતઃ

પાયસાદ્યૈર્વિશેષેણ પાચિતૈરખિલૈરપિ।
શઙ્ખભેરીનિનાદેન ઘણ્ટારવસમન્વિતમ્

પૂર્ણાહૂતિં તતો દદ્યાદાજ્યસ્યાચ્છિન્નધારયા।
કર્મશેષં સમાપાદ્ય દદ્યાચ્છિષ્ટં ચરું ગુરોઃ

તતો દેવાન્તિકં પ્રાપ્ય હોમકર્મ સમર્પયેત્।
સંવિભજ્ય પિતૄન્ પ્રાગ્વત્ સંપ્રદાનસમન્વિતમ્

અર્ચયિત્વાર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈઃ પ્રાગ્વત્ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્।
વિજ્ઞાપ્ય યાનગં કૃત્વા દેવમન્તઃ પ્રવેશયેત્

સ્વસ્થાનસ્થસ્ય દેવસ્ય દદ્યાદર્ઘ્યાદિકત્રયમ્।
તત્ર સંરોધિતં મન્ત્રં પ્રાગ્વન્મૂલે નિયોજયેત્

તત્રાપિ પૂજયેદ્ભોગૈરર્ઘ્યાદ્યૈર્ધૂપપશ્ચિમૈઃ।
તતો વિજ્ઞાપયેદ્દેવં પુષ્પાઞ્જલિપુરસ્સરમ્

"પૂજિતોઽસિ જગન્નાથ! મહતા હવિષા વિભો!।
ત્વદીયે મયિ વાત્સલ્યાત્ તૃપ્તો ભવિતુમર્હસિ"

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવસ્ય ચરણામ્બુરુહદ્વયે।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રક્ષિપેત્ કુસુમાઞ્જલિમ્

મહોદનસપર્યાદૌ પ્રાપ્તે નૈમિત્તિકાદિષુ।
પૂજનાદુત્સવાર્ચાયાઃ પુરસ્તાદ્વાથ પશ્ચિમાત્

સશક્તિકં મૂલબિમ્બં સાઙ્ગં બિમ્બં ચ સાશ્રયમ્।
વિહગેશાવૃતિદ્વારપાલભક્તૈઃ સમન્વિતમ્

વિમાનેષુ બહિષ્ઠેષુ મણ્ટપે ગોપુરાદિષુ।
વિભવવ્યૂહમૂર્તીનાં સ્થાપિતાનાં વિધાનતઃ

પ્રાગ્વત્ સંપૂજનં કૃત્વા મહાન્નં વિનિવેદયેત્।
મુખ્યકલ્પમિદં પ્રોક્તં મધ્યકલ્પે યથાબલમ્

એકૈકસ્યાઢકાદ્યેન માનેનાન્નં પ્રકલ્યેત્।
મૂલાલયગતં દેવં કેવલં વા સમચયેત્

પ્રાસાદસ્થસ્ય નિત્યે તુ ન સંકલ્પ્યં મહાહવિઃ।
તદર્થં બલિયાનં તુ નાચર્તવ્યં હિતેચ્છુના

મહોદનં ચ સ્નપને સ્નપનં ચ મહોદને।
કર્તવ્યમવિનાભૂતં દ્વિતયં મુખ્યકલ્પને

અનુકલ્પે તદન્યોન્યમેકૈકેન વિના કૃતમ્।
પ્રભૂતોદનયાગાર્થમન્યયાગાર્થમેવ વા

બિમ્બે કસ્મિંશ્ચિદાવાહ્ય પૂજિતે તુ યથાવિધિ।
સમારબ્ધે સમાપ્તેઽસ્મિન્ યાગેઽકસ્માદ્ દ્વિજોત્તમ!

અન્યે મહાહવિર્યાગે પ્રાપ્તે નૈમિત્તિકાદિષુ।
દાતવ્યં તત્ર મન્ત્રજ્ઞૈરન્યત્રોદ્વાસનાદિકમ્

તત ઉદ્વાસયેદત્ર સ્નપનેઽપ્યેવમેવ હિ।
મૂલબિમ્બે યથા દેયં મન્ત્રિભિસ્તુ મહાહવિઃ

તૃતીયાવરણાદ્બાહ્યે તથૈવાભ્યન્તરેઽપિ વા।
મહોત્સવવિધૌ દદ્યાત્ કુત્રચિદ્વા મહાહવિઃ

મહતાઽનેન હવિષા ભક્ત્યા યઃ પૂજયેદ્ધરિમ્।
સ ભુક્ત્વા વિપુલાન્ ભોગાનિહં લોકે ચિરંતનાન્

કાલાન્તરેઽત્યયે પ્રાપ્તે પ્રાપ્તં યાત્યચ્યુતં પદમ્।
વિશેષાદભિષિક્તૈશ્ચ ભૂપૈર્ભૂતહિતે રતૈઃ

વિધિનાનેન કર્તવ્યં મહોદનસમર્ચનમ્।
પ્રાપ્નુવન્તિ ચ તે શશ્વત્ પ્રતિભૂપાલમણ્ડલમ્

વારણં ચ વરાશ્વં ચ તદીયં કોશસઞ્ચયમ્।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે પ્રાપણાદિમાન સાધનનિવેદનાદિપ્રકારો નામ
અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ॥