Parameshvara Samhita · Chapter 14
// śrīḥ //
caturdaśo'dhyāyaḥ
sanakaḥ ---
snapanānāṃ vidhiṃ brahnan! samākhyāhi savistaram/
yajhjñānāt sakalāḥ pūrṇāḥ nityanaimittikāḥ kriyāḥ
śāṇḍilya :---
śrṛṇuvatsa! mahābuddhe! sāvadhānena cetasā/
vidhānaṃ snapanānāṃ tu bahubhedavinirmitam
prāsādasyāgrataḥ kuryānmaṇḍapaṃ tu tadarthataḥ/
prathamāvaraṇe vāpi dvitīyāvaraṇe'pi vā
tṛtīyāvaraṇe vāpi caturthe pañcame'thavā/
āgneyyāṃ dakṣiṇasyāṃ vā nairṛtyāṃ paścime tu vā
vāyavyāmuttarasyāṃ vā aiśānyāṃ vā yathā ruci/
kuryānmānādikaṃ sarvaṃ yāgamaṇḍapavaddvija!
vinā yāgasthalānmadye vediṃ cāpi tadūrdhvataḥ/
adhivāsaśca kumbhānāṃ sthāpanaṃ snapanaṃ tathā
yujyatevai yathaikasyāṃ tathābhyūhya samācaret/
ācāryāṃścaturo vipra! ṣaḍaṣṭau dvādaśāpi vā
yajamānastu varayecchāstrajñān guruṇā saha/
pravīṇāṃśca, bahutve tu tatsaṃkhyāniyatiḥ kṛtā
teṣāṃ yathoktasaṃkhyānāmabhijñānāmasannidhau/
tādṛśān varayedviprāṃścatustridyekameva vā
sādhakāṃścaturaḥ ṣaḍvā hyaṣṭau dvādaśa ṣoḍaśa/
varayecchāstrakuśalān pravīṇānuktakarmasu
evaṃ sarveṣu yāgeṣu nityanaimittikātmasu/
ācāryāṇāṃ sādhakānāṃ saṃkhyāniyama īritaḥ
saṃkhyāhīnaṃ na gṛṇḍīyādāpadyāpi kadācana/
mohena yadi gṛṇḍīyādbhayaṃ syādrājarāṣṭrayoḥ
prāṅmukhe maṇḍape bhāge tṛtīye paścime sthite/
madhyasūtraṃ samāśritya snānapīṭhaṃ prakalpayet
prāggataṃ pratyagāsye tu, saumyāsye dakṣiṇāgatam/
tadāsye cottarāsaṃsthaṃ yathā lakṣaṇalakṣitam
yadā snapanabimbādau bimbe snapanamācaret/
evaṃ tadā prakurvīta maṇḍapaṃ dvijasattama!
mūlabimbe yadā kuryāttadagre maṇḍapaṃ tadā/
tadānīṃ na tu kurvīta snānapīṭhaṃ dvijottama!
saptame pañcame vāpi pūrve snapanavāsare(rāt)/
tṛtīye vā muniśreṣṭha! tasminnahani vā dvija!
aṅkurānarpayitvā tu tataḥ snapanamārabhet/
yadā pūrvadine kuryāt kumbhānāmadhivāsanam
tadānīṃ pūrvarātrau tu kuryāt kautukabandhanam/
pūrvedyurvighnite paścāttasminnahani vācaret
yadā karmadine vipra! kuryāt kumbhādhivāsanam/
tadānīṃ tu dine tasmin kuryāt kautukabandhanam
tataḥ prabhāta ācāryaḥ kṛtasnānaḥ prasannadhīḥ/
praviśya maṇḍapaṃ sārdhaṃ paricaryāparairjanaiḥ
śalākāsahitairdarbhaiḥ sahadevīvimiśritaiḥ/
mārjayet sarvato vipra! prāṅmukho vā vāpyudaṅmukhaḥ
ālepayedgomayena pūrvādīśānapaścimam/
nūtanenāmbareṇaiva gālitena jalena tu
prokṣayet sarvadigvipra! pañcagavyakuśāmbubhiḥ/
eko dvau bahavo vāpi deśikāḥ snapane smṛtāḥ
navasūtradharāḥ sarve sarvālaṅkārasaṃyutāḥ/
navavastrottarīyāśca soṣṇīṣā gurusambhatāḥ
niyamasthāstu bahavastathaiva paricārakāḥ/
yadyadyogyaṃ bhavedbrahnan! snapane yatra yatra tu
tat samastaṃ samāhṛtya maṇḍape saṃpraveśya ca/
snapanaṃ prārabhet paścāddeśikaḥ śāstrapāragaḥ
snapanaṃ dvividhaṃ viddhi parāparavibhedataḥ/
paraṃ tu daśadhā proktaṃ pradhānādivibhedataḥ
pradhānaṃ prathamaṃ viddhi dvitīyaṃ tu paraṃ smṛtam/
tṛtīyaṃ parasūkṣmaṃ syāt parasthūlaṃ caturthakam
pañcamaṃ syāt sūkṣmaparaṃ sūkṣmasūkṣmaṃ tu ṣaṣṭhakam/
sūkṣmasthūlaṃ saptamaṃ syāt sthūlaṃ syāt paramaṣṭamam
sthūlasūkṣmaṃ tu navamaṃ sthūlasthūlaṃ taduttaram/
caturdhā tvaparaṃ viddhi hyekaikaṃ navadhā sthitam
uttamottamapūrveṇa bhedena dvijasattama!/
parāparavibhedānāmeṣāṃ sādhāraṇaṃ sthitam
anantakalaśaṃ nāmnā snapanaṃ sarvapūrakam/
eṣāṃ pradhānapūrvāṇāṃ sūtrapātapurassaram
sarvamuddhāraparyantaṃ krameṇa śrṛṇu sattama!/
lohajaṃ dārujaṃ vāpi mṛṇmayaṃ vā suśobhanam
maṇḍapeśānadigbhāge saṃsthāpya jalabhājanam/
vediṃ prakṣālya toyena vastraiḥ saṃveṣṭya nūtanaiḥ
sūtrapātaṃ tataḥ kuryāt kumbhasaṃkhyānurūpataḥ/
yathoktamānavistīrṇakṣetramaṇḍapamadhyataḥ
maṇḍapasya tu viprendva! prāgbhāgamavalambya vā/
svīkṛtya paścāt prāk pratyak dadyāt sūtracatuṣṭayam
dakṣiṇottaragaṃ sūtrapañcakaṃ viniveśayet/
evaṃ kṛte bhavantyatra padāni dvādaśa dvija!
ekaikasya tu vistāraṃ tālaṃ prādeśabheva vā/
hastaṃ vā'ratnimātraṃ vā maṇḍapasyānurūpataḥ
sahattvasya ca kumbhānāmevaṃ sarvatra cordhvataḥ/
piṣṭacūrṇairalaṅkṛtya caturdikṣu samantataḥ
koṣṭheṣu pīṭhikāṃ kuryāttaṇḍulaivrīhibhistu vā/
tāsāṃ hi pratikoṣṭhaṃ tu kuryādāḍhakasaṃmitaiḥ
ardhāthikaistribhiḥ praśthairathavā kevalaistribhiḥ/
ardhottareṇa vā vipra! kuryāt prasthadvayena vā
yadvā prasthadvayenaiva prasthenārdhottareṇa vā/
prasthena vā tadardhena tatpādenāthavā dvija!
turyāśrāmathavā vṛttāṃ kṛtvaivaṃ pīṭhikāṃ tataḥ/
sauvarṇā rājatā grāhyāstamrā vā bhedavarjitāḥ
śrlakṣṇā na suṣirāḥ kumbhā caturviṃśāṅgulonnatāḥ/
vistṛtermadhyatastadvattadgalaṃ tryaṅgulonnatam
tatamaṅguliṣaṭkena tatrāsyaṃ tryaṅgulaṃ smatam/
mekhalā parito jñeyā tryaṅgulā dvijasattama!
yadvā tadardhamānaṃ tu sarvamucchrāyapūrvakam/
yadvottamottamā vipra! droṇamānodapūrakāḥ
tadaṣṭamāṃśato nyūnāḥ kramāt prasthadvayābadhi/
adhamādhamakumbhāstu prasthamātrodapūrakāḥ
evaṃ lakṣaṇayuktāstu kāryā vittānurūpataḥ/
cakrādhāroparisthāstu vitatāḥ kamaṭho(lo)darāḥ
pāñcajanyavaligrīvāḥ śatapatramukhānanāḥ/
ūrdhvādhaḥ (rdhvataḥ) kaumudīmālāmaṇḍalālaṃkatṛtā dvija!
makārānanaśeṣābhiḥ (hi ?) amṛtāmbuprabāhakāḥ/
nadīsamudra(?)śrīvṛkṣanānāmālyeḥ pariṣkatāḥ
cakrādhārādhibhiryadvā rahitāḥ satyasaṃbhave/
mṛṇmayā vānukalpe tu bhedaśchidravivarjitāḥ
pavkavimbaphalākārāḥ kālavṛttairvivarjitāḥ/
na dvitaptāḥ sutaptāśca hyekavarṇāstu susvanāḥ
saṃgṛhya kṣālayet samyak śuddhatoyaiśca sarvataḥ/
sūtreṇa veṣṭayedyatnādaṅgulāṅgulamantaram
paścime kalaśasthānāt kalaśānadhivāsayet/
śālibhiḥ sthaṇḍilaṃ kṛtvā kevale sthaṇḍile tu vā
pūrvāgrānuttarāgrāṃśca kuśāṃstatra paristaret/
tāreṇa tatra kalaśān nyasya puṣpeṇa pūjya ca
adhomukhāṃstu tāneva nyasya paṅktikrameṇa tu/
kuśānupari saṃstīrya prāṅmukhaṃ parameṣṭhinā
darbhamudrāṃ pradarśyātha gandhatoyena sarvataḥ/
saṃprokṣya "puṃsā" "viśvena" vikiredakṣatāni ca
"nivṛtyā" conmukhīkṛtya, sarveṇa munipuḍgava!/
pṛthaguddhṛtya kalaśān, svasthāneṣu kramānnyaset
kumbhanyāsādi sarvaṃ tu dviṣaṭkārṇena vācaret/
nirīkṣaṇādisaṃśuddhān kṛtvā sahṛdayena tu
dvādaśākṣaramantreṇa mantrayet tān sakṛt sakṛt/
tenaiva pūjayet paścādarghyasrakacandanādinā
tadāharaṇohamaṃ tu yathāśakti samācaret/
pūrṇāntamatha saṃpūrya kramāddravyairnibodha tat
paṅktitraye paścimādi pūrvāntaṃ ca catuścatuḥ/
tatra dakṣiṇadikpaṅktau kalaśe paścime sthite
dhātrīphalodakaṃ caiva lodhratoyamanantaram/
raktacandanatoyaṃ ca rajanīnīramuttamam
tatastu madhyapaṅktau tu tathaiva viniveśayet/
granthipallavavāryeva tatastu tagarodakam
priyaṅguvāri tadanu māṃsījalamataḥ param/
tathaivottarapaṅktau tu bhavedetaccatuṣṭayam
siddhārthakodakaṃ caiva sarvauṣadhijalaṃ tataḥ/
sarvaratnodakaṃ caiva śuddhodakamataḥ param
nyaset, kūrcaṃ kuśaṃ dārbhamudagraṃ ṣoḍaśāṅgulam/
aṅgulaṃ granthimānaṃ tu mūlaṃ vai dvādaśāṅgulam
śeṣamagraṃ bijānīyādityetat kūrcalakṣaṇam/
adhavārthāṅgulo granthiragraṃ vai vdyaṅgulaṃ bhavet
mūlaṃ kuryāttu viprendra! dvādaśāṅgulasaṃmitam/
brāhnaṇasya caturdarbhaṃ tridarbhaṃ kṣatriyasya tu
dvidarbhaṃ tu viśāṃ kurcaṃ strīśūdrāṇāṃ tathā bhavet/
sarveṣāmathavā kūrcaṃ catussaptakṛtaṃ tu vā
mūlamantreṇa tadanu pūjayed ddvādaśātmanā/
arghyālabhanapuṣpaiśca dhūpena munipuhgava!
apidhāya krameṇaiva vidhānaiḥ sūtraveṣṭitaiḥ/
pratikumbhaṃ tu vasanaiverṣṭayedvibhave sati
ācchādya navavastreṇa sarvataḥ prāgudaṅmukhaḥ/
pūrvavat pūjayitvā tu tato homaṃ samārabhet
aṣṭottaraśataṃ hutvā samidādīn pṛthak pṛthak/
pūrṇāhutiṃ tato huttatvā kalaśānabhimantrayet
mūlamantreṇa sarveṣāṃ mnapanaṃ vihitaṃ dvija!/
antarāntarayogena kumbhaiḥ śuddhodapūritaiḥ
snapanaṃ cārghyadānaṃ ca dravyāṇāṃ tu samācaret/
dravyanyāsakrameṇaiva taduddhāraḥ prakīrtitaḥ
pradhānametat kathitaṃ dviṣaṭkakalaśātmakam/
sarveṣāṃ kāraṇamidaṃ kāryāṇyanyāni sattama!
ambunā pañcagavyena kṣīreṇa tadanantaram/
dadnā dhṛtena madhunā sarvauṣadhijalena tu
bījāmbuphalatoyaṃ ca gandhapuṣpāmbunā tataḥ/
hemaratnodakenātha pūritaṃ tu yathākramam
kalaśānāṃ dviṣaṭkaṃ yat parametadudāthṛtam/
paccagavyadadhikṣīraghṛtamadhvikṣuvāriṇā
sarvauṣadhīgandharatnaphalapuṣpajalaistathā/
kevalenodakenāpi krameṇa paripūritam
dviṣaṭkametat kumbhānāṃ parasūkṣmamudāhṛtam/
payodadhighṛtakṣaudraiḥ sarvagandhodakena ca
sarvauṣadhijalenāpi patrapuṣpaphalāmbubhiḥ/
bījāmbunā hemaratnajalenaikīkṛtena ca
miśraiḥ puṇyasarittoyaiḥ paripūrṇaṃ krameṇa tu/
parasthūlamimidaṃ viddhi kalaśaṃ dvādaśātmakam
sūtrapātādikaṃ cānyat tritaye'smin pradhānavat/
pañcadhā bhājite kṣetne bhāgāḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ
bahiḥ prāgādiyogena kalaśānāṃ dviraṣṭake/
kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ caivamadhuvai rasamaikṣavam
dhātrīphalādidaśakaṃ sarvauṣadhyantameva hi/
patrodakaṃ tataḥ paścāt tadantaḥ kalaśāṣṭake
prāgādipuṣpatoyaṃ phalabījodake tvatha/
gandhodakaṃ ca tadanu hemaratnajale tathā
puṇyatartsarettoyaṃ, madye śuddhodakam nyasate/
dravyanyāsakrameṇaiva taduddhāra udāhṛtaḥ
evaṃ kramād dravyayuktakalaśairdvijasattama!/
snapanaṃ pañcaviṃśadbhi retat sūkṣmaparaṃ smṛtam
pañcaviṃśatikoṣṭhāni kalpayitvā tu pūrvavat/
madhye śuddhodakaṃ nyasya bahirindrādiyogataḥ
pūrvaṃ kṣīrāmbhasā pūrṇaṃ paraṃ śuddhena vāriṇā/
tṛtīyaṃ ratnatoyena hematoyena cāparam
gandhasaṃmiśritaṃ cānyat phalapuṣpodakānvitam/
śālibījāmbhasā pūrṇabhaṣṭamaṃ parikīrtitam
kumbhāṣṭakaṃ tu tadbāhyadigaṣṭakasamāśritam/
dhātrīphalodakaṃ pūrve pathyātoyaṃ tato'pare
galūcīkṣodamanmasmin vibhītakajalaṃ pare/
kumārīvkathitaṃ toyaṃ vyāghrīsalilameva ca
nāgarodakamanyasmin tathānyasmin madhūdakam/
vihito'tra samuddhāro dravyanyāsakrameṇa tu
satyādyaiḥ pañcabhirmantraistribhiḥ siṃhādibhiḥ kramāt/
antarāvaraṇasthānāṃ kalaśānāṃ mahāmate!
ekaikaṃ saptadhāmantrya prāgādau, tadbahiḥ sthitān/
kalaśāṃścakramantreṇa hṛdādyenābhimantrayet
gāyatryāntargatairvipra! kalaśaiḥ snāpayet kramāt/
dvitīyāvaraṇasthaistu upacārā "hṛdā" mune!
kevalenodakenātha astrajaptena secayet/
yadvā prāguditenaiva vartmanā sarvamācaret
daśabhiḥ saptabhi- kumbhaiḥ sūkṣmasūkṣmamidaṃ smṛtam/
caturhastaṃ trihastaṃ vā kṣetraṃ sārdhadvihastakam
dvihastaṃ vā samāpādya tadardhaṃ tu dvidhā bhavet/
ekena karṇikāṃ kuryāddvitayena dviraṣṭakam
dalānāṃ tu, tato brahnan! karṇikopari vinyaset/
kalaśānāṃ catuṣkaṃ tu dikcatuṣkasamāśritam
pūrvaṃ tu puṣpatoyena gandhodena tataḥ param/
svarṇodenāparaṃ cānyat sarvaratnajalena tu
pūrvapatrāt samārabhya yāvadīśānagocaram/
ṣoḍaśānyān pratiṣṭhāpya tatraiva kalaśānmune!
prathamaṃ pañcagavyena kevalena tu pūrayet/
gomūtreṇa dvitīyaṃ tu tṛtīyaṃ gomayāmbunā
tretāgnibhūtinā vipra! caturthaṃ sodakena tu/
gajagovṛṣabhaśrṛṅgavalmīkākyamṛdā param
śālikṣetrānnadīmadhyāt pajhaṣaṇḍācca parvatāt/
mṛdbhiḥ ṣaṣṭhaṃ tu kalaśaṃ pūraṇīyaṃ tato dvija!
saptamaṃ sarṣapāmbhobhiḥ sarvauṣadhibhiraṣṭamam/
kṣīreṇa navamaṃ viddhi dadhnā daśamamucyate
ghṛtena caikādaśamaṃ madhunā dvādaśaṃ dvija!/
sarvaistrayodaśaṃ bījaiḥ phalaiḥ sarvaiścaturdaśam
samastadhānyairaparaṃ sarvagandhaistu ṣoḍaśam/
dalasthān pūrvamuddhṛtya dravyanyāsakrameṇa tu
paścāttu karṇikāsaṃsthāṃstathaiva tu sumuddharet/
hṛdābhimantritaṃ kṛtvā ekaikaṃ kalaśaṃ purā
snāpayenmūlamantraiṇa ekaikena tataḥ kramāt/
iti viṃśatibhiḥ kumbhairanvitaṃ dvijasattama!
sūkṣmasthūlamidaṃ proktaṃ tato'nyacchṛṇu vistṛtam/
prākpratyagāyataṃ sūtrapañcakaṃ viniveśya ca
dakṣiṇottarasūtrānāmekādaśa vinikṣipet/
evaṃ kṛte tu koṣṭhāni catvāriṃśadbhavanti hi
tatra paścimadikpaṅkterārabhya kramayogataḥ/
dakṣiṇāduttarāntaṃ ca kalaśānāṃ catuścatuḥ
vinyasya pūrayettāṃstu kramāddravyairnibodha tat/
pādyārghyācamanīyārthadravyaiḥ pūrvoditaistrayam / 118 //
nagādādyantamadhyebhyo nadīmṛttīrasaṃbhavā/
hradādvalmīkaśikharādūgajadantakṣatīkṛtāt
halotthā govṛṣaśrṛṅgaśālīnāṃ tu samudbhavā/
tathā ca pajhaṣaṇḍotthā tvekasmin gomayaṃ pare
vanadāhasamudbhataṃ tathaiva ca mahānasāt/
tretāgnibhasma tvapare viniveśya ghaṭāntare
anyasmin pañcagavyaṃ tu kuśodakasamanvitam/
saghṛtaṃ tailakumbhaṃ tu camasīvāripūritam
palāśakhadirāśvatthaśamīlohitacandanam/
kaṣāyodakamanyasmin pare tu triphalodakam
vacā śatāvarī `kanyā' `vyāghrī' `siṃhī' `kṛtāñjaliḥ'/
golomī siṃhalomī ca kuṣṭhaṃ bhūmyañjanaṃ tathā
mahāgaruḍavegā ca kalaśe'nyatra sattama!/
mahānīlā galūcī ca sahadevī śatāvarī
viṣṇukrāntā ca kārkoṭā sāṃhā vahniśikhāpare/
yaṣṭī varāhakarṇī cāpyanyasmin gajapippalī
śrīphalādyāni cānyasmin pāvanāni phalāni ca/
dadhikṣīrājyakumbhāṃśca dvau madhvikṣurasānvitau
mūlānyambhoruhāṇāṃ ca tānyanyasmin ghaṭe nyaset/
drumāṇāṃ pāvanānāṃ tu sakṣīrāṇāṃ viśeṣataḥ
patrapuṣpaphalopetamekasmin mañjarīgaṇam/
jātyādikamathaikasmin kausumīyaṃ latācayam
rocanārajanīyugmaṃ bālamoṭātha pajhakam/
iti pañcakamanyasmin darbhadūrvāṅkurāṇi ca
sāsyaṃ śālyaṅkuracayaṃ kalaśe hyapare tu vai/
sidadhārthakān sitādyāṃstu priyaṅguṃ gandhasaṃjñakam
aparasmin nyaset kumbhe saha vai nāgakesaraiḥ/
grāmyāścoṣadhayaḥ sapta saptāraṇyā ghaṭadvaye
bāhlīkaṃ candanaṃ caiva rasaṃ karpūrameva ca/
catuṣkametadapare tvanyasmin dhātavaḥ śubhāḥ
tāmrajāmbūnadādyāstu pare ratnacayaṃ mahat/
nyasedvidrumajālaṃ ca dvaye muktāphalāni ca
arghyodakamakamathaikasminnadītīrthodakaṃ dvaye/
sarvauṣadhighaṭaṃ caiva suśītāmbhoghaṭaṃ tataḥ
sugandhapuṣpakalaśaṃ catvāriṃśat tvamī smṛtāḥ/
dravyanyāsakramoddhāra idaṃ sthūlaṃ paraṃ smṛtam
śītāmbupūritānāṃ ca ghaṭānāṃ kevalaṃ dvija!/
catvāriṃśat samāyuktaṃ sthūlasūkṣmaṃ prakāśitam
gandhodakena pūrṇānāṃ catvāriṃśadbhireva ca/
samanvitaṃ ghaṭānāṃ tu sthūlasthūlaṃ prakīrtitam
sūtrapātavidhānaṃ ca kumbhanyāsakramaṃ tataḥ/
uddhāraṃ cānayoḥ kuryāt sthūlādyasadṛśaṃ dvija!
bhaktiśraddhāvaśāccāpi vibhavānuguṇaṃ tu vā/
trividhaṃ sthūlabhedaṃ tu dviguṇaṃ tu samācaret
anukalpe tadardhaṃ vā pādamaṣṭāṃśameva vā/
catuṣṭayaṃ vā kumbhānāṃ pratyekaṃ vā dvayaṃ dvayam
ekaikaṃ vāpi viprendra! sarvadravyamayaṃ ghaṭam/
navānāṃ paripūrṇānāmuktādanyadapekṣitam
kuryādabhyūhya tat sarvaṃ pradhānoditavartmanā/
evaṃ tu daśadhā vipra! parabhedāḥ prakāśitāḥ
aparasya vibhedāṃstu krameṇa śrṛṇu sattama!/
caturaśrīkṛte kṣetre hyekatriṃśadvibhājite
koṣṭhakānāṃ navaśatamekapaṣṭistathaiva ca/
madhye paṅktitrayaṃ sthāpya mārjayettadbahirdvayam
vīthyarthaṃ tadbahirbhūyaḥ sthāpya paṅktitrayaṃ punaḥ/
dvayaṃ vimṛjya vīthyarthaṃ sthāpayet saptakaṃ punaḥ
vibhajya vā triṇavadhā hyekaikaṃ vimṛjeddvija!/
vīthyarthaṃ saṃkaṭe deśe kalaśānāṃ tu pūrvavat
krameṇa teṣu koṣṭheṣu kalaśān pūrvavannyaset/
ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva ratnavāri phalodakam
lohāmbho mārjanāmbhaśca gandhāmbho'kṣatavāri ca/
yavodakamatheśāntaṃ madhyādārabhya madhyame
pādyamarghya tathācāmaṃ pañcagavyaṃ krameṇa tu/
dvicatuṣkeṇa saṃvītanakānāṃ tu madhyame
aindrādyuttaraparyantaṃ vidiksthānāṃ tu madhyame/
dadhi kṣīraṃ madhu tathā kaṣāyaṃ vahnidikkramāt
evaṃ saptadaśa proktaḥ pradhānadravyasaṃyutāḥ/
śeṣāścānye catuṣṣaṣṭiḥ śuddhodakasamanvitāḥ
ityekāśītikalaśā madhyataḥ saṃsthitā dvija!/
tatastvekonapañcāśatkalaśāstaddigaṣṭake
tatra madhyamakumbheṣu diksthitānāṃ ca secayet/
gulodakaṃ cekṣurasaṃ nālikerarasaṃ tathā
`śāntivāri' muniśreṣṭha! pūrvadikkramayogataḥ/
vidiksthabrahnakumbheṣu secayenmaḍgalodakam
āgneyādīśaparyantaṃ śiṣṭamanyacchatatrayam/
asītiyuktaṃ kumbhānāṃ tathaiva caturuttaram
sugandhaiḥ śītalaistoyaiḥ saṃpūrṇaṃ dvijasattama!/
pascānmadhyasthanavake madhyādīśānapaścimam
vāsudevādvarāhāntaṃ mūrtīnāṃ navakaṃ yajet/
arghyālabhanamālyaiśca dhūpena ca yathākramam
tadvahirnavakānāṃ tu brahnakumbheṣu pūjayet/
keśavādvāmanāntaṃ ca dvicatuḥ pūrvadikkramāt // 159 /
tata ekonapañcāśat kalaśānāṃ mahāmate!/
pūjayedbrahnakumbheṣu śrīdharādyaṃ catuṣṭayam
pūrvādyuttaraparyantaṃ vahnyādīśānapaścimam/
narādyaṃ kṛṣṇaparyantaṃ catuṣkaṃ pūjayeddvija!
prāgvat kūrcāni saṃnyasya cakrikābhiḥ pidhāya ca/
tata ācchādayedvarstrainūtanaistu pṛthak pṛthak
tata ūrdhvaṃ yajeddevaṃ vāsudevaṃ jagatpatim/
pādyamarghyaṃ tathācāmaṃ pañcagavyaṃ, ghṛtaṃ, dadhi
payo, madhu, kaṣāyaṃ ca, uṣṇāmbhaḥ phalapāri ca/
mārjanāmbho, 'kṣatāmbhaśca, ratnāmbho, lohavāri ca
gandhāmbhaśca, yavāmbhaśca, gulodekṣurasau, tathā/
nālikerarasaṃ, cāpi śāntitoyaṃ, ca maṅgalam
krameṇānena viprendra! hyācaret snapanaṃ vibhoḥ/
mūlamantreṇa sarveṣāṃ snapanaṃ vihitaṃ dvija!
athavā pādyapūrvaṃ tu gandhatoyāvasānakam/
ṛgbhiḥ puruṣasūktasya, tathedaṃ viṣṇurityṛcā
yavāmbho, gulatoyādyaṃ catuṣkaṃ śāntipaścimam/
tvaṃ viṣṇuriti mantreṇa, viṣṇornukamiti dvija!
snāpayenmaṅgalādyena toyena munipuṅgava!/
yenābhiṣiñceddeveśaṃ pradhānakalaśena tu
tacchuddhavārikalaśaistanmantreṇābhiṣecayet/
pratidravyaṃ tu vastreṇa hyarghyālabhanamālyakaiḥ
dhūyena ca samabhyarcya tatastenābhiṣecayet/
yadvārghyaṃ pādyamācāmaṃ gandhasragdhūpadīpakam
dadyādyathākramaṃ sarvaṃ, kevalaṃ cārdhyameva vā/
yuktaṃ śatacatuṣkeṇa saptatyā ca trayeṇa ca
kumbhānāṃ snapanaṃ hyetaduttamotamamucyate/
hīnamaṣṭāṣṭasaṃkhyātairantaśśuddhodavāribhiḥ
kalaśaiḥ snapanaṃ yattu tat syāduttamamadhyamam/
tathā paṅkticatuṣkaṃ tu hīnaṃ syāt pūrvaniścitāt
yadetat snapanaṃ yuktamekāśītyā ca madhyataḥ/
dikṣu caikonapañcāśaccatuṣkena vidikṣu ca
brāhnadaivikabhāgasthaiḥ kalaśairanvitaṃ dvija!/
śeṣaiḥṣaṣṭayuttaraśatasaṃkhyātaiḥ śuddhavāribhiḥ
vihīnaṃ kalaśairvipra! tadbhaveduttamādhamam/
śatadvayena kumbhānāṃ caturdiksaṃsthitena ca
caturhīnena vai vipra! hyekāśītyā ca madhyataḥ/
saṃyuktaṃ snapanaṃ prāgvat tadbhavenmadhyamottamam
aṣṭāṣṭaparisaṅkhyātairantaḥ śuddhodavāribhiḥ/
kalaśairyad bhaveddhīnaṃ tat syānmadyamamadhyamam
ekāśītyā ca kumbhānāṃ madhyatastu samanvitam/
dikṣu caikonapañcāśanmadhyasthanavasaṃyutam
śeṣaiḥ śuddhodakalaśairvihīnaṃ madhyamādhamam/
paṅktīnāmaṣṭakenātra hīnaṃ kṣetraṃ tu kalpayet
ekāśītyā ca kumbhānāṃ kevalaṃ pūrvavad dvija!/
adhamottamametattu snapanaṃ parikīrtitam
dvātriṃśadbhistu kalśaiḥ sauṇasthaiḥ śuddhavāribhiḥ/
vihīnaṃ snapanaṃ yattad bhaveda dhamamadhyamam
yaccatuṣṣaṣṭikalaśairvihīnaṃ sarvadiksthitaiḥ/
śuddhodakairdvijaśreṣṭha! tadbhaveda dhamādhamam
navadhā saptadhā vātra kṣetraṃ kṛtvā tu pīḍayet/
dvayaṃ catuṣkaṃ vā śiṣṭaṃ, kumbhānāṃ sthāpanārthataḥ / 185 //
ityuktamādyaṃ navadhā, dvitīyaṃ śrṛṇu sattama!/
caturaśrīkṛte kṣetre hyaṣṭādaśavibhājite
yadvā ṣoḍaśadhā vipra! paṅktiṣaṭkaṃ tu madhyataḥ/
saṃsthāpya tadbahirvīthyai mārjayeddvitayaṃ dvija!
ekaikaṃ vāpi tadbāhye sthāpayettu catuṣṭayam/
pūrvavatteṣu kalaśān nyasya dravyāṇi nikṣipet
madhye kumbhacatuṣke tu sarvaratnajalaṃ tataḥ/
dvitaye mauktikaṃ prācyāmekasmin vahnidiggate
vajraṃ yāmyadvaye vipra! gomedakamanantare/
ekasminnindranīlaṃ tu puṣyarāgaṃ tato dvaye
paścimasthe tu vāyavye hyekasmin brahnarāgakam/
candrakāntaṃ dvaye saumye hyekasmin vidrumaṃ pare
dvitīyāvaraṇe prācyāmājyaṃ kumbhadvaye dvija!/
kumbha āgneyakoṇasthe hyekasmignaupamānikam
kṣīraṃ dvaye dakṣiṇasthe nairṛtyāṃ mārjanaṃ tathā/
dadhi dvaye paścimasthe gandho vāyavyakoṇage
saumyadvaye mākṣikaṃ syāt kaṣāyaṃ ceśakoṇage/
gandhodakena saṃpūrṇaṃ kumbhānāṃ śiṣṭamaṣṭakam / 194 //
evaṃ madhyasthitāḥ kumbhāḥ ṣaṭtriṃśatsaṃkhyayā dvija!/
caturviṃśattu kalaśāḥ pratidikkaṃ tu tadbahiḥ
vidiksthitāstu pratyekaṃ kalaśāḥ ṣoḍaśa dvija!/
pūrvadiksaṃsthitānāṃ tu kumbhānāṃ madhyame sthite
catuṣke'rghya, tathā pādyaṃ dakṣiṇe paścime tathā/
ācāmaṃ, saumyamadhyasthacatuṣke pañcagavyakam
vahnidikkalaśānāṃ tu catuṣke madhyasaṃsthite/
tailaṃ, gulodaṃ nirṛtau, vāyusaṃsthe tilodakam
akṣataṃ tvīśadiksaṃsthe, hyaṣṭāviśottaraṃ śatam/
avaśiṣṭaṃ tu kumbhānāṃ pūrṇaṃ gandhodakena tu
arghyādisarvaratnāntamuddhārakrama iṣyate/
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ pañcagavyaṃ tataḥ param
tailaṃ gulodakaṃ caiba tilodaṃ cākṣatodakam/
ājyaṃ tathā caupamānyaṃ kṣīraṃ mārjanameva ca
dadhi gandhaṃ mākṣikāni kaṣāyaṃ mauktikaṃ tathā/
vajrādisarvaratnāntamaṣṭakaṃ kramaśo dvija!
śatadvayena kumbhānāṃ caturnyūnena saṃyutam/
etat snapanamākhyātamuttamottamasaṃjñitam
caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite/
koṣṭhakānāṃ bhavatyatra caturnyūnaṃ śatadvayam
madhye paṅkticatuṣkaṃ tu saṃsthāpya parimārjayet/
ekaikaṃ vīthaye bāhye sthāpayecca catuṣṭayam
tatrāpi koṣṭhakānāṃ tu kalaśasthāpanārthataḥ/
saṃśthāpyāṣṭottaraśataṃ śeṣāṇi parimārjayet
pūrvavatteṣu kalaśān nyasya dravyāṇi nikṣipet/
vinyasedratnanicayaṃ madhye kumbhacatuṣṭayam
prāṅbhadhyasūtrāddakṣiṇataḥ kalaśe mauktikaṃ dvija!/
etaddakṣiṇataḥ saṃśthe vajragomedake kramāt
indranīlaṃ puṣyarāgaṃ paścimasthe dvaye tathā/
brahnarāgaṃ candrakāntaṃ somadiksthe dvaye dvija!
prāṅbhadhyasūtrottarato vidrumaṃ kalaśe dvija!/
evaṃ dviṣaṭkaṃ kumbhānāṃ madhyataḥ ; taddigaṣṭake
pratidikkalaśānāṃ tu dviṣaṭkaṃ dvijasattama!/
teṣāṃ madhyasthite kumbhe catuṣke prāgdigāditaḥ
arghyaṃ tailaṃ tathā pādyaṃ gulāmbvācamanīyakam/
tilodakaṃ pañcagavyamakṣataṃ tvīśapaścimam
śeṣāḥ kumbhāścatuṣṣaṣṭiḥ pūrṇā gandhodakena tu/
arghyādisarvaratnāntamuddhārakrama iṣyate
evamaṣṭottaraśataiḥ kumbhairuttamadhyamam/
caturaśrīkṛte kṣetre trayodaśavibhājite
paṅktīnāṃ pañcamaṃ madye saṃsthāpya parimārjayet/
ekaikaṃ vīthaye bāhye sthāpayet tritayaṃ punaḥ
madhyame ratnakumbhaṃ tat prāgādīśāvasānakam/
muktāphalaṃ tathā vajraṃ gomedakendranīlakau
puṣyarāgo brahnarāgaścandrakāntaśca vidrumaḥ/
tadbahiḥ prākakrameṇaiva dhṛtaṃ caivopamānikam
kṣīraṃ mārjanatoyaṃ ca dadhi gandhaṃ ca mākṣikam/
kaṣāyamaṣṭau śiṣṭāśca gandhāmbhaḥ paripūritāḥ
evaṃ madhyasthitā vipra! kalaśāḥ pañcaviṃśatiḥ/
aṣṭakaṃ navakānāṃ tu tadbahistu digaṣṭake
teṣāṃ madhye kramādardhyaṃ tailaṃ pādyaṃ gulodakam/
ācāmaṃ tilatoyaṃ ca pañcagavyaṃ tathākṣatam
prāgāśādīśadiṅniṣṭhaṃ śiṣṭamaṣṭāṣṭakaṃ dvija!/
pūritaṃ gandhatoyena hyevaṃ kumbhasamanvitam
navatyā saptādhikayā tadbhaveduttamādhamam/
tripañcadhā kṛte kṣetre bhāgānāṃ tu bhavanti hi
śatadvayaṃ tathā pañcaviṃśatirmunipuṅgava!/
paṅktīnāṃ pañcakaṃ madhye tadbahirvimṛjeddvayam
vīthyarthaṃ tadbahirbhūyaḥ sthāpayet tritayaṃ dvija!/
tanmadhye ratnakalaśaṃ diksthite tu catuṣṭaye
ratnāṣṭakaṃ mauktikādi dvandvaśaḥ pūrvadikkramāt/
prāgādīśānaparyantaṃ tadbahiḥ kalaśāṣṭake
ghṛtapūrvakaṣāyāntadravyāṇāmaṣṭakaṃ dvija!/
aindrādinavakānāṃ tu hyaṣṭānāṃ dvija! madhyame
arghyādyakṣataparyantaṃ kramādīśānapaścimam/
śeṣāḥ kumbhāscatuṣṣaṣṭirgandhodakasamanvitāḥ
pañcāśītighaṭopetametat syānmadhyamottamam/
madhyame ratnatoyaṃ tu tadbahiḥ kalaśāṣṭakam
muktādidruvyasaṃyuktaṃ pūrvavannavakādbahiḥ/
ityekāśītikalaśairbhavenmadhyamamadhyamam
saptadhā bhājite kṣetre catvāriṃśannavottaram/
koṣṭhakāni bhavantyatra kalaśān vinyasettataḥ
pūrvavaddravyasaṃyuktāḥ kalaśāḥ pañcaviṃśatiḥ/
capurviṃśatiśeṣāstu śuddhodakasamanvitāḥ
evamekonapañcāśatkalaśairmadhyamādhamam/
ratnādikakaṣāyāntā yuktāḥ saptottarā daśa
aṣṭau gandhodasaṃyuktā etat syādadhamottamam/
śuddhodāṣṭakahīnaṃ tadbhavedadhamamadhyamam
ratnādividramāntena dravyasaṅghena saṃyutam/
navakaṃ kalaśānāṃ yat tadbhavedadhamādhamam
evaṃ dvitīyabhedāstu kīrtitāḥ ; tṛtīyaṃ śrṛṇu/
kṣetraṃ tu saptadhā kṛtvā prāgvadāpādya saṃsthitam
udaṅmukhasthito būtvā praṇavaṃ bandhayettataḥ/
tanmudrāṃ vinyaset kumbhe jitantākhyena madhyataḥ
daivike'ṣṭākṣaraiḥ kumbhān prāṅmukhaḥprāgdigāditaḥ/
mānuṣāṃstu dviṣaṭkena ṣoḍaśaprāgudaḍmukhaḥ
phaṭkāraiḥ paitṛkān vipra! nyaset pratyagudaṅmukhaḥ/
tanmudrāṃ bandhayitvā tu madhyāduttarapaścimam
kumbhānāṃ pañcake vipra! pādyārghyācamanānyapi/
pañcagavyaṃ ghṛtaṃ cāpi pañcopaniṣadaiḥ kramāt
vidikkumbhacatuṣke tu vahnyādīśānapaścimam/
dadhi kṣīraṃ madhu tathā hyuṣṇāmbhomūrtivācakaiḥ
caturbhiḥ kalaśairvipra! tadvahirdikcatuṣṭaye/
kaṣāyaṃ mārjanāmbhaśca phalāmbhaḥ parimārjanam
āgneyādīśaparyantaṃ kalaśānāṃ catuṣṭaye/
ratnodaṃ sarvalohāmbhaḥ kuśāmbhaḥ saktuvāri ca
kṣipet krameṇa viprendra! varṇairaṣṭākṣaroditaiḥ/
śuddhāmbhasāntarālasthaṃ pūritaṃ kalaśāṣṭakam
prāgagnimadhyādārabhya īśaprāṅbhadhyapaścimam/
praṇavākhyena mantreṇa kevalena tato vahiḥ
dikkumbhānāṃ catuṣke tu gandhāmbhaḥ puṣpavāri ca/
aupamānikasaṃjñaṃ ca tathācāmalakodakam
āgneyādikrameṇaiva kalaśānāṃ catuṣṭaye/
akṣatāmbhastilāmbhaśca yavāmbhastaṇḍulodakam
dviṣaṭkamantreṇa tato viṣṇugāyatriyā dvija!/
śeṣāḥ ṣoḍaśa śuddhāmbhaḥ paripūrṇāḥ krabheṇa tu
evaṃ saṃpūrayitvā tu praṇamyāñjalimudrayā/
vāsudevādiyāgādyaṃ sarvaṃ kṛtvā tu pūrvavat
dravyanyāsakrameṇaiva samuddhāraḥ prakīrtitaḥ/
mūlamantreṇa vai dadyāt sarvaṃ yadvā dvijottama!
idaṃ viṣṇvākhyataḥ pādyamarghyamāpo vahantviti/
āpaḥ punantvityācāmaṃ gāyatryā pañcagavyakam
dhṛtaṃ dadyāttato vipra! ghṛtaṃ śukramasīti ca/
dadhikrā iti mantreṇa dadhi dadyāttataḥ param
kṣīramāpyāyayasveti padhuvāteti vai madhu/
ādityaḥ śukramityevamuṣṇāmbho munipuṅgava!
tataḥ kaṣāyatoyaṃ tu śadasaspatimityṛcā/
śannodevīrityanena dadyādvai mārjanaṃ tataḥ
gaṇānāmiti mantreṇa dadyāccaiva phalodakam/
tvaṃ viṣṇuriti mantreṇa dadyāttu parimārjanam
agna āyāhivītaye iti ratnodakaṃ tataḥ/
iṣetveti ca lohāmbhastvagnimīke kuśodakam
kimitta iti mantreṇa dadyāt saktūdakaṃ tataḥ/
dadyācchuddhodakānyaṣṭāvāpo asmāniti kramāt
aṣṭau gandhodakādīni mānastokyā nivedayet/
śeṣān puruṣasūktena ṣoḍaśa pratyṛcaṃ kramāt
evamekonapañcāśatkalaśairuttamottamam/
bahiḥṣoḍaśa śuddhodairhīnamuttamamadhyamam
tatrastheḥ koṇakalaśairhīnaṃ syāduttamādhamam/
antaḥ śuddhodakasthāne sthitaṃ gandhodakāṣṭakam
vihīnaṃ sarvakalaśairbahirāvaraṇasthitaiḥ/
tadantaḥ pañcaviṃśadbhiranvitaṃ madhyamottamam
mānuṣe dikcatuṣkena hīnaṃ madhyamamadhyamam/
tatrasthaiḥ sarvakalaśairhīnaṃ syānmadhyamādhamam
navakaṃ kalaśānāṃ yattadbhavedadhamottamam/
tṛtīyamevaṃ kathitaṃ caturthaṃ śrṛṇu sattama!
madhyasthitaikakumbhena tadbhavedadhamādhamam/
tṛtīyamevaṃ kathitaṃ caturthaṃ śrṛṇu sattama!
saptabhakte sthitā bhāgāścatvāriṃśannavottaram/
ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva ratnavāri phalodakam
lohāmbho mārjanāmbhaśca gandhāmbho'kṣatavāri ca/
yavodakamatheśāntaṃ madhyādārabya madhyame
pādyamarghyaṃ tathā''cāmaṃ pañcagavyaṃ tathā dadhi/
payo madhu kaṣāyaṃ ca digvidikṣu ca tadbahiḥ
gulodakaṃ cekṣurasaṃ nālikerarasaṃ tathā/
śāntivāri caturdikṣu pūrvādikramayogataḥ
vidikkumbhacatuṣkeṣu vinyasenmaṅgalodakam/
śeṣā bhāgāścaturviśacchūnyāḥ syurdvijasattama!
mantrārcanaṃ tathoddhāro yathā cādyottamottame/
uttamottamametaddhi snapanaṃ parikīrtitam
pañcabhāgīkṛte sthāne kalaśāḥ pañcaviṃśatiḥ/
mūlamantreṇa kalaśān vinyasya prokṣayettataḥ
dravyāṇi nikṣipettena prāṅmukhaḥ prayato vaśī/
brāhnaṃ tu madhyamaṃ kumbhaṃ snānatoyena pūrayet
tatastu mānuṣe bhāge prāgādye dikcatuṣṭaye/
pādyamarghyaṃ tathā''cāmaṃ pañcagavyaṃ tathaiva ca
ghṛtaṃ dadhi tathā kṣīraṃ madhu cāgneyapūrvakam/
indrāgnimadhyādārabya tadīśāntarapaścimam
uṣṇodakaṃ kaṣāyaṃ ca mārjanaṃ ca phalodakam/
tilāmbu ratnatoyaṃ ca lohatoyaṃ kuśodakam
tatastu daivike bhāge pūrvavaddikcatuṣṭaye/
gandhodakaṃ ca puṣpāmbha aupamānyāmalodake
āgneyādīśaparyantamakṣatāmbhastathaiva ca/
nālikerarasaṃ cekṣurasaṃ vai taṇḍulodakam
evaṃ ca pañcaviṃśadbhiḥ kumbhairuttamamadhyamam/
pādyaṃ ca madhyame bhāge prāgādīśānapaścimam
arghyamācamanaṃ cāpi pañcagavyaṃ ghṛta dadhi/
kṣīraṃ madhūṣṇatoyaṃ ca antarāleṣu vai kramāt
kaṣāyaṃ mārjanāmbhaśca phalāmbhaḥ parimārjanam/
ratnāmbho lohatoyaṃ ca kuśāmbhaścoṣṇatoyakam
tatastu daivike bhāge prāgādīśānapaścimam/
gandhāmbhaḥ puṣvatoyaṃ ca aupamānyāmalāmbunī
akṣatāmbhastilodaṃ ca yavodaṃ taṇḍulodakam/
vihitaśca samuddhāraḥ pādyāttaṇḍulapaścimāḥ
evaṃ tu pañcaviṃśadbhiḥ snapanaṃ cottamādhamam/
saptabhakte sthale prāgvaddhṛtācchāntyambu paścimam
kalaśairekaviṃśadbhiḥ snapanaṃ madhyamottamam/
tridhā vibhakte koṣṭhānāṃ navakaṃ tatra sattama!
madhyādīśānaparyantaṃ dhṛtaṃ dadhi payo madhu/
tathodvartanacūrṇaṃ ca tataḥ koṇacatuṣṭaye
uṣṇodakaṃ ca gandhāmbhaḥ puṣpāmbho maṅgalodakam/
dravyanyāsakrameṇaiva samuddhāraḥ prakīrtitaḥ
evaṃ tu navabhiḥ kumbhairbhavenmadhyamamadhyamam/
ghṛtaṃ payo dadhi madhu gandhahemāmbunī tathā
ratnāmbhaścoṣadhīvāri śālicūrṇāni ca kramāt/
madhyamādīśadiṅniṣṭhametat syānmadhyamādhamam
madhyame dikcatuṣke tu pañcaganyaistu pañcakam/
āgneyādīśaparyantaṃ kalaśānāṃ catuṣṭayam
śuddhāmbhasā tu saṃpūrṇametat syādadhamottamam/
madhye ratnajalaṃ dikṣu kumbhānāṃ tu catuṣṭayam
muktādiratnasaṃyuktaṃ dvandvayogena sattama!/
evaṃ tu pañcabhiḥ kumbhairbhavedadhamamadhyam
sarvaratrajalaṃ madhye digdvaye pūrvapaścime/
dvau kumbhau tatra pūrvasmin mauktikādicatuṣṭayam
catuṣkaṃ puṣparāgādi hyanyasmin dvijasattama!/
evaṃ kumbhatrayeṇaiva snapanaṃ tvadhamādhamam
evaṃ hyaparabhedāstu ṣaṭtriṃśat saṃprakāśitāḥ/
kumbhādhivāsapūrvaṃ tu sarvaṃ pūrvavadācaret
ājyasya daivataṃ devo vāsudevaḥ paraḥ smṛtaḥ/
uṣṇāmbhasaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumno ratnabāriṇaḥ
phalāmbhaso'niruddhastu bhagavān daivataṃ dvija!/
nārāyaṇastu mantrātmā lohatoyasya daivatam
mārjanasya hayagrīvo viṣṇuḥ syādgandhavāriṇaḥ/
nṛsiṃho'kṣatatoyasya varāho yavavāriṇaḥ
pādyasya keśavo devo'rghyasya nārāyaṇaḥ smṛtaḥ/
deva ācamanīyasya mādhavastvadhidevatā
govindaḥ pañcagavyasya viṣṇustu dadhidaivatam/
madhusūdanasaṃjñastu payaso devatā smṛtā
trivikramākhyo madhunaḥ kaṣāyasya ca vāmanaḥ/
bhagavān śrīdharākhyastu gulatoyasya devatā
devadevo hṛṣīkeśa ikṣusārasya daivatam/
dāmodaro'dhidaivaṃ tu nālikerāmbhaso dvija!
pajhanābhastu bhagavān śāntitoyasya devatā/
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca
āgneyādīśaparyantaṃ devatā maṅgalāmbhasaḥ/
parimārjanasaṃjñe tu śaṅkhaḥ syādadhitaivatam
kuśodakasya pajhaṃ syādgadā syāt saktuno dvija!/
vanamālā puṣpatoye cakraṃ syādaupamānike
kirīṭamadhidaivaṃ tu bhavedāmalakāmbhasaḥ/
kaustubhastilatoyasya śrīvatsastaṇḍulāmbhasaḥ / 304 //
ekāśītisthitānāṃ tu śuddhodānāṃ tu devatā/
kāntyādyunnatiparyantamaṣṭakaṃ pratidikkramāt
bahirekonapañcāśacchuddhatoyeṣu ca kramāt/
svadhādigāyatryantāstu śaktayo hyadhidevatāḥ
aṣṭāvaṣṭau tu pūrvādidikṣvaganyādividikṣu ca/
anyeṣāṃ snapanānāṃ tu sarveṣāṃ dvijasattama!
maryādā caiva hṛṣṭiśca śuddhodeṣvadhidevatā/
kalaśānāṃ tu garuḍaḥ, śeṣaḥ sūtrasya daivatam
kūrcānāṃ tu paraṃ brahna, cakrikānāṃ tu cakrarāṭ/
vāsasāṃ vāsudevastu, sarveṣāṃ ca sa eva vā
mārjanaṃ prokṣaṇaṃ caiva śakṛtā cānulepanam/
sūtrapātamalaṅkāraṃ piṣṭacūrṇaiḥ samantataḥ
dvādaśākṣaramantreṇa kārayet pañca mantravit/
pañcopaniṣadā mantrī kalaśānadhivāsayet
viṣṇugāyatriyā tatra koṣṭheṣu kalaśān nyaset/
tatra dravyādhidevānāṃ vācakaiḥ pūrayet kramāt
kūrcāṃstu prakṣipetteṣu dviṣaṭkabrahnavidyayā/
tattaddravyādhidevāṃstu tattaddravyeṣu pūjayet
cakrikāḥ sthāpayet paścāccakramantreṇa sādhakaḥ/
vāsobhiśchādayet paścāddviṣaṭkārṇena mantravit
vastrāpanayanaṃ, kuryānmūlamantreṇa mantravit/
praṇavena tu sūtrāṇi cchittvā tenābhivandya ca
uddhtya, viṣṇugāyatryā dadyāddhaste gurostathā/
yasmin yasminna mantro'tra vihitaḥ karmaṇi dvija!
dvādaśākṣaramantraṇa tattat kuryādvicakṣaṇaḥ/
athavā sarvakarmāṇi dvādaśākṣaravidyayā
pūrvoktaḥ parabhedānāṃ snapanānāṃ mahāmate!/
arghyādidravyanicayaḥ, itareṣāṃ tu kathyate
viṣṇuparṇī ca dūrvā ca pajhaṃ śyāmākameva ca/
etāni pādyasyāṅgāni catvāri dvijapuṅgava!
gandhapuṣpe'kṣataphale yavasiddhārthakaṃ tilam/
kuśāgramarghyasyāṅgāni hyetānyaṣṭau bhavanti hi
lavaṅgajātitakkolamaṅgamācamanīyake/
śakṛdrasaṃ ca gomūtraṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ tathā
aṅgāni pañcagavyasya pañcaitāni ca sarvataḥ/
śamyodumbarabilvānāṃ palāśavaṭayostathā
khadirāśvatthayoścāpi vikaṅkatatarostathā/
tvaksāraṃ tu kaṣāyaṃ syāt sarvapāpāpanodanam
kuṣṭhaṃ māṃsī haridre dve murāśaileyacampakāḥ/
vacākaccoramustāśca `sarvauṣadhyaḥ' prakīrtitāḥ
palāśabilvavakulakadambāmraśirīṣajāḥ/
nyagrodhāśvatthajāścāpi pallavāḥ `patravāriṇaḥ'
ketakīmallikā jātinandyāvartotpalodbhavāḥ/
pajhacampakakundotthāḥ kusumāḥ `puṣpavāriṇaḥ'
kadalīvilvacūtāśca panasaṃ mātulaṅgakam/
nālikeraṃ cāmalakaṃ bījapūraṃ `phalāmbhasaḥ'
aṅgānyetāni viprāṣṭau phalāni kathitāni vai/
yavagodhūmakatrīhiśālimudgapriyaṅgukāḥ
māṣanīvārakau cāṅgaṃ kathitaṃ `bījavāriṇaḥ'/
bāhlīkaṃ candanaṃ caiva karpūramagaruṃ tathā
gandhāṅgāni ca catvāri, tvathavā munipuṅgava!/
candanaṃ kuṅkumaṃ māṃsī hariberaṃ mutaṃ tathā
uśīraṃ kuṣṭhamagaru `gandhāmbho' 'ṅgaṃ tu cāṣṭakam/
sūryakāntaṃ pajharāgamindrakāntaṃ tathaiva ca
vaiḍūryaṃ cāpyayaskāntamindranīlapravālakau/
garuḍaṃ puṣyarāgaṃ ca sphaṭikabrahnarāgakau
vajraṃ mauktikamaṅgāni `ratnodasya', athavā dvija!/
maṇimuktāphalaṃ vajraṃ pravālaṃ puṣyakaṃ tathā
ratnodakāṅgānyetāni pañca vai kathitāni te/
aparasnapanānāṃ tu dvitīyaṃ navakaṃ vinā
tatra muktāphalaṃ vajraṃ gomedakendranīlakau/
puṣyarāgaṃ brahnarāgaṃ candrakāntaṃ ca vidrumam
ratnāmbhaso'ṣṭāvaṅgāni hyamūni ghaditāni vai/
sahadevī śirīṣaṃ ca rajanī sūryavartinī
sadābhadrā kuśāgrāṇi mārjanāṅgāni ṣaḍ dvija!/
rukmaṃ rūpyaṃ ca tāmraṃ cāpyayastrapukameva ca
ahgāni kathitānyeva pañca vai `lohavāriṇaḥ'/
tilasiddhārthanīvārayavaveṇuyavāni ca
tulasīpatrayuktāni `śāntambho' 'ṅgāni caiva ṣaṭ/
indravallyaṅkuraṃ pajhamaśvatthāṅkurameva ca
ekapajhaṃ ca catvāryaṅgāni `maṅgalavāriṇaḥ'/
nadyāṃ taṭāke valmīke parvate caiva mṛttikā
`parimārjanavastūni' kathitāni dvijottama!/
śaṅkhaṃ cakraṃ ca kūrmaṃ ca vainateyaṃ tathaiva ca
kuryāt pratikṛtiṃ lohairaupamānikamucyate/
śuddhodakalaśāḥ sarve candanaikāṅgasaṃyutāḥ
athavānantakalaśaṃ nāmnā sakalapūrakam/
yadetasya vidhānaṃ tva krameṇa śrṛṇu vistṛtam
pūrvavanmaṇḍapaṃ kuryāccatvāriṃśatkarāyatam/
dvātriṃśatkaravistāraṃ caturdvārādisaṃyutam
dhvajādyairapyalaṃkāraiḥ pūrvavat suvibhūṣitam/
āpādyā vā prapāmātraṃ yathābhimatadeśagam
yāgārthamaṇḍapaṃ prāgvat kalpayet tatsamīpataḥ/
ukte dine'ṅkurāropaṃ kṛtvā karmadināt purā
tadarthān sarvasaṃbhārān saṃbhṛtya susamāhitaḥ/
deśikendrastu pūrvedyuḥ susnātaśca kṛtāhnikaḥ
bhūṣaṇairvividhairvastrairnūtanaiśca vibhūṣitaḥ/
sitoṣṇīṣottarīyaśca citrairmālyairalaṃkṛtaḥ
caturbhiraṣṭabhirvā(cā!) ryaistādṛśairapi sādhakaiḥ/
tatsaṃkhyaiḥ śāstrakuśalaiḥ kañcukādivibhūṣitaiḥ
anyaiśca susitairvastraiḥ sthagitānananāsikaiḥ/
tattatprayogakuśalairanekaiḥ paricārakaiḥ
prāpte'parāṅṇasamaye kṛtvā dvārsthārcanaṃ viśet/
yāgārthamaṇḍapaṃ tatra devaṃ kumbhādike yajet
tatraiva vā yajedbimbaṃ bahnau santarpya pūrvavat/
tato'nujñāṃ samādāya krameṇa munipuṅgava!
anukalpavidhāne tu prāsādaṃ saṃpraviśya ca/
mūlabimbaṃ tu saṃpūjya arghyālabhanamālyakaiḥ
dhūpena ca tato'nujñāṃ samādāyārabhet tataḥ/
dvārsthābhyarcanapūrvaṃ tu viśet snapanamaṇḍapam
prokṣayet pañcagavyena dviṣaṭkārṇena sarvataḥ/
nānāvidhāni puṣpāṇi vikiret sarvadik tathā
siddhārthakāṃśca bījāni tato maṇḍapamadhyataḥ/
sārdhadvāviṃśatikaraṃ bhajet kṣetraṃ tu pañcadhā
ekaikaṃ navadhā bhūyaścacatvāriṃśacca pañca ca/
paṅktayaścāpi koṣṭhānāṃ pañcaviṃśottaraṃ bhavet
dvisahasraṃ, tato madhye kalaśasthāpanārthataḥ/
ekāśīti ca koṣṭhāni saṃsthāpya parimārjayet
paritovīthaye paṅktidvitayaṃ, tadbahiḥ punaḥ/
pūrvādidikcatuṣke tu ekāśītipadāni ca
kalpayet pārśvato vīthyai punaḥ paṅktidvayaṃ bhavet/
caturṣu koṇeṣvekonapañcāśatkoṣṭhakāni tu
kalpayettatra cāpyekāśītimadhyānusārataḥ/
madhyato navakaṃ sthāpya paṅktyaikāṃ lopayet pari
bahiḥ paṅktidvaye dikṣu ṣaṭkaṃ ṣaṭkaṃ vidikṣu ca/
catuścatuśca saṃsthāpya śeṣāṇi parimārjayet
tadbahiḥ parito vīthyai lumpet paṅktidvayaṃ tataḥ/
koṇāni kalpayedyatnāt padaṣoḍaśakāni tu
tatpārśve lopayet paṅktimekaikāṃ dikcatuṣṭaye/
paṅktidvayena dvārāṇāmantarbhāgāstrayo bahiḥ
pañcapārśve tu śobhārthaṃ caturatarbahirdvayam/
tadantaḥ paṅktitritaye tnayastriṃśatpadāni tu
vīṃthyā sahaikatāṃ nītvā hyekaikaṃ sthāpayedbahiḥ/
dvārāṇāmapi koṇānāṃ madhye ṣoḍaśasaṃkhyayā
paccaviṃśatikoṣṭhāni sthāpayitvā tu pārśvataḥ/
anyayonyaṃ lopayet paṅktimekaikāṃ tu mahāmune!
evamāpādya kumbhānāṃ padāni sthāpanārthataḥ/
tataḥ sugandharajasā sitena susamā dvija!
aṅguṣṭhavistarotsedhā ṛjvī rekhāstu kalpayet/
vikīrya koṣṭheṣu rajaḥ paścāddvārāṇi pūrayet
tenaiva śobhāṃ pītena vicitraiḥ kusumānvitaiḥ/
latābṛndairmuniśreṣṭha! vīthīḥ sarvatra bhūṣayet
tataḥ saṃgṛhya kalaśān pūrvalakṣaṇalakṣitān/
aṣṭottaraśataṃ kṛtvā mūlamantreṇa vai ghṛtam
gāyatryā vā tato dvārā catuṣke pūrvadikkramāt/
dvau dvau saṃsthāpya kalaśau kumudādīn prapūjya ca
puṣpairabhyarcya koṣṭhāni vicitrairmantnamantnitaiḥ/
sarvadhānyaiḥ prayatnena kalpayitvā tu pīṭhikāḥ
tāsu dvau dvau kuśāgrau ca nikṣipenmūlamantrataḥ/
sūtreṇa veṣṭhitān kṛtvā kalaśān pūrvavaddvija!
gāyatryā kṣālayitvā tān, koṣṭheṣu nyasya `tārataḥ'/
adhomukhān nyaset pṛṣṭhe parameṣṭhyātmanā kuśān
tataḥ saṃprokṣayet `puṃsā' pañcagavyena tān kuśaiḥ/
`viśvena' vikiret sarvānakṣatāṃśca tadūrdhvataḥ
uttānaye `nnivṛtyā' tān kramādyatnena vai tataḥ/
gālitena tu toyena sugandhaiścandanādikaiḥ
vāsitena tu tān vipra! sarveṇāpūrayet kramāt/
madhyaikāśītimaghyasthanavake madhyakumbhake
sūryakāntaṃ pajharāgaṃ vaiḍūryaṃ candrakāntakam/
ayaskāntamindranīlaṃ pravālaṃ gāruḍaṃ tathā
puṣyarāgaṃ sphāṭikaṃ ca brahnarāgaṃ ca mecakam/
vajraṃ ca rajataṃ caiva mauktikaṃ tāmrameva ca
sarvāṇyetāni nikṣipya tadbahirnavakāṣṭake/
pūrvādīśānaparyantaṃ madhyakumbheṣu vai kramāt
dravyāṇi ṣoḍaśaitāni dvandvayogena vinyaset/
dvisaptati ca (ka) saṃkhyeṣu nyaseccheṣeṣu mauktikam
pūrvaikāśītimadhyasthanavake madhyagocare/
kadalīpanasāmrāṇāṃ kṣīrikābadarākhyayoḥ
mātulaṅgakesarayoḥ ha (bha) vyajambīrayorapi/
phalāni nikṣipet paścāttadbahirnavakāṣṭake
prāgādīśānaparyantaṃ mātulaṅgaṃ ca dāḍimam/
nāraṅgaṃ cāpi jambīraṃ takkolaṃ badarīṃ tathā
kṣudrapūrvaṃ ca panasaṃ kadalīmocake tathā/
kramāddvandvaprayogeṇa madyakummeṣu vinyaset
navakāṣṭakakummeṣu badarāṇi vinikṣipet/
uśīra kuṅkumaṃ caiva māṃsī malayajaṃ tathā
muraṃ ca hariberaṃ ca kuṣṭhaṃ cāgarumeva ca/
ekāśītipade yāmye viśvānyetāni nikṣipet
madhye madhyasthakalaśe pūrvādikramayogataḥ/
śeṣeṣu madhyakumbheṣu nyasedekaikajaṃ phalam
vinikṣipenmalayajameteṣāmaṣṭakeṣu ca/
samudravāpīkūpānāṃ taṭākānāṃ hradasya ca
vṛṣṭīnadīhimānāṃ ca toyāni pratipādayet/
vāruṇe madhyame kumbhe ekaikaṃ śeṣamadhyame
śeṣeṣu cāṣṭavargyeṣu śuddhodāni vinikṣipet/
yavagodhūmakabrīhiśālimudgapriyaṅgukān
māṣanīvārakau vāpi navake madhyame ghaṭe/
śeṣeṣu dhānyamekaikaṃ madyakumbheṣu ca kramāt
aṣṭakeṣu ca siddhāni toyāni pratipādayet/
āgneyaikonapañcāśannavake pūrayedghṛtam
ṣaṭkeṣvaindrādiyogena gomūtraṃ gomayaṃ tathā/
kṣīraṃ dadhi vinikṣipya koṇeṣūṣṇodakaṃ nyaset
nairṛte madhyanavake tailaṃ vinyasya tadbaṣiḥ/
śeṣeṣu catvāriṃśatsu kalaśeṣu gulodakam
vāyavyanavake madhye nyaset tailaṃ tu sārṣapam/
kalaśeṣu ca śeṣeṣu vinyasedaikṣavaṃ rasam
īśānaikonapañcāśannavake madhu vinyaset/
śeṣeṣu nālikerāmbhaḥ tatkṣīraṃ vāpi vinyaset
aindrādipañcaviṃśatsu prathame madhyame ghaṭe/
kṣetratīrthābdhiśailebhyaḥ sūkarākhyabilādgajāt
valmīkādvṛṣaśṛṅgācca mṛdamādāya pūrayet/
śeṣeṣvaṣṭasu caikaikaṃ, ṣoḍase gandhavāri ca
sahadevī vacā caiva śatamūlī śatāvarī/
kumārī ca galūcī ca siṃhī vyāgrī tathaiva ca
dvitīye madhyame kumbhe vinyasya, bahiraṣṭake/
ekaikaṃ prākkrameṇaiva, ṣoḍaśe pūrvavadbhavet
nyagrodhodumbarāśvatthajambūbilvapalāśajaiḥ/
śirīṣamadhukotthaiśca tvagrasairmadhyamaṃ ghaṭam
tṛtīye pūrayitvāṣṭau vyastaiḥ ṣoḍaśapūrvavat/
palāśabilvavakulakadambāmraśirīṣajān
nyagrodhāśvatthajān kṣiptvā caturthe pallavān ghaṭe/
madhyame'ṣṭāsu ca vyastān prāgvat ṣoḍaśa vinyaset
mallikājātivakulanandyāvartapriyaṅgujaiḥ/
pajhacampakakundaiśca puṣpairāpūrya madhyamam
kalaśaṃ pañcamavyastairaṣṭau śeṣāṃstu pūrvavat/
siddhārthaṃ sarṣapaṃ māṣaṃ rocanāṃ gosamudbhavām
indrayavaṃ veṇuyavaṃ śamīśyāmākabījake/
ṣaṣṭhe madhyasthite kumbhe nyasedaṣṭāsu ca kramāt
vyastāni tāni dravyāṇi prāgvat śeṣāṃstu ṣoḍaśa/
tilaṃ vanatilaṃ caiva jīrakaṃ kṛṣṇajīrakam
atasīṃ śatapuṣpāṃ ca kuṭhāracchinnameva ca/
ṛṣibījaṃ ca vinyasya madhyakumbhe tu saptame
ekaikaṃ bahiraṣṭāsu prāgvat ṣoḍaśasu dvija!/
ṣaṣṭiśyāmākaśālīnāṃ nīvārasya ca taṇḍulam
dūrvākuśendravallīnāmaṅkurān pippalasya ca/
nyasenmadhyeṣṭame'ṣṭāsu vyastānanyeṣu pūrvavat
kuśodīcyekṣukāśānāmuśīraśarapuṅkhayoḥ/
agarvapāmā rgayośca mūlāni navame nyaset
kumbhe madhyasthiteḥ 'ṣṭāsu vyastānanyeṣu pūrvavat/
tulasyāḥ kṛṣṇatulasyāśca granthiveṇorapicchadāḥ
bhṛṅgarājasya bilvasya śamyāḥ ketaki, jātayoḥ/
daśame madhyame'ṣṭāsu vyastān śeṣeṣu pūrvavat
mustānagaramustākhyakande kuvalayasya ca/
kumudotpalayoścāpi śītalīyakakandakam
kalhārasya kaśerośca kande ekādaśe kṣipet/
madhye kummeṣu caitāni kramādanyeṣu pūrvavat
mudgamāṣakaniṣpāvaśimbavrīhiyavāṅkurān/
āḍhakānāṃ kulutthānāmaṅkurān dvādaśe kṣipet
madhyakumbhe'ṣṭake vyastān prāgvat ṣoḍaśasu dvija!/
śaṅkhāpuṣpī sadābhadrā viṣṇukrāntyekaphajhayoḥ
balāyāḥ kharamañjaryāḥ sahāyāśca tathaiva ca/
aṅkurān sahadevyāśca yadhye kumbhe trayodaśe
vinyasyāṣṭāsu ca vyastānanyeṣu prāgvadācaret/
śvetārkaṃ brahnadaṇḍīṃ ca tathā brahnasuvarcalām
saraktāṃ ca viraktāṃ ca pṛśniparṇīṃ sthirāṃ tathā/
paraṇḍaṃ cāpi vinyasya madhye kumbhe caturdaśe
aṣṭāsu tāni vyastāni prāgvadanyeṣu vinyaset/
surabhīṃ pajhakiñjalkaṃ nāgakesarameva ca
patramelātvacaṃ caiva latāṃ kastūrikāṃ tathā/
jātīphalaṃ ca vai pañca daśamai madhyasaṃsthite
kumbhe nyasyāṣṭake vyastaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret/
suvarṇaṃ rajataṃ tābhramāyasaṃ trapu sīsakam
āraṃ kāṃsyaṃ ca vinyasya ṣoḍaśe madhyasaṃsthite/
kalaśe'ṣṭāsu ca vyastaṃ prāgvat ṣoḍaśasu dvija!
evaṃ dravyāṇi vinyasya krameṇa susamāhitaḥ/
tata āgneyakoṇe tu devasyārādhanārthataḥ
arghyāderdravyanicayaṃ madhuparkaṃ ca vinyaset/
tato nirṛtikoṇe tu saridrāśālipiṣṭake
dūrvāmaśvatthapatraṃ ca siddhārthaṃ ca tathākṣatam/
mālyāni pūrvakumbhaṃ ca nyasennīrājanārthataḥ
tathācodvartanārthaṃ ca cūrṇaṃ godhūmaśālijam/
rajanīcūrṇasaṃmiśramīṣat pajhakabhāvitam
camaṣīṃ ca khaliṃ caiva tathā ca munipuṅgava!/
candanaṃ mukhalepārthaṃ ghṛṣṭakarpūrabhāvitam
campakairmuramāṃsībhyāṃ hariberaiḥ samanvitam/
piṣṭamāmalakaṃ caiva śiraḥ snānārthakaṃ nyaset
pṛthak pṛthak ca pātreṣu tato vāyavyakoṇake/
dhautavastraṃ karaṇḍaṃ ca puṣpamālyādibhājanam
tata īśānakoṇe tu śalākānyāyasāni tu/
āyasā gulikāścaiva tathā sandaṃśanaṃ dvija!
anyadyadupayogi syāt sthāpayet tadyathāruci/
etaduktaṃ samastaṃ vā yathābhimatakoṇagam
madhyaikāśītimadhyasthanavake madhyasaṃsthite/
kumbhe yajedvāsudevaṃ tataḥ prāgādiyogataḥ
diksthānāṃ navakānāṃ tu madhyeṣu prabhavakramāt/
caturo vāsudevādīn vidiksthānāṃ tu madhyataḥ
īśādivahniparyantaṃ tānevāpyayayogataḥ/
madhyaṃ śuddhadkakummeṣu satyaṃ sarveṣu pūjayet
bahirdiṅnavakānāṃ tu śuddhodeṣu ca dikkramāt/
suparṇaṃ garuḍaṃ caiva tārkṣyaṃ tu vihageśvaram
vahnyādīśānaparyantaṃ navakānāṃ catuṣṭaye/
śuddhodeṣu ca tāneva krameṇa paripūjayet
ekāśītiṣu dikstheṣu pūrvādikramayogataḥ/
madhyakumbheṣu ṣaṭtriṃsaśatsaṃkhyāteṣu yathākramam
pajhanābhādayo vipra! devā vedavidantimāḥ/
pūjyā navakayuktyā tu madhyādiśānapaścimam
madhye śuddhodakumbheṣu yajet kalkikasvarūpiṇam/
vahirnavakaśuddhodakalaśeṣu yajet prabhum
pātālaśayanākhyaṃ tu, paścādagnidigāditaḥ/
caturṣu koṇeṣvekonapañcāśannavakeṣu ca
madhyeṣu keśavādīnāṃ kramāt trikacatuṣṭaye/
ādyān, dikstheṣu kumbheṣu dvidīyāṃstu caturṣvapi
vidikstheṣu tṛtīyāṃśca ṣaṭkaṃ ṣoḍaśake kramāt/
cakrādivajraparyantamastraṣoḍaśakaṃ yajet
koṇastheṣu catuṣkeṣu nyasecchaktiṃ tataḥparam/
aindrī dakṣiṇataḥ pañcaviṃśatau prathame yajet
sarvasampatpradāṃ lakṣmīṃ madhyakumbheṣu tadbahi/
aṣṭāsa puṣṭi tadbāhya kānti ṣoḍaśake dvija!
emādyeṣu cānyeṣu pañcaviṃśatiṣu krāma/
prabhādīnā ca śaktīnāṃ triy triyayaṃ yajet
tatrāpi pañcadaśame bahiḥ ṣoḍaśake nyaset/
kirīṭa, manti me pañcaviṃśatau tritayaṃ yajet
śrīvatsakaustubhaṃ cāpi vanamālāṃ tathaiva ca/
vāsudevādimantraistu vanamālāntimaiḥ kramāt
aṣṭāviṃśatisaṃkhyaṃ tu hutvājyaṃ tu (vā) yathāruci/
pūrṇān datvā tataḥ kumbhān saṃpātavidhinā stṛśet
pidhāya cakrikābhistu sarvānuktakrameṇa tu/
vāsobhiśchādayet paścānnūtanaistu paṛthak pṛthak
bhūyaḥ pūrṇāhutiṃ datvā dikṣu bhūtabaliṃ haret/
mṛdādisarvaratnāntamuddhārakrama iṣyate
pūrvaṃ viṣṇornukamiti mantreṇa ca mahāmate!/
pūrvādīśānaparyantaṃ mṛtkumbhairabhiṣicya ca
sarvamṛtkalaśenaiva madhyasthena tato bahiḥ/
kumbhaiḥ ṣoḍaśabhirvipra! prāgādikramayogataḥ
evameva kramaḥ sarvapañcaviṃśatiṣu dvija!/
"pratadviṣṇuri" tyanena mūlādbhirabhiṣecayet
"pratatte viṣṇuvāsa" iti kaṣāyairanvitāmbubhiḥ/
yasya "tripūrṇe" tyetena kalaśaiḥ pallavānvitaiḥ
"tadasye" ti ca mantreṇa puṣpairāpūritairghaṭaiḥ/
"tāvā"miti ca mantreṇa siddhārthādisamanvitaiḥ
"pravaḥ pāntami" tyetena tilādyanvitavāribhiḥ/
"paro mātre" timantreṇa ṣaṣṭyādidravyavāribhiḥ
"na te viṣṇo" rityanena kuśamūlānvitāmbubhiḥ/
"irāvatī" ti mantreṇa tulasyādijalaistataḥ
"ato deve" ti mantreṇa mustākandādisaṃyutaiḥ/
"idaṃ viṣṇuri" tyanena mudgādyaṅkurapūritaiḥ
"trīṇi pade" ti mantreṇa śaṅkhapuṣpādivāribhiḥ/
"viṣṇoḥ karmāṇī" tyanena śvetārkādyambubhistataḥ
"tadviṣṇo" riti mantreṇa surabhyādijalaistataḥ/
"tadviprāsa" ityanena snāpayellohavāribhiḥ
prāgekāśītikalaśaiḥ snāpayet kramayogataḥ/
pūrvādimadhyaparyantanavake snapanakramaḥ
aindreṇa navakenādāvuruyajñāya ityṛcā/
"indrāviṣṇū dṛṃhite" ti vahnidiksaṃsthitena ca
"iyaṃ manīṣe" ti yāmyena navakenābhiṣecayet/
"vaṣaṭ te viṣṇuvāse" ti nairṛtena tataḥ param
" tisrovāca" ityanena vāruṇena mahāmate!/
"yovardha oṣadhi" mantreṇa vāyavyanavakena tu
"starīratvadabhavatī" ti saumyena navakena tu/
īśānadiksthitenaiva yasmin viśveti cetyṛcā
" idaṃ vacaḥ parjanyāye" ti snāpayenmaghyamena tu/
yāmyekāśītikalaśaistataḥ saṃsnāpayedvibhum
"sahasraśīrṣaṃ deva" miti mantrapurassaraiḥ/
"santataṃ sirābhi" ritiparyantaiśca krameṇa tu
aṣṭamantrairmuniśreṣṭha! prāgādinavakāṣṭakaiḥ/
etaireva samastaistu snāpayenmadhyamena tu
ekāśītyā tu vāruṇyā kalaśairabhiṣecayet/
"samudrajyeṣṭhā" ityanena pūrvādinavakena tu
vāpīkūpataṭākābdhirhradavṛṣṭisamudbhavaiḥ/
"yā āpo divyā" iti mantreṇaivābhiṣecayet
nadyambhasā snāpanīta "yāsāṃ rāje" tyṛcā tataḥ/
"yāsu rāje" ti mantreṇa himatoyena vai tataḥ
samudrajyeṣṭhapūrvaistu caturbhirmadhyamena tu/
tato'bhiṣiñcet saumyaikāśītikumbhaiḥ krameṇa tu
"yadimā" iti mantreṇa śākreṇa navakena tu/
"yasyauṣadhi" rityetena vahnidiksaṃsthitena tu
"sākaṃ yakṣme" ti yāmyena "anyāvo" iti nairṛte/
"yāḥ phalinī" ti mantreṇa vāruṇyāṃ navakena tu
"muñcatu mā śapayyā" diti vāyudiṅnavakena tu/
"āpaḥ punantvitya" nena somadiksaṃsthitena tu
"oṣadhīḥ somarājñī" ti mantraiṇaiśānakena tu/
"yā oṣadhīssomarājñī viṣṭhitā" iti madhyataḥ
tato'gnyekonapañcāśatkalaśairabhiṣecayet/
gāyatryā caindraṣaṭkena "gandhadvāre" ti yāmyataḥ
"payasvatīroṣadhaya" iti ṣaṭkena paścime/
"dadhikrāvṇa" ityṛcā saumyaṣaṭakena tatparam
samyaka sravanti saritaḥ sūktenaiva ghṛtena ca/
nairṛtaikonapañcāśatkalaśairabhiṣecayet
"tejosī" tyādiyajuṣā tailena snāpayettataḥ/
dvādaśākṣaramantreṇa prākkrameṇa guḍodakeḥ
"tejasītyādi" mantreṇa vāyau tailestu sārṣapeḥ/
dvādaśārṇākhyamantreṇa sarvairikṣurasaistataḥ
madhuvātādibhirmantraiḥ kalaśairmadhupūritaiḥ/
pūrvoditena mantreṇa nālikerajalaiḥ kramāt
tenevoṣṇajalaiḥ paścādvahnyādīśānapaścimam/
sutaptāyoguḍakṣepāt sañjātoṣṇaistadaiva tu
udvartayettayo devaṃ "drapadā" dīti mantrataḥ/
śirasyāmalakaṃ dadyā "nmānastoke" ti mantrataḥ
prakṣālya śuddhatoyaiśca bahubhiśca sugandhibhiḥ/
madhyaikāśītikalaśaistataḥ saṃsnāpayet kramāt
"sahasraśīrṣe" tyanayā ṛcaindrīnavakairghaṭaiḥ/
aṣṭābhiraṣṭadiksaṃsthairmaghyamena dvitīyayā
dvābhyāṃ dvābhyāṃ tathā ṛghbhāṃ kramānnavakasaptakaiḥ/
pauruṣeṇa tu sūktena samastena śanaiḥ śanaiḥ
snāpayeddevadeveśaṃ madhyasthanavakena tu/
yadvā "sarvasya vaśina" mityādyairmanubhiḥ kramāt
mahopaniṣadantasthaiḥ diksthitaiḥ kalaśāṣṭakaiḥ/
"eka eva nārāyaṇa" iti madhyagatena tu
yadvā dviṣaṭkamantreṇa sarvakumbhaiḥ krameṇa tu /
mṛdādi sarvaratnāntaṃ snāpayeddvijasattama!
uddhāra evaṃ kathitaḥ śrṛṇu karmakramaṃ dvija!/
prabhāte tu kṛtasnānaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ
deśikendrastathānyaiśca deśikaiśca samanvitaḥ/
prāsādaṃ saṃpraviśyātha nityaṃ nirvartya pūrvavat
yāgamaṇḍapamāsādya rajobhiḥ pūrya maṇḍalam/
kumbhamaṇḍalayoriṣṭvā prāsādaṃ saṃpraviśya ca
tatastvarghyādibhirbhogaiḥ mūlabimvaṃ tu pūjayet/
tasmāt snapanabimbe tu samāvāhya tathaiva ca
iṣṭvālaṃkṛtya vividhairvastrairmālyaiśca bhūṣaṇaiḥ/
śibikādau samāropya sarvālaṅkārasaṃyutam
pūrvoktavartmanā vipra! ninayet snānamaṇḍapam/
snānapīṭhe samāropya pūrvoditavidhānataḥ
yathākramaṃ samabhyarcya yāvadātmanivedanam/
tatastu devadevasya kuryāt kautukabandhanam
devasya purataḥ kuryācchakṛtā maṇḍalaṃ śubham/
piṣṭacūrṇairalaṃkṛtya nyaset koṇeṣu pālikāḥ
vrīhibhiḥ pīṭhikāṃ kṛtvā tadūrdhvaṃ viniveśayet/
haimaṃ vā rājataṃ pātraṃ pūritaṃ śālitaṇḍulaiḥ
svārimānaistadardhairvā tāmbūlaiśca vibhūṣitam/
tadūrdhve vinyaset sūtraṃ paṭṭajaṃ tu caturguṇam
mantrayitvāstramantreṇa saṃpūjya kusumairapi/
tat pātraṃ śirasi sthāpya paricaryāparasya ca
śiṣyasya maṇḍapaṃ paścāccatuṣkuryāt pradakṣiṇam/
sarvamaṅgalasaṃyuktaṃ prāsādābhyantare yadi
prathamāvaraṇe vāpi dvitīyāvaraṇe'thavā/
pradakṣiṇacatuṣkaṃ tu kuryādvā saṃkaṭe dvayam
devasyāgre tu tatpātramādhārasyopari nyaset/
kṛtvā puṇyāhaghoṣaṃ tu devamarghyādibhiryajet
tataḥ pratisaraṃ ceṣṭvā gandyadhūpādhivāsitam/
kautukaṃ devadevasya bandhayeddakṣiṇe kare
saṃpūjyārgyādibhirbhūyastāmbūlaistoṣayeddvijān/
dīkṣitān vaiṣṇavāṃścāpi deśikendrapurassarān
ācāryaḥ svayamādadyāttadardhaṃ taṇḍulādikam/
evaṃ sarveṣu yāgeṣu kāryaṃ kautukabandhanam
kumbhānāṃ vihitaṃ karma na kṛtaṃ yadi va purā/
kayā tvanupapatyā tu tadā tat sarvamācaret
snānāsanoditairbhogaiḥ mukhalepāntimaiḥ kramāt/
pūjayitvā tataḥ kumbhaiḥ snāpayeduktavartmanā
sarveṣāmapi kumbhānāṃ snānaśeṣaṃ tu pūrayet/
ghaṭāntaraṃ tu dravyāṇāmantarāntarayogataḥ
śuddhāmbhasā snāpayitvā vastreṇārghyādibhiryajet/
evaṃ susnāpya vidhivadrajanīcūrṇapūritaiḥ
kautukoktena mārgeṇa purastādadhivāsitaiḥ/
pañcaviṃśatibhiḥ kumbhairnavabhiḥ pañcabhistu vā
ekena vāpi taccūrṇaṃ dviṣaṭkabrahnavidyayā/
pradadyānmūrghnidevasya bhūyaścārghyādibhiryajet
sarvāṅgaṃ parimṛjyātha bhaktānāṃ mūrghni dāpayet/
viṣvaksenasya datvā tu tanmantreṇa tato dvija!
sahasradhārāsnapanamācarecchaddhavāribhiḥ/
savandanādikaṃ datvā tataḥ pīṭhāttataḥ prabhum
alaṅkārāsanaṃ nītvā āsanādikramādyajet/
bhogaiḥ sāṃsparśikaiḥ prāgvadvividhairaupacārikaiḥ
hṛdayaṅgamasaṃjñaiśca vicitraiśca manoharaiḥ/
evaṃ dvijapradānāntaṃ homāntaṃ vā prapūjya ca
śibikādau samāropya pūrvavat saṃpraveśayet/
pradakṣiṇakrameṇaiva prāsādābhyantaraṃ tataḥ
tatrāvaropya tadbimbaṃ svasthāne sanniveśya ca/
iṣṭvācārghyādibhirbhogaiḥ mūlabimbaṃ tathaiva ca
samārpya ca kṛtaṃ karma kuryāccaiva visarjanam/
tataścautsavabimbaṃ tadvicitrairvasanaistathā
tataścotsavabimbaṃ tadvicitrairvasanaistathā/
anekairbhūṣaṇai ramyairmālyaiśca susugandhibhiḥ
alaṃkṛtya samāropya śibikāṃ saṃpraveśayet/
āsthānamaṇḍapaṃ samyagutsavoditavartmanā
tatrāvaropya yānācca sauvarṇe vitate śubhe/
bhadrāsane'thavā vipra! vicitrāstaraṇānvite
yathākramoditenaiva vartmanā saṃprapūjayet/
sāṃsparśādikairbhogairvividhaistu viśeṣataḥ
mahāhavirnivedyātha kṛtvā sarvaṃ krameṇa tu/
dvijapradānaparyantamagnau santarpayet kramāt
samarpaṇādikaṃ sarvaṃ kṛtvā devaṃ jagatpatim/
samāropya ca yānādau sarvamaṅgalasaṃyutam
praveśayettu prāsādaṃ yānāderavaropya ca/
svasthāne sanniveśyātha arghyagandhādibhiryajet
mūlabimbaṃ tathābhyarcya kṛtaṃ karma samarpayet/
snānaśeṣeṇa toyena kumbhasthena krameṇa tu
dvārasthān sakalān devāṃstathā cāvaraṇasthitān/
balidānakrameṇaiva saṃprokṣya paripūjya ca
baliṃ ca datvā śeṣeṇa gaṇeśamabhiṣicya ca/
pūjayedarghyagandhādyairathavā hyanukalpake
pūjāvasāne devasya snapanavyaktigasya tu/
prokṣaṇaṃ devatānāṃ ca gaṇeśasyābhiṣecanam
ācaret kramayogena, yajamānastato dvija!/
ācāryān sādhakāṃścaiva toṣayedvividhairdhanaiḥ
anyāṃśca vaiṣṇavān sarvān yathāśakti ca toṣayet/
anivāritamannādyaṃ sārvajanyaṃ tu kārayet
evameva hi sarveṣu snapaneṣu kriyākramaḥ/
prokṣaṇaṃ parivārāṇāṃ balidānaṃ ca varjayet
mahāhavirvidhānaṃ ca vibhave sati kalpayet/
pradhānādikrameṇaiva snapanānāṃ tu pañcakam
kuryānnityavidhau vipra! tathā naimittike'pi ca/
tatastu sūkṣmasūkṣmādisthūlasthūlāntapañcakam
cāturātmyādidevānāṃ kāryaṃ sthāpanakarmaṇi/
ayane viṣuve caiva grahaṇe soprasūryayoḥ
snapanaṃ mukhyakalpe tu kuryādādyottamottamam/
anukalpe tu tanmadhyaṃ, tannyūnādi catuṣṭayam
ayanadvayamadhyasthasaṃkrāntidvicatuṣṭaye/
āvṛttikramayogena kalpayenmunipuḍgava!
utsavārambhadivase tadante ca samārabhet/
adhamottamasaṃjñaṃ tu tanmadhyaṃ vānukalpake
mahāhavirvidhāne tu tannyūnaṃ tu samācaret/
deśakālānurūpeṇa dvitīyaṃ navakaṃ tu vā
tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā kalpayettu yathākramam/
prāyaścitteṣu kāryeṣu sarvāṇyetāni kalpayet
teṣu snapanabhedaṃ tu vakṣyāmyupari vistṛtam/
snapanānāṃ vidhānaṃ tu divyaśāstroktavartmanā/
yathāvat kathitaṃ samyakkimanyacchrotumicchasi
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe snapanavidhānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ //
**************
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0