પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 14

॥ શ્રીઃ ॥
ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
સ્નપનાનાં વિધિં બ્રહ્નન્! સમાખ્યાહિ સવિસ્તરમ્।
યઝ્જ્ઞાનાત્ સકલાઃ પૂર્ણાઃ નિત્યનૈમિત્તિકાઃ ક્રિયાઃ

શાણ્ડિલ્ય :---
શ્રૃણુવત્સ! મહાબુદ્ધે! સાવધાનેન ચેતસા।
વિધાનં સ્નપનાનાં તુ બહુભેદવિનિર્મિતમ્

પ્રાસાદસ્યાગ્રતઃ કુર્યાન્મણ્ડપં તુ તદર્થતઃ।
પ્રથમાવરણે વાપિ દ્વિતીયાવરણેઽપિ વા

તૃતીયાવરણે વાપિ ચતુર્થે પઞ્ચમેઽથવા।
આગ્નેય્યાં દક્ષિણસ્યાં વા નૈરૃત્યાં પશ્ચિમે તુ વા

વાયવ્યામુત્તરસ્યાં વા ઐશાન્યાં વા યથા રુચિ।
કુર્યાન્માનાદિકં સર્વં યાગમણ્ડપવદ્‌દ્વિજ!

વિના યાગસ્થલાન્મદ્યે વેદિં ચાપિ તદૂર્ધ્વતઃ।
અધિવાસશ્ચ કુમ્ભાનાં સ્થાપનં સ્નપનં તથા

યુજ્યતેવૈ યથૈકસ્યાં તથાભ્યૂહ્ય સમાચરેત્।
આચાર્યાંશ્ચતુરો વિપ્ર! ષડષ્ટૌ દ્વાદશાપિ વા

યજમાનસ્તુ વરયેચ્છાસ્ત્રજ્ઞાન્ ગુરુણા સહ।
પ્રવીણાંશ્ચ, બહુત્વે તુ તત્સંખ્યાનિયતિઃ કૃતા

તેષાં યથોક્તસંખ્યાનામભિજ્ઞાનામસન્નિધૌ।
તાદૃશાન્ વરયેદ્વિપ્રાંશ્ચતુસ્ત્રિદ્યેકમેવ વા

સાધકાંશ્ચતુરઃ ષડ્‌વા હ્યષ્ટૌ દ્વાદશ ષોડશ।
વરયેચ્છાસ્ત્રકુશલાન્ પ્રવીણાનુક્તકર્મસુ

એવં સર્વેષુ યાગેષુ નિત્યનૈમિત્તિકાત્મસુ।
આચાર્યાણાં સાધકાનાં સંખ્યાનિયમ ઈરિતઃ

સંખ્યાહીનં ન ગૃણ્ડીયાદાપદ્યાપિ કદાચન।
મોહેન યદિ ગૃણ્ડીયાદ્ભયં સ્યાદ્રાજરાષ્ટ્રયોઃ

પ્રાઙ્‌મુખે મણ્ડપે ભાગે તૃતીયે પશ્ચિમે સ્થિતે।
મધ્યસૂત્રં સમાશ્રિત્ય સ્નાનપીઠં પ્રકલ્પયેત્

પ્રાગ્ગતં પ્રત્યગાસ્યે તુ, સૌમ્યાસ્યે દક્ષિણાગતમ્।
તદાસ્યે ચોત્તરાસંસ્થં યથા લક્ષણલક્ષિતમ્

યદા સ્નપનબિમ્બાદૌ બિમ્બે સ્નપનમાચરેત્।
એવં તદા પ્રકુર્વીત મણ્ડપં દ્વિજસત્તમ!

મૂલબિમ્બે યદા કુર્યાત્તદગ્રે મણ્ડપં તદા।
તદાનીં ન તુ કુર્વીત સ્નાનપીઠં દ્વિજોત્તમ!

સપ્તમે પઞ્ચમે વાપિ પૂર્વે સ્નપનવાસરે(રાત્)।
તૃતીયે વા મુનિશ્રેષ્ઠ! તસ્મિન્નહનિ વા દ્વિજ!

અઙ્‌કુરાનર્પયિત્વા તુ તતઃ સ્નપનમારભેત્।
યદા પૂર્વદિને કુર્યાત્ કુમ્ભાનામધિવાસનમ્

તદાનીં પૂર્વરાત્રૌ તુ કુર્યાત્ કૌતુકબન્ધનમ્।
પૂર્વેદ્યુર્વિઘ્નિતે પશ્ચાત્તસ્મિન્નહનિ વાચરેત્

યદા કર્મદિને વિપ્ર! કુર્યાત્ કુમ્ભાધિવાસનમ્।
તદાનીં તુ દિને તસ્મિન્ કુર્યાત્ કૌતુકબન્ધનમ્

તતઃ પ્રભાત આચાર્યઃ કૃતસ્નાનઃ પ્રસન્નધીઃ।
પ્રવિશ્ય મણ્ડપં સાર્ધં પરિચર્યાપરૈર્જનૈઃ

શલાકાસહિતૈર્દર્ભૈઃ સહદેવીવિમિશ્રિતૈઃ।
માર્જયેત્ સર્વતો વિપ્ર! પ્રાઙ્‌મુખો વા વાપ્યુદઙ્‌મુખઃ

આલેપયેદ્ગોમયેન પૂર્વાદીશાનપશ્ચિમમ્।
નૂતનેનામ્બરેણૈવ ગાલિતેન જલેન તુ

પ્રોક્ષયેત્ સર્વદિગ્વિપ્ર! પઞ્ચગવ્યકુશામ્બુભિઃ।
એકો દ્વૌ બહવો વાપિ દેશિકાઃ સ્નપને સ્મૃતાઃ

નવસૂત્રધરાઃ સર્વે સર્વાલઙ્કારસંયુતાઃ।
નવવસ્ત્રોત્તરીયાશ્ચ સોષ્ણીષા ગુરુસમ્ભતાઃ

નિયમસ્થાસ્તુ બહવસ્તથૈવ પરિચારકાઃ।
યદ્યદ્યોગ્યં ભવેદ્બ્રહ્નન્! સ્નપને યત્ર યત્ર તુ

તત્ સમસ્તં સમાહૃત્ય મણ્ડપે સંપ્રવેશ્ય ચ।
સ્નપનં પ્રારભેત્ પશ્ચાદ્દેશિકઃ શાસ્ત્રપારગઃ

સ્નપનં દ્વિવિધં વિદ્ધિ પરાપરવિભેદતઃ।
પરં તુ દશધા પ્રોક્તં પ્રધાનાદિવિભેદતઃ

પ્રધાનં પ્રથમં વિદ્ધિ દ્વિતીયં તુ પરં સ્મૃતમ્।
તૃતીયં પરસૂક્ષ્મં સ્યાત્ પરસ્થૂલં ચતુર્થકમ્

પઞ્ચમં સ્યાત્ સૂક્ષ્મપરં સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મં તુ ષષ્ઠકમ્।
સૂક્ષ્મસ્થૂલં સપ્તમં સ્યાત્ સ્થૂલં સ્યાત્ પરમષ્ટમમ્

સ્થૂલસૂક્ષ્મં તુ નવમં સ્થૂલસ્થૂલં તદુત્તરમ્।
ચતુર્ધા ત્વપરં વિદ્ધિ હ્યેકૈકં નવધા સ્થિતમ્

ઉત્તમોત્તમપૂર્વેણ ભેદેન દ્વિજસત્તમ!।
પરાપરવિભેદાનામેષાં સાધારણં સ્થિતમ્

અનન્તકલશં નામ્ના સ્નપનં સર્વપૂરકમ્।
એષાં પ્રધાનપૂર્વાણાં સૂત્રપાતપુરસ્સરમ્

સર્વમુદ્ધારપર્યન્તં ક્રમેણ શ્રૃણુ સત્તમ!।
લોહજં દારુજં વાપિ મૃણ્મયં વા સુશોભનમ્

મણ્ડપેશાનદિગ્ભાગે સંસ્થાપ્ય જલભાજનમ્।
વેદિં પ્રક્ષાલ્ય તોયેન વસ્ત્રૈઃ સંવેષ્ટ્ય નૂતનૈઃ

સૂત્રપાતં તતઃ કુર્યાત્ કુમ્ભસંખ્યાનુરૂપતઃ।
યથોક્તમાનવિસ્તીર્ણક્ષેત્રમણ્ડપમધ્યતઃ

મણ્ડપસ્ય તુ વિપ્રેન્દ્વ! પ્રાગ્ભાગમવલમ્બ્ય વા।
સ્વીકૃત્ય પશ્ચાત્ પ્રાક્ પ્રત્યક્ દદ્યાત્ સૂત્રચતુષ્ટયમ્

દક્ષિણોત્તરગં સૂત્રપઞ્ચકં વિનિવેશયેત્।
એવં કૃતે ભવન્ત્યત્ર પદાનિ દ્વાદશ દ્વિજ!

એકૈકસ્ય તુ વિસ્તારં તાલં પ્રાદેશભેવ વા।
હસ્તં વાઽરત્નિમાત્રં વા મણ્ડપસ્યાનુરૂપતઃ

સહત્ત્વસ્ય ચ કુમ્ભાનામેવં સર્વત્ર ચોર્ધ્વતઃ।
પિષ્ટચૂર્ણૈરલઙ્‌કૃત્ય ચતુર્દિક્ષુ સમન્તતઃ

કોષ્ઠેષુ પીઠિકાં કુર્યાત્તણ્ડુલૈવ્રીહિભિસ્તુ વા।
તાસાં હિ પ્રતિકોષ્ઠં તુ કુર્યાદાઢકસંમિતૈઃ

અર્ધાથિકૈસ્ત્રિભિઃ પ્રશ્થૈરથવા કેવલૈસ્ત્રિભિઃ।
અર્ધોત્તરેણ વા વિપ્ર! કુર્યાત્ પ્રસ્થદ્વયેન વા

યદ્વા પ્રસ્થદ્વયેનૈવ પ્રસ્થેનાર્ધોત્તરેણ વા।
પ્રસ્થેન વા તદર્ધેન તત્પાદેનાથવા દ્વિજ!

તુર્યાશ્રામથવા વૃત્તાં કૃત્વૈવં પીઠિકાં તતઃ।
સૌવર્ણા રાજતા ગ્રાહ્યાસ્તમ્રા વા ભેદવર્જિતાઃ

શ્ર્લક્ષ્ણા ન સુષિરાઃ કુમ્ભા ચતુર્વિંશાઙ્‌ગુલોન્નતાઃ।
વિસ્તૃતેર્મધ્યતસ્તદ્વત્તદ્ગલં ત્ર્યઙ્‌ગુલોન્નતમ્

તતમઙ્‌ગુલિષટ્‌કેન તત્રાસ્યં ત્ર્યઙ્‌ગુલં સ્મતમ્।
મેખલા પરિતો જ્ઞેયા ત્ર્યઙ્‌ગુલા દ્વિજસત્તમ!

યદ્વા તદર્ધમાનં તુ સર્વમુચ્છ્રાયપૂર્વકમ્।
યદ્વોત્તમોત્તમા વિપ્ર! દ્રોણમાનોદપૂરકાઃ

તદષ્ટમાંશતો ન્યૂનાઃ ક્રમાત્ પ્રસ્થદ્વયાબધિ।
અધમાધમકુમ્ભાસ્તુ પ્રસ્થમાત્રોદપૂરકાઃ

એવં લક્ષણયુક્તાસ્તુ કાર્યા વિત્તાનુરૂપતઃ।
ચક્રાધારોપરિસ્થાસ્તુ વિતતાઃ કમઠો(લો)દરાઃ

પાઞ્ચજન્યવલિગ્રીવાઃ શતપત્રમુખાનનાઃ।
ઊર્ધ્વાધઃ (ર્ધ્વતઃ) કૌમુદીમાલામણ્ડલાલંકતૃતા દ્વિજ!

મકારાનનશેષાભિઃ (હિ ?) અમૃતામ્બુપ્રબાહકાઃ।
નદીસમુદ્ર(?)શ્રીવૃક્ષનાનામાલ્યેઃ પરિષ્કતાઃ

ચક્રાધારાધિભિર્યદ્વા રહિતાઃ સત્યસંભવે।
મૃણ્મયા વાનુકલ્પે તુ ભેદશ્છિદ્રવિવર્જિતાઃ

પવ્કવિમ્બફલાકારાઃ કાલવૃત્તૈર્વિવર્જિતાઃ।
ન દ્વિતપ્તાઃ સુતપ્તાશ્ચ હ્યેકવર્ણાસ્તુ સુસ્વનાઃ

સંગૃહ્ય ક્ષાલયેત્ સમ્યક્ શુદ્ધતોયૈશ્ચ સર્વતઃ।
સૂત્રેણ વેષ્ટયેદ્યત્નાદઙ્‌ગુલાઙ્‌ગુલમન્તરમ્

પશ્ચિમે કલશસ્થાનાત્ કલશાનધિવાસયેત્।
શાલિભિઃ સ્થણ્ડિલં કૃત્વા કેવલે સ્થણ્ડિલે તુ વા

પૂર્વાગ્રાનુત્તરાગ્રાંશ્ચ કુશાંસ્તત્ર પરિસ્તરેત્।
તારેણ તત્ર કલશાન્ ન્યસ્ય પુષ્પેણ પૂજ્ય ચ

અધોમુખાંસ્તુ તાનેવ ન્યસ્ય પઙ્‌ક્તિક્રમેણ તુ।
કુશાનુપરિ સંસ્તીર્ય પ્રાઙ્‌મુખં પરમેષ્ઠિના

દર્ભમુદ્રાં પ્રદર્શ્યાથ ગન્ધતોયેન સર્વતઃ।
સંપ્રોક્ષ્ય "પુંસા" "વિશ્વેન" વિકિરેદક્ષતાનિ ચ

"નિવૃત્યા" ચોન્મુખીકૃત્ય, સર્વેણ મુનિપુડ્ગવ!।
પૃથગુદ્ધૃત્ય કલશાન્, સ્વસ્થાનેષુ ક્રમાન્ન્યસેત્

કુમ્ભન્યાસાદિ સર્વં તુ દ્વિષટ્કાર્ણેન વાચરેત્।
નિરીક્ષણાદિસંશુદ્ધાન્ કૃત્વા સહૃદયેન તુ

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ મન્ત્રયેત્ તાન્ સકૃત્ સકૃત્।
તેનૈવ પૂજયેત્ પશ્ચાદર્ઘ્યસ્રકચન્દનાદિના

તદાહરણોહમં તુ યથાશક્તિ સમાચરેત્।
પૂર્ણાન્તમથ સંપૂર્ય ક્રમાદ્‌દ્રવ્યૈર્નિબોધ તત્

પઙ્‌ક્તિત્રયે પશ્ચિમાદિ પૂર્વાન્તં ચ ચતુશ્ચતુઃ।
તત્ર દક્ષિણદિક્‌પઙ્‌ક્તૌ કલશે પશ્ચિમે સ્થિતે

ધાત્રીફલોદકં ચૈવ લોધ્રતોયમનન્તરમ્।
રક્તચન્દનતોયં ચ રજનીનીરમુત્તમમ્

તતસ્તુ મધ્યપઙ્‌ક્તૌ તુ તથૈવ વિનિવેશયેત્।
ગ્રન્થિપલ્લવવાર્યેવ તતસ્તુ તગરોદકમ્

પ્રિયઙ્‌ગુવારિ તદનુ માંસીજલમતઃ પરમ્।
તથૈવોત્તરપઙ્‌ક્તૌ તુ ભવેદેતચ્ચતુષ્ટયમ્

સિદ્ધાર્થકોદકં ચૈવ સર્વૌષધિજલં તતઃ।
સર્વરત્નોદકં ચૈવ શુદ્ધોદકમતઃ પરમ્

ન્યસેત્, કૂર્ચં કુશં દાર્ભમુદગ્રં ષોડશાઙ્‌ગુલમ્।
અઙ્‌ગુલં ગ્રન્થિમાનં તુ મૂલં વૈ દ્વાદશાઙ્‌ગુલમ્

શેષમગ્રં બિજાનીયાદિત્યેતત્ કૂર્ચલક્ષણમ્।
અધવાર્થાઙ્‌ગુલો ગ્રન્થિરગ્રં વૈ વ્દ્યઙ્‌ગુલં ભવેત્

મૂલં કુર્યાત્તુ વિપ્રેન્દ્ર! દ્વાદશાઙ્ગુલસંમિતમ્।
બ્રાહ્નણસ્ય ચતુર્દર્ભં ત્રિદર્ભં ક્ષત્રિયસ્ય તુ

દ્વિદર્ભં તુ વિશાં કુર્ચં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં તથા ભવેત્।
સર્વેષામથવા કૂર્ચં ચતુસ્સપ્તકૃતં તુ વા

મૂલમન્ત્રેણ તદનુ પૂજયેદ્ દ્‌દ્વાદશાત્મના।
અર્ઘ્યાલભનપુષ્પૈશ્ચ ધૂપેન મુનિપુહ્ગવ!

અપિધાય ક્રમેણૈવ વિધાનૈઃ સૂત્રવેષ્ટિતૈઃ।
પ્રતિકુમ્ભં તુ વસનૈવેર્ષ્ટયેદ્‌વિભવે સતિ

આચ્છાદ્ય નવવસ્ત્રેણ સર્વતઃ પ્રાગુદઙ્‌મુખઃ।
પૂર્વવત્ પૂજયિત્વા તુ તતો હોમં સમારભેત્

અષ્ટોત્તરશતં હુત્વા સમિદાદીન્ પૃથક્ પૃથક્।
પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્તત્વા કલશાનભિમન્ત્રયેત્

મૂલમન્ત્રેણ સર્વેષાં મ્નપનં વિહિતં દ્વિજ!।
અન્તરાન્તરયોગેન કુમ્ભૈઃ શુદ્ધોદપૂરિતૈઃ

સ્નપનં ચાર્ઘ્યદાનં ચ દ્રવ્યાણાં તુ સમાચરેત્।
દ્રવ્યન્યાસક્રમેણૈવ તદુદ્ધારઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રધાનમેતત્ કથિતં દ્વિષટ્‌કકલશાત્મકમ્।
સર્વેષાં કારણમિદં કાર્યાણ્યન્યાનિ સત્તમ!

અમ્બુના પઞ્ચગવ્યેન ક્ષીરેણ તદનન્તરમ્।
દદ્ના ધૃતેન મધુના સર્વૌષધિજલેન તુ

બીજામ્બુફલતોયં ચ ગન્ધપુષ્પામ્બુના તતઃ।
હેમરત્નોદકેનાથ પૂરિતં તુ યથાક્રમમ્

કલશાનાં દ્વિષટ્‌કં યત્ પરમેતદુદાથૃતમ્।
પચ્ચગવ્યદધિક્ષીરઘૃતમધ્વિક્ષુવારિણા

સર્વૌષધીગન્ધરત્નફલપુષ્પજલૈસ્તથા।
કેવલેનોદકેનાપિ ક્રમેણ પરિપૂરિતમ્

દ્વિષટ્‌કમેતત્ કુમ્ભાનાં પરસૂક્ષ્મમુદાહૃતમ્।
પયોદધિઘૃતક્ષૌદ્રૈઃ સર્વગન્ધોદકેન ચ

સર્વૌષધિજલેનાપિ પત્રપુષ્પફલામ્બુભિઃ।
બીજામ્બુના હેમરત્નજલેનૈકીકૃતેન ચ

મિશ્રૈઃ પુણ્યસરિત્તોયૈઃ પરિપૂર્ણં ક્રમેણ તુ।
પરસ્થૂલમિમિદં વિદ્ધિ કલશં દ્વાદશાત્મકમ્

સૂત્રપાતાદિકં ચાન્યત્ ત્રિતયેઽસ્મિન્ પ્રધાનવત્।
પઞ્ચધા ભાજિતે ક્ષેત્ને ભાગાઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

બહિઃ પ્રાગાદિયોગેન કલશાનાં દ્વિરષ્ટકે।
ક્ષીરં દધિ ઘૃતં ચૈવમધુવૈ રસમૈક્ષવમ્

ધાત્રીફલાદિદશકં સર્વૌષધ્યન્તમેવ હિ।
પત્રોદકં તતઃ પશ્ચાત્ તદન્તઃ કલશાષ્ટકે

પ્રાગાદિપુષ્પતોયં ફલબીજોદકે ત્વથ।
ગન્ધોદકં ચ તદનુ હેમરત્નજલે તથા

પુણ્યતર્ત્સરેત્તોયં, મદ્યે શુદ્ધોદકમ્ ન્યસતે।
દ્રવ્યન્યાસક્રમેણૈવ તદુદ્ધાર ઉદાહૃતઃ

એવં ક્રમાદ્ દ્રવ્યયુક્તકલશૈર્દ્વિજસત્તમ!।
સ્નપનં પઞ્ચવિંશદ્ભિ રેતત્ સૂક્ષ્મપરં સ્મૃતમ્

પઞ્ચવિંશતિકોષ્ઠાનિ કલ્પયિત્વા તુ પૂર્વવત્।
મધ્યે શુદ્ધોદકં ન્યસ્ય બહિરિન્દ્રાદિયોગતઃ

પૂર્વં ક્ષીરામ્ભસા પૂર્ણં પરં શુદ્ધેન વારિણા।
તૃતીયં રત્નતોયેન હેમતોયેન ચાપરમ્

ગન્ધસંમિશ્રિતં ચાન્યત્ ફલપુષ્પોદકાન્વિતમ્।
શાલિબીજામ્ભસા પૂર્ણભષ્ટમં પરિકીર્તિતમ્

કુમ્ભાષ્ટકં તુ તદ્બાહ્યદિગષ્ટકસમાશ્રિતમ્।
ધાત્રીફલોદકં પૂર્વે પથ્યાતોયં તતોઽપરે

ગલૂચીક્ષોદમન્મસ્મિન્ વિભીતકજલં પરે।
કુમારીવ્કથિતં તોયં વ્યાઘ્રીસલિલમેવ ચ

નાગરોદકમન્યસ્મિન્ તથાન્યસ્મિન્ મધૂદકમ્।
વિહિતોઽત્ર સમુદ્ધારો દ્રવ્યન્યાસક્રમેણ તુ

સત્યાદ્યૈઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈસ્ત્રિભિઃ સિંહાદિભિઃ ક્રમાત્।
અન્તરાવરણસ્થાનાં કલશાનાં મહામતે!

એકૈકં સપ્તધામન્ત્ર્ય પ્રાગાદૌ, તદ્બહિઃ સ્થિતાન્।
કલશાંશ્ચક્રમન્ત્રેણ હૃદાદ્યેનાભિમન્ત્રયેત્

ગાયત્ર્યાન્તર્ગતૈર્વિપ્ર! કલશૈઃ સ્નાપયેત્ ક્રમાત્।
દ્વિતીયાવરણસ્થૈસ્તુ ઉપચારા "હૃદા" મુને!

કેવલેનોદકેનાથ અસ્ત્રજપ્તેન સેચયેત્।
યદ્વા પ્રાગુદિતેનૈવ વર્ત્મના સર્વમાચરેત્

દશભિઃ સપ્તભિ- કુમ્ભૈઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મમિદં સ્મૃતમ્।
ચતુર્હસ્તં ત્રિહસ્તં વા ક્ષેત્રં સાર્ધદ્વિહસ્તકમ્

દ્વિહસ્તં વા સમાપાદ્ય તદર્ધં તુ દ્વિધા ભવેત્।
એકેન કર્ણિકાં કુર્યાદ્‌દ્વિતયેન દ્વિરષ્ટકમ્

દલાનાં તુ, તતો બ્રહ્નન્! કર્ણિકોપરિ વિન્યસેત્।
કલશાનાં ચતુષ્કં તુ દિક્‌ચતુષ્કસમાશ્રિતમ્

પૂર્વં તુ પુષ્પતોયેન ગન્ધોદેન તતઃ પરમ્।
સ્વર્ણોદેનાપરં ચાન્યત્ સર્વરત્નજલેન તુ

પૂર્વપત્રાત્ સમારભ્ય યાવદીશાનગોચરમ્।
ષોડશાન્યાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય તત્રૈવ કલશાન્મુને!

પ્રથમં પઞ્ચગવ્યેન કેવલેન તુ પૂરયેત્।
ગોમૂત્રેણ દ્વિતીયં તુ તૃતીયં ગોમયામ્બુના

ત્રેતાગ્નિભૂતિના વિપ્ર! ચતુર્થં સોદકેન તુ।
ગજગોવૃષભશ્રૃઙ્ગવલ્મીકાક્યમૃદા પરમ્

શાલિક્ષેત્રાન્નદીમધ્યાત્ પઝષણ્ડાચ્ચ પર્વતાત્।
મૃદ્ભિઃ ષષ્ઠં તુ કલશં પૂરણીયં તતો દ્વિજ!

સપ્તમં સર્ષપામ્ભોભિઃ સર્વૌષધિભિરષ્ટમમ્।
ક્ષીરેણ નવમં વિદ્ધિ દધ્ના દશમમુચ્યતે

ઘૃતેન ચૈકાદશમં મધુના દ્વાદશં દ્વિજ!।
સર્વૈસ્ત્રયોદશં બીજૈઃ ફલૈઃ સર્વૈશ્ચતુર્દશમ્

સમસ્તધાન્યૈરપરં સર્વગન્ધૈસ્તુ ષોડશમ્।
દલસ્થાન્ પૂર્વમુદ્‌ધૃત્ય દ્રવ્યન્યાસક્રમેણ તુ

પશ્ચાત્તુ કર્ણિકાસંસ્થાંસ્તથૈવ તુ સુમુદ્ધરેત્।
હૃદાભિમન્ત્રિતં કૃત્વા એકૈકં કલશં પુરા

સ્નાપયેન્મૂલમન્ત્રૈણ એકૈકેન તતઃ ક્રમાત્।
ઇતિ વિંશતિભિઃ કુમ્ભૈરન્વિતં દ્વિજસત્તમ!

સૂક્ષ્મસ્થૂલમિદં પ્રોક્તં તતોઽન્યચ્છૃણુ વિસ્તૃતમ્।
પ્રાક્‌પ્રત્યગાયતં સૂત્રપઞ્ચકં વિનિવેશ્ય ચ

દક્ષિણોત્તરસૂત્રાનામેકાદશ વિનિક્ષિપેત્।
એવં કૃતે તુ કોષ્ઠાનિ ચત્વારિંશદ્ભવન્તિ હિ

તત્ર પશ્ચિમદિક્‌પઙ્‌ક્તેરારભ્ય ક્રમયોગતઃ।
દક્ષિણાદુત્તરાન્તં ચ કલશાનાં ચતુશ્ચતુઃ

વિન્યસ્ય પૂરયેત્તાંસ્તુ ક્રમાદ્‌દ્રવ્યૈર્નિબોધ તત્।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાર્થદ્રવ્યૈઃ પૂર્વોદિતૈસ્ત્રયમ્ । 118 ॥
નગાદાદ્યન્તમધ્યેભ્યો નદીમૃત્તીરસંભવા।
હ્રદાદ્વલ્મીકશિખરાદૂગજદન્તક્ષતીકૃતાત્

હલોત્થા ગોવૃષશ્રૃઙ્ગશાલીનાં તુ સમુદ્ભવા।
તથા ચ પઝષણ્ડોત્થા ત્વેકસ્મિન્ ગોમયં પરે

વનદાહસમુદ્ભતં તથૈવ ચ મહાનસાત્।
ત્રેતાગ્નિભસ્મ ત્વપરે વિનિવેશ્ય ઘટાન્તરે

અન્યસ્મિન્ પઞ્ચગવ્યં તુ કુશોદકસમન્વિતમ્।
સઘૃતં તૈલકુમ્ભં તુ ચમસીવારિપૂરિતમ્

પલાશખદિરાશ્વત્થશમીલોહિતચન્દનમ્।
કષાયોદકમન્યસ્મિન્ પરે તુ ત્રિફલોદકમ્

વચા શતાવરી `કન્યાઽ `વ્યાઘ્રીઽ `સિંહીઽ `કૃતાઞ્જલિઃઽ।
ગોલોમી સિંહલોમી ચ કુષ્ઠં ભૂમ્યઞ્જનં તથા

મહાગરુડવેગા ચ કલશેઽન્યત્ર સત્તમ!।
મહાનીલા ગલૂચી ચ સહદેવી શતાવરી

વિષ્ણુક્રાન્તા ચ કાર્કોટા સાંહા વહ્નિશિખાપરે।
યષ્ટી વરાહકર્ણી ચાપ્યન્યસ્મિન્ ગજપિપ્પલી

શ્રીફલાદ્યાનિ ચાન્યસ્મિન્ પાવનાનિ ફલાનિ ચ।
દધિક્ષીરાજ્યકુમ્ભાંશ્ચ દ્વૌ મધ્વિક્ષુરસાન્વિતૌ

મૂલાન્યમ્ભોરુહાણાં ચ તાન્યન્યસ્મિન્ ઘટે ન્યસેત્।
દ્રુમાણાં પાવનાનાં તુ સક્ષીરાણાં વિશેષતઃ

પત્રપુષ્પફલોપેતમેકસ્મિન્ મઞ્જરીગણમ્।
જાત્યાદિકમથૈકસ્મિન્ કૌસુમીયં લતાચયમ્

રોચનારજનીયુગ્મં બાલમોટાથ પઝકમ્।
ઇતિ પઞ્ચકમન્યસ્મિન્ દર્ભદૂર્વાઙ્‌કુરાણિ ચ

સાસ્યં શાલ્યઙ્‌કુરચયં કલશે હ્યપરે તુ વૈ।
સિદધાર્થકાન્ સિતાદ્યાંસ્તુ પ્રિયઙ્‌ગું ગન્ધસંજ્ઞકમ્

અપરસ્મિન્ ન્યસેત્ કુમ્ભે સહ વૈ નાગકેસરૈઃ।
ગ્રામ્યાશ્ચોષધયઃ સપ્ત સપ્તારણ્યા ઘટદ્વયે

બાહ્‌લીકં ચન્દનં ચૈવ રસં કર્પૂરમેવ ચ।
ચતુષ્કમેતદપરે ત્વન્યસ્મિન્ ધાતવઃ શુભાઃ

તામ્રજામ્બૂનદાદ્યાસ્તુ પરે રત્નચયં મહત્।
ન્યસેદ્‌વિદ્રુમજાલં ચ દ્વયે મુક્તાફલાનિ ચ

અર્ઘ્યોદકમકમથૈકસ્મિન્નદીતીર્થોદકં દ્વયે।
સર્વૌષધિઘટં ચૈવ સુશીતામ્ભોઘટં તતઃ

સુગન્ધપુષ્પકલશં ચત્વારિંશત્ ત્વમી સ્મૃતાઃ।
દ્રવ્યન્યાસક્રમોદ્ધાર ઇદં સ્થૂલં પરં સ્મૃતમ્

શીતામ્બુપૂરિતાનાં ચ ઘટાનાં કેવલં દ્વિજ!।
ચત્વારિંશત્ સમાયુક્તં સ્થૂલસૂક્ષ્મં પ્રકાશિતમ્

ગન્ધોદકેન પૂર્ણાનાં ચત્વારિંશદ્ભિરેવ ચ।
સમન્વિતં ઘટાનાં તુ સ્થૂલસ્થૂલં પ્રકીર્તિતમ્

સૂત્રપાતવિધાનં ચ કુમ્ભન્યાસક્રમં તતઃ।
ઉદ્ધારં ચાનયોઃ કુર્યાત્ સ્થૂલાદ્યસદૃશં દ્વિજ!

ભક્તિશ્રદ્ધાવશાચ્ચાપિ વિભવાનુગુણં તુ વા।
ત્રિવિધં સ્થૂલભેદં તુ દ્વિગુણં તુ સમાચરેત્

અનુકલ્પે તદર્ધં વા પાદમષ્ટાંશમેવ વા।
ચતુષ્ટયં વા કુમ્ભાનાં પ્રત્યેકં વા દ્વયં દ્વયમ્

એકૈકં વાપિ વિપ્રેન્દ્ર! સર્વદ્રવ્યમયં ઘટમ્।
નવાનાં પરિપૂર્ણાનામુક્તાદન્યદપેક્ષિતમ્

કુર્યાદભ્યૂહ્ય તત્ સર્વં પ્રધાનોદિતવર્ત્મના।
એવં તુ દશધા વિપ્ર! પરભેદાઃ પ્રકાશિતાઃ

અપરસ્ય વિભેદાંસ્તુ ક્રમેણ શ્રૃણુ સત્તમ!।
ચતુરશ્રીકૃતે ક્ષેત્રે હ્યેકત્રિંશદ્વિભાજિતે

કોષ્ઠકાનાં નવશતમેકપષ્ટિસ્તથૈવ ચ।
મધ્યે પઙ્‌ક્તિત્રયં સ્થાપ્ય માર્જયેત્તદ્બહિર્દ્વયમ્

વીથ્યર્થં તદ્બહિર્ભૂયઃ સ્થાપ્ય પઙ્‌ક્તિત્રયં પુનઃ।
દ્વયં વિમૃજ્ય વીથ્યર્થં સ્થાપયેત્ સપ્તકં પુનઃ

વિભજ્ય વા ત્રિણવધા હ્યેકૈકં વિમૃજેદ્‌દ્વિજ!।
વીથ્યર્થં સંકટે દેશે કલશાનાં તુ પૂર્વવત્

ક્રમેણ તેષુ કોષ્ઠેષુ કલશાન્ પૂર્વવન્ન્યસેત્।
ઘૃતમુષ્ણોદકં ચૈવ રત્નવારિ ફલોદકમ્

લોહામ્ભો માર્જનામ્ભશ્ચ ગન્ધામ્ભોઽક્ષતવારિ ચ।
યવોદકમથેશાન્તં મધ્યાદારભ્ય મધ્યમે

પાદ્યમર્ઘ્ય તથાચામં પઞ્ચગવ્યં ક્રમેણ તુ।
દ્વિચતુષ્કેણ સંવીતનકાનાં તુ મધ્યમે

ઐન્દ્રાદ્યુત્તરપર્યન્તં વિદિક્‌સ્થાનાં તુ મધ્યમે।
દધિ ક્ષીરં મધુ તથા કષાયં વહ્નિદિક્‌ક્રમાત્

એવં સપ્તદશ પ્રોક્તઃ પ્રધાનદ્રવ્યસંયુતાઃ।
શેષાશ્ચાન્યે ચતુષ્ષષ્ટિઃ શુદ્ધોદકસમન્વિતાઃ

ઇત્યેકાશીતિકલશા મધ્યતઃ સંસ્થિતા દ્વિજ!।
તતસ્ત્વેકોનપઞ્ચાશત્કલશાસ્તદ્દિગષ્ટકે

તત્ર મધ્યમકુમ્ભેષુ દિક્‌સ્થિતાનાં ચ સેચયેત્।
ગુલોદકં ચેક્ષુરસં નાલિકેરરસં તથા

`શાન્તિવારિઽ મુનિશ્રેષ્ઠ! પૂર્વદિક્‌ક્રમયોગતઃ।
વિદિક્‌સ્થબ્રહ્નકુમ્ભેષુ સેચયેન્મડ્ગલોદકમ્

આગ્નેયાદીશપર્યન્તં શિષ્ટમન્યચ્છતત્રયમ્।
અસીતિયુક્તં કુમ્ભાનાં તથૈવ ચતુરુત્તરમ્

સુગન્ધૈઃ શીતલૈસ્તોયૈઃ સંપૂર્ણં દ્વિજસત્તમ!।
પસ્ચાન્મધ્યસ્થનવકે મધ્યાદીશાનપશ્ચિમમ્

વાસુદેવાદ્વરાહાન્તં મૂર્તીનાં નવકં યજેત્।
અર્ઘ્યાલભનમાલ્યૈશ્ચ ધૂપેન ચ યથાક્રમમ્

તદ્વહિર્નવકાનાં તુ બ્રહ્નકુમ્ભેષુ પૂજયેત્।
કેશવાદ્વામનાન્તં ચ દ્વિચતુઃ પૂર્વદિક્‌ક્રમાત્ ॥ 159 ।
તત એકોનપઞ્ચાશત્ કલશાનાં મહામતે!।
પૂજયેદ્બ્રહ્નકુમ્ભેષુ શ્રીધરાદ્યં ચતુષ્ટયમ્

પૂર્વાદ્યુત્તરપર્યન્તં વહ્ન્યાદીશાનપશ્ચિમમ્।
નરાદ્યં કૃષ્ણપર્યન્તં ચતુષ્કં પૂજયેદ્‌દ્વિજ!

પ્રાગ્વત્ કૂર્ચાનિ સંન્યસ્ય ચક્રિકાભિઃ પિધાય ચ।
તત આચ્છાદયેદ્વર્સ્ત્રૈનૂતનૈસ્તુ પૃથક્ પૃથક્

તત ઊર્ધ્વં યજેદ્દેવં વાસુદેવં જગત્પતિમ્।
પાદ્યમર્ઘ્યં તથાચામં પઞ્ચગવ્યં, ઘૃતં, દધિ

પયો, મધુ, કષાયં ચ, ઉષ્ણામ્ભઃ ફલપારિ ચ।
માર્જનામ્ભો, ઽક્ષતામ્ભશ્ચ, રત્નામ્ભો, લોહવારિ ચ

ગન્ધામ્ભશ્ચ, યવામ્ભશ્ચ, ગુલોદેક્ષુરસૌ, તથા।
નાલિકેરરસં, ચાપિ શાન્તિતોયં, ચ મઙ્ગલમ્

ક્રમેણાનેન વિપ્રેન્દ્ર! હ્યાચરેત્ સ્નપનં વિભોઃ।
મૂલમન્ત્રેણ સર્વેષાં સ્નપનં વિહિતં દ્વિજ!

અથવા પાદ્યપૂર્વં તુ ગન્ધતોયાવસાનકમ્।
ઋગ્ભિઃ પુરુષસૂક્તસ્ય, તથેદં વિષ્ણુરિત્યૃચા

યવામ્ભો, ગુલતોયાદ્યં ચતુષ્કં શાન્તિપશ્ચિમમ્।
ત્વં વિષ્ણુરિતિ મન્ત્રેણ, વિષ્ણોર્નુકમિતિ દ્વિજ!

સ્નાપયેન્મઙ્ગલાદ્યેન તોયેન મુનિપુઙ્ગવ!।
યેનાભિષિઞ્ચેદ્દેવેશં પ્રધાનકલશેન તુ

તચ્છુદ્ધવારિકલશૈસ્તન્મન્ત્રેણાભિષેચયેત્।
પ્રતિદ્રવ્યં તુ વસ્ત્રેણ હ્યર્ઘ્યાલભનમાલ્યકૈઃ

ધૂયેન ચ સમભ્યર્ચ્ય તતસ્તેનાભિષેચયેત્।
યદ્વાર્ઘ્યં પાદ્યમાચામં ગન્ધસ્રગ્ધૂપદીપકમ્

દદ્યાદ્યથાક્રમં સર્વં, કેવલં ચાર્ધ્યમેવ વા।
યુક્તં શતચતુષ્કેણ સપ્તત્યા ચ ત્રયેણ ચ

કુમ્ભાનાં સ્નપનં હ્યેતદુત્તમોતમમુચ્યતે।
હીનમષ્ટાષ્ટસંખ્યાતૈરન્તશ્શુદ્ધોદવારિભિઃ

કલશૈઃ સ્નપનં યત્તુ તત્ સ્યાદુત્તમમધ્યમમ્।
તથા પઙ્‌ક્તિચતુષ્કં તુ હીનં સ્યાત્ પૂર્વનિશ્ચિતાત્

યદેતત્ સ્નપનં યુક્તમેકાશીત્યા ચ મધ્યતઃ।
દિક્ષુ ચૈકોનપઞ્ચાશચ્ચતુષ્કેન વિદિક્ષુ ચ

બ્રાહ્નદૈવિકભાગસ્થૈઃ કલશૈરન્વિતં દ્વિજ!।
શેષૈઃષષ્ટયુત્તરશતસંખ્યાતૈઃ શુદ્ધવારિભિઃ

વિહીનં કલશૈર્વિપ્ર! તદ્ભવેદુત્તમાધમમ્।
શતદ્વયેન કુમ્ભાનાં ચતુર્દિક્સંસ્થિતેન ચ

ચતુર્હીનેન વૈ વિપ્ર! હ્યેકાશીત્યા ચ મધ્યતઃ।
સંયુક્તં સ્નપનં પ્રાગ્વત્ તદ્ભવેન્મધ્યમોત્તમમ્

અષ્ટાષ્ટપરિસઙ્ખ્યાતૈરન્તઃ શુદ્ધોદવારિભિઃ।
કલશૈર્યદ્ ભવેદ્ધીનં તત્ સ્યાન્મદ્યમમધ્યમમ્

એકાશીત્યા ચ કુમ્ભાનાં મધ્યતસ્તુ સમન્વિતમ્।
દિક્ષુ ચૈકોનપઞ્ચાશન્મધ્યસ્થનવસંયુતમ્

શેષૈઃ શુદ્ધોદકલશૈર્વિહીનં મધ્યમાધમમ્।
પઙ્‌ક્તીનામષ્ટકેનાત્ર હીનં ક્ષેત્રં તુ કલ્પયેત્

એકાશીત્યા ચ કુમ્ભાનાં કેવલં પૂર્વવદ્ દ્વિજ!।
અધમોત્તમમેતત્તુ સ્નપનં પરિકીર્તિતમ્

દ્વાત્રિંશદ્ભિસ્તુ કલ્શૈઃ સૌણસ્થૈઃ શુદ્ધવારિભિઃ।
વિહીનં સ્નપનં યત્તદ્‌ ભવેદ ધમમધ્યમમ્

યચ્ચતુષ્ષષ્ટિકલશૈર્વિહીનં સર્વદિક્‌સ્થિતૈઃ।
શુદ્ધોદકૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તદ્ભવેદ ધમાધમમ્

નવધા સપ્તધા વાત્ર ક્ષેત્રં કૃત્વા તુ પીડયેત્।
દ્વયં ચતુષ્કં વા શિષ્ટં, કુમ્ભાનાં સ્થાપનાર્થતઃ । 185 ॥
ઇત્યુક્તમાદ્યં નવધા, દ્વિતીયં શ્રૃણુ સત્તમ!।
ચતુરશ્રીકૃતે ક્ષેત્રે હ્યષ્ટાદશવિભાજિતે

યદ્વા ષોડશધા વિપ્ર! પઙ્‌ક્તિષટ્‌કં તુ મધ્યતઃ।
સંસ્થાપ્ય તદ્બહિર્વીથ્યૈ માર્જયેદ્‌દ્વિતયં દ્વિજ!

એકૈકં વાપિ તદ્બાહ્યે સ્થાપયેત્તુ ચતુષ્ટયમ્।
પૂર્વવત્તેષુ કલશાન્ ન્યસ્ય દ્રવ્યાણિ નિક્ષિપેત્

મધ્યે કુમ્ભચતુષ્કે તુ સર્વરત્નજલં તતઃ।
દ્વિતયે મૌક્તિકં પ્રાચ્યામેકસ્મિન્ વહ્નિદિગ્ગતે

વજ્રં યામ્યદ્વયે વિપ્ર! ગોમેદકમનન્તરે।
એકસ્મિન્નિન્દ્રનીલં તુ પુષ્યરાગં તતો દ્વયે

પશ્ચિમસ્થે તુ વાયવ્યે હ્યેકસ્મિન્ બ્રહ્નરાગકમ્।
ચન્દ્રકાન્તં દ્વયે સૌમ્યે હ્યેકસ્મિન્ વિદ્રુમં પરે

દ્વિતીયાવરણે પ્રાચ્યામાજ્યં કુમ્ભદ્વયે દ્વિજ!।
કુમ્ભ આગ્નેયકોણસ્થે હ્યેકસ્મિગ્નૌપમાનિકમ્

ક્ષીરં દ્વયે દક્ષિણસ્થે નૈરૃત્યાં માર્જનં તથા।
દધિ દ્વયે પશ્ચિમસ્થે ગન્ધો વાયવ્યકોણગે

સૌમ્યદ્વયે માક્ષિકં સ્યાત્ કષાયં ચેશકોણગે।
ગન્ધોદકેન સંપૂર્ણં કુમ્ભાનાં શિષ્ટમષ્ટકમ્ । 194 ॥
એવં મધ્યસ્થિતાઃ કુમ્ભાઃ ષટ્‌ત્રિંશત્સંખ્યયા દ્વિજ!।
ચતુર્વિંશત્તુ કલશાઃ પ્રતિદિક્કં તુ તદ્બહિઃ

વિદિક્‌સ્થિતાસ્તુ પ્રત્યેકં કલશાઃ ષોડશ દ્વિજ!।
પૂર્વદિક્‌સંસ્થિતાનાં તુ કુમ્ભાનાં મધ્યમે સ્થિતે

ચતુષ્કેઽર્ઘ્ય, તથા પાદ્યં દક્ષિણે પશ્ચિમે તથા।
આચામં, સૌમ્યમધ્યસ્થચતુષ્કે પઞ્ચગવ્યકમ્

વહ્નિદિક્કલશાનાં તુ ચતુષ્કે મધ્યસંસ્થિતે।
તૈલં, ગુલોદં નિરૃતૌ, વાયુસંસ્થે તિલોદકમ્

અક્ષતં ત્વીશદિક્‌સંસ્થે, હ્યષ્ટાવિશોત્તરં શતમ્।
અવશિષ્ટં તુ કુમ્ભાનાં પૂર્ણં ગન્ધોદકેન તુ

અર્ઘ્યાદિસર્વરત્નાન્તમુદ્ધારક્રમ ઇષ્યતે।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં પઞ્ચગવ્યં તતઃ પરમ્

તૈલં ગુલોદકં ચૈબ તિલોદં ચાક્ષતોદકમ્।
આજ્યં તથા ચૌપમાન્યં ક્ષીરં માર્જનમેવ ચ

દધિ ગન્ધં માક્ષિકાનિ કષાયં મૌક્તિકં તથા।
વજ્રાદિસર્વરત્નાન્તમષ્ટકં ક્રમશો દ્વિજ!

શતદ્વયેન કુમ્ભાનાં ચતુર્ન્યૂનેન સંયુતમ્।
એતત્ સ્નપનમાખ્યાતમુત્તમોત્તમસંજ્ઞિતમ્

ચતુરશ્રીકૃતે ક્ષેત્રે ચતુર્દશવિભાજિતે।
કોષ્ઠકાનાં ભવત્યત્ર ચતુર્ન્યૂનં શતદ્વયમ્

મધ્યે પઙ્‌ક્તિચતુષ્કં તુ સંસ્થાપ્ય પરિમાર્જયેત્।
એકૈકં વીથયે બાહ્યે સ્થાપયેચ્ચ ચતુષ્ટયમ્

તત્રાપિ કોષ્ઠકાનાં તુ કલશસ્થાપનાર્થતઃ।
સંશ્થાપ્યાષ્ટોત્તરશતં શેષાણિ પરિમાર્જયેત્

પૂર્વવત્તેષુ કલશાન્ ન્યસ્ય દ્રવ્યાણિ નિક્ષિપેત્।
વિન્યસેદ્રત્નનિચયં મધ્યે કુમ્ભચતુષ્ટયમ્

પ્રાઙ્ભધ્યસૂત્રાદ્દક્ષિણતઃ કલશે મૌક્તિકં દ્વિજ!।
એતદ્દક્ષિણતઃ સંશ્થે વજ્રગોમેદકે ક્રમાત્

ઇન્દ્રનીલં પુષ્યરાગં પશ્ચિમસ્થે દ્વયે તથા।
બ્રહ્નરાગં ચન્દ્રકાન્તં સોમદિક્‌સ્થે દ્વયે દ્વિજ!

પ્રાઙ્ભધ્યસૂત્રોત્તરતો વિદ્રુમં કલશે દ્વિજ!।
એવં દ્વિષટ્‌કં કુમ્ભાનાં મધ્યતઃ ; તદ્દિગષ્ટકે

પ્રતિદિક્કલશાનાં તુ દ્વિષટ્‌કં દ્વિજસત્તમ!।
તેષાં મધ્યસ્થિતે કુમ્ભે ચતુષ્કે પ્રાગ્દિગાદિતઃ

અર્ઘ્યં તૈલં તથા પાદ્યં ગુલામ્બ્વાચમનીયકમ્।
તિલોદકં પઞ્ચગવ્યમક્ષતં ત્વીશપશ્ચિમમ્

શેષાઃ કુમ્ભાશ્ચતુષ્ષષ્ટિઃ પૂર્ણા ગન્ધોદકેન તુ।
અર્ઘ્યાદિસર્વરત્નાન્તમુદ્ધારક્રમ ઇષ્યતે

એવમષ્ટોત્તરશતૈઃ કુમ્ભૈરુત્તમધ્યમમ્।
ચતુરશ્રીકૃતે ક્ષેત્રે ત્રયોદશવિભાજિતે

પઙ્‌ક્તીનાં પઞ્ચમં મદ્યે સંસ્થાપ્ય પરિમાર્જયેત્।
એકૈકં વીથયે બાહ્યે સ્થાપયેત્ ત્રિતયં પુનઃ

મધ્યમે રત્નકુમ્ભં તત્ પ્રાગાદીશાવસાનકમ્।
મુક્તાફલં તથા વજ્રં ગોમેદકેન્દ્રનીલકૌ

પુષ્યરાગો બ્રહ્નરાગશ્ચન્દ્રકાન્તશ્ચ વિદ્રુમઃ।
તદ્બહિઃ પ્રાકક્રમેણૈવ ધૃતં ચૈવોપમાનિકમ્

ક્ષીરં માર્જનતોયં ચ દધિ ગન્ધં ચ માક્ષિકમ્।
કષાયમષ્ટૌ શિષ્ટાશ્ચ ગન્ધામ્ભઃ પરિપૂરિતાઃ

એવં મધ્યસ્થિતા વિપ્ર! કલશાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ।
અષ્ટકં નવકાનાં તુ તદ્બહિસ્તુ દિગષ્ટકે

તેષાં મધ્યે ક્રમાદર્ધ્યં તૈલં પાદ્યં ગુલોદકમ્।
આચામં તિલતોયં ચ પઞ્ચગવ્યં તથાક્ષતમ્

પ્રાગાશાદીશદિઙ્‌નિષ્ઠં શિષ્ટમષ્ટાષ્ટકં દ્વિજ!।
પૂરિતં ગન્ધતોયેન હ્યેવં કુમ્ભસમન્વિતમ્

નવત્યા સપ્તાધિકયા તદ્ભવેદુત્તમાધમમ્।
ત્રિપઞ્ચધા કૃતે ક્ષેત્રે ભાગાનાં તુ ભવન્તિ હિ

શતદ્વયં તથા પઞ્ચવિંશતિર્મુનિપુઙ્ગવ!।
પઙ્‌ક્તીનાં પઞ્ચકં મધ્યે તદ્બહિર્વિમૃજેદ્‌દ્વયમ્

વીથ્યર્થં તદ્બહિર્ભૂયઃ સ્થાપયેત્ ત્રિતયં દ્વિજ!।
તન્મધ્યે રત્નકલશં દિક્‌સ્થિતે તુ ચતુષ્ટયે

રત્નાષ્ટકં મૌક્તિકાદિ દ્વન્દ્વશઃ પૂર્વદિક્ક્રમાત્।
પ્રાગાદીશાનપર્યન્તં તદ્બહિઃ કલશાષ્ટકે

ઘૃતપૂર્વકષાયાન્તદ્રવ્યાણામષ્ટકં દ્વિજ!।
ઐન્દ્રાદિનવકાનાં તુ હ્યષ્ટાનાં દ્વિજ! મધ્યમે

અર્ઘ્યાદ્યક્ષતપર્યન્તં ક્રમાદીશાનપશ્ચિમમ્।
શેષાઃ કુમ્ભાસ્ચતુષ્ષષ્ટિર્ગન્ધોદકસમન્વિતાઃ

પઞ્ચાશીતિઘટોપેતમેતત્ સ્યાન્મધ્યમોત્તમમ્।
મધ્યમે રત્નતોયં તુ તદ્બહિઃ કલશાષ્ટકમ્

મુક્તાદિદ્રુવ્યસંયુક્તં પૂર્વવન્નવકાદ્બહિઃ।
ઇત્યેકાશીતિકલશૈર્ભવેન્મધ્યમમધ્યમમ્

સપ્તધા ભાજિતે ક્ષેત્રે ચત્વારિંશન્નવોત્તરમ્।
કોષ્ઠકાનિ ભવન્ત્યત્ર કલશાન્ વિન્યસેત્તતઃ

પૂર્વવદ્‌દ્રવ્યસંયુક્તાઃ કલશાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ।
ચપુર્વિંશતિશેષાસ્તુ શુદ્ધોદકસમન્વિતાઃ

એવમેકોનપઞ્ચાશત્કલશૈર્મધ્યમાધમમ્।
રત્નાદિકકષાયાન્તા યુક્તાઃ સપ્તોત્તરા દશ

અષ્ટૌ ગન્ધોદસંયુક્તા એતત્ સ્યાદધમોત્તમમ્।
શુદ્ધોદાષ્ટકહીનં તદ્ભવેદધમમધ્યમમ્

રત્નાદિવિદ્રમાન્તેન દ્રવ્યસઙ્‌ઘેન સંયુતમ્।
નવકં કલશાનાં યત્ તદ્ભવેદધમાધમમ્

એવં દ્વિતીયભેદાસ્તુ કીર્તિતાઃ ; તૃતીયં શ્રૃણુ।
ક્ષેત્રં તુ સપ્તધા કૃત્વા પ્રાગ્વદાપાદ્ય સંસ્થિતમ્

ઉદઙ્‌મુખસ્થિતો બૂત્વા પ્રણવં બન્ધયેત્તતઃ।
તન્મુદ્રાં વિન્યસેત્ કુમ્ભે જિતન્તાખ્યેન મધ્યતઃ

દૈવિકેઽષ્ટાક્ષરૈઃ કુમ્ભાન્ પ્રાઙ્‌મુખઃપ્રાગ્દિગાદિતઃ।
માનુષાંસ્તુ દ્વિષટ્‌કેન ષોડશપ્રાગુદડ્‌મુખઃ

ફટ્‌કારૈઃ પૈતૃકાન્ વિપ્ર! ન્યસેત્ પ્રત્યગુદઙ્‌મુખઃ।
તન્મુદ્રાં બન્ધયિત્વા તુ મધ્યાદુત્તરપશ્ચિમમ્

કુમ્ભાનાં પઞ્ચકે વિપ્ર! પાદ્યાર્ઘ્યાચમનાન્યપિ।
પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં ચાપિ પઞ્ચોપનિષદૈઃ ક્રમાત્

વિદિક્કુમ્ભચતુષ્કે તુ વહ્ન્યાદીશાનપશ્ચિમમ્।
દધિ ક્ષીરં મધુ તથા હ્યુષ્ણામ્ભોમૂર્તિવાચકૈઃ

ચતુર્ભિઃ કલશૈર્વિપ્ર! તદ્વહિર્દિક્‌ચતુષ્ટયે।
કષાયં માર્જનામ્ભશ્ચ ફલામ્ભઃ પરિમાર્જનમ્

આગ્નેયાદીશપર્યન્તં કલશાનાં ચતુષ્ટયે।
રત્નોદં સર્વલોહામ્ભઃ કુશામ્ભઃ સક્તુવારિ ચ

ક્ષિપેત્ ક્રમેણ વિપ્રેન્દ્ર! વર્ણૈરષ્ટાક્ષરોદિતૈઃ।
શુદ્ધામ્ભસાન્તરાલસ્થં પૂરિતં કલશાષ્ટકમ્

પ્રાગગ્નિમધ્યાદારભ્ય ઈશપ્રાઙ્ભધ્યપશ્ચિમમ્।
પ્રણવાખ્યેન મન્ત્રેણ કેવલેન તતો વહિઃ

દિક્કુમ્ભાનાં ચતુષ્કે તુ ગન્ધામ્ભઃ પુષ્પવારિ ચ।
ઔપમાનિકસંજ્ઞં ચ તથાચામલકોદકમ્

આગ્નેયાદિક્રમેણૈવ કલશાનાં ચતુષ્ટયે।
અક્ષતામ્ભસ્તિલામ્ભશ્ચ યવામ્ભસ્તણ્ડુલોદકમ્

દ્વિષટ્‌કમન્ત્રેણ તતો વિષ્ણુગાયત્રિયા દ્વિજ!।
શેષાઃ ષોડશ શુદ્ધામ્ભઃ પરિપૂર્ણાઃ ક્રભેણ તુ

એવં સંપૂરયિત્વા તુ પ્રણમ્યાઞ્જલિમુદ્રયા।
વાસુદેવાદિયાગાદ્યં સર્વં કૃત્વા તુ પૂર્વવત્

દ્રવ્યન્યાસક્રમેણૈવ સમુદ્ધારઃ પ્રકીર્તિતઃ।
મૂલમન્ત્રેણ વૈ દદ્યાત્ સર્વં યદ્વા દ્વિજોત્તમ!

ઇદં વિષ્ણ્વાખ્યતઃ પાદ્યમર્ઘ્યમાપો વહન્ત્વિતિ।
આપઃ પુનન્ત્વિત્યાચામં ગાયત્ર્યા પઞ્ચગવ્યકમ્

ધૃતં દદ્યાત્તતો વિપ્ર! ઘૃતં શુક્રમસીતિ ચ।
દધિક્રા ઇતિ મન્ત્રેણ દધિ દદ્યાત્તતઃ પરમ્

ક્ષીરમાપ્યાયયસ્વેતિ પધુવાતેતિ વૈ મધુ।
આદિત્યઃ શુક્રમિત્યેવમુષ્ણામ્ભો મુનિપુઙ્ગવ!

તતઃ કષાયતોયં તુ શદસસ્પતિમિત્યૃચા।
શન્નોદેવીરિત્યનેન દદ્યાદ્વૈ માર્જનં તતઃ

ગણાનામિતિ મન્ત્રેણ દદ્યાચ્ચૈવ ફલોદકમ્।
ત્વં વિષ્ણુરિતિ મન્ત્રેણ દદ્યાત્તુ પરિમાર્જનમ્

અગ્ન આયાહિવીતયે ઇતિ રત્નોદકં તતઃ।
ઇષેત્વેતિ ચ લોહામ્ભસ્ત્વગ્નિમીકે કુશોદકમ્

કિમિત્ત ઇતિ મન્ત્રેણ દદ્યાત્ સક્તૂદકં તતઃ।
દદ્યાચ્છુદ્ધોદકાન્યષ્ટાવાપો અસ્માનિતિ ક્રમાત્

અષ્ટૌ ગન્ધોદકાદીનિ માનસ્તોક્યા નિવેદયેત્।
શેષાન્ પુરુષસૂક્તેન ષોડશ પ્રત્યૃચં ક્રમાત્

એવમેકોનપઞ્ચાશત્કલશૈરુત્તમોત્તમમ્।
બહિઃષોડશ શુદ્ધોદૈર્હીનમુત્તમમધ્યમમ્

તત્રસ્થેઃ કોણકલશૈર્હીનં સ્યાદુત્તમાધમમ્।
અન્તઃ શુદ્ધોદકસ્થાને સ્થિતં ગન્ધોદકાષ્ટકમ્

વિહીનં સર્વકલશૈર્બહિરાવરણસ્થિતૈઃ।
તદન્તઃ પઞ્ચવિંશદ્ભિરન્વિતં મધ્યમોત્તમમ્

માનુષે દિક્‌ચતુષ્કેન હીનં મધ્યમમધ્યમમ્।
તત્રસ્થૈઃ સર્વકલશૈર્હીનં સ્યાન્મધ્યમાધમમ્

નવકં કલશાનાં યત્તદ્ભવેદધમોત્તમમ્।
તૃતીયમેવં કથિતં ચતુર્થં શ્રૃણુ સત્તમ!

મધ્યસ્થિતૈકકુમ્ભેન તદ્ભવેદધમાધમમ્।
તૃતીયમેવં કથિતં ચતુર્થં શ્રૃણુ સત્તમ!

સપ્તભક્તે સ્થિતા ભાગાશ્ચત્વારિંશન્નવોત્તરમ્।
ઘૃતમુષ્ણોદકં ચૈવ રત્નવારિ ફલોદકમ્

લોહામ્ભો માર્જનામ્ભશ્ચ ગન્ધામ્ભોઽક્ષતવારિ ચ।
યવોદકમથેશાન્તં મધ્યાદારબ્ય મધ્યમે

પાદ્યમર્ઘ્યં તથાઽઽચામં પઞ્ચગવ્યં તથા દધિ।
પયો મધુ કષાયં ચ દિગ્વિદિક્ષુ ચ તદ્બહિઃ

ગુલોદકં ચેક્ષુરસં નાલિકેરરસં તથા।
શાન્તિવારિ ચતુર્દિક્ષુ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

વિદિક્કુમ્ભચતુષ્કેષુ વિન્યસેન્મઙ્ગલોદકમ્।
શેષા ભાગાશ્ચતુર્વિશચ્છૂન્યાઃ સ્યુર્દ્વિજસત્તમ!

મન્ત્રાર્ચનં તથોદ્ધારો યથા ચાદ્યોત્તમોત્તમે।
ઉત્તમોત્તમમેતદ્ધિ સ્નપનં પરિકીર્તિતમ્

પઞ્ચભાગીકૃતે સ્થાને કલશાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ।
મૂલમન્ત્રેણ કલશાન્ વિન્યસ્ય પ્રોક્ષયેત્તતઃ

દ્રવ્યાણિ નિક્ષિપેત્તેન પ્રાઙ્‌મુખઃ પ્રયતો વશી।
બ્રાહ્નં તુ મધ્યમં કુમ્ભં સ્નાનતોયેન પૂરયેત્

તતસ્તુ માનુષે ભાગે પ્રાગાદ્યે દિક્‌ચતુષ્ટયે।
પાદ્યમર્ઘ્યં તથાઽઽચામં પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

ઘૃતં દધિ તથા ક્ષીરં મધુ ચાગ્નેયપૂર્વકમ્।
ઇન્દ્રાગ્નિમધ્યાદારબ્ય તદીશાન્તરપશ્ચિમમ્

ઉષ્ણોદકં કષાયં ચ માર્જનં ચ ફલોદકમ્।
તિલામ્બુ રત્નતોયં ચ લોહતોયં કુશોદકમ્

તતસ્તુ દૈવિકે ભાગે પૂર્વવદ્દિક્ચતુષ્ટયે।
ગન્ધોદકં ચ પુષ્પામ્ભ ઔપમાન્યામલોદકે

આગ્નેયાદીશપર્યન્તમક્ષતામ્ભસ્તથૈવ ચ।
નાલિકેરરસં ચેક્ષુરસં વૈ તણ્ડુલોદકમ્

એવં ચ પઞ્ચવિંશદ્ભિઃ કુમ્ભૈરુત્તમમધ્યમમ્।
પાદ્યં ચ મધ્યમે ભાગે પ્રાગાદીશાનપશ્ચિમમ્

અર્ઘ્યમાચમનં ચાપિ પઞ્ચગવ્યં ઘૃત દધિ।
ક્ષીરં મધૂષ્ણતોયં ચ અન્તરાલેષુ વૈ ક્રમાત્

કષાયં માર્જનામ્ભશ્ચ ફલામ્ભઃ પરિમાર્જનમ્।
રત્નામ્ભો લોહતોયં ચ કુશામ્ભશ્ચોષ્ણતોયકમ્

તતસ્તુ દૈવિકે ભાગે પ્રાગાદીશાનપશ્ચિમમ્।
ગન્ધામ્ભઃ પુષ્વતોયં ચ ઔપમાન્યામલામ્બુની

અક્ષતામ્ભસ્તિલોદં ચ યવોદં તણ્ડુલોદકમ્।
વિહિતશ્ચ સમુદ્ધારઃ પાદ્યાત્તણ્ડુલપશ્ચિમાઃ

એવં તુ પઞ્ચવિંશદ્ભિઃ સ્નપનં ચોત્તમાધમમ્।
સપ્તભક્તે સ્થલે પ્રાગ્વદ્ધૃતાચ્છાન્ત્યમ્બુ પશ્ચિમમ્

કલશૈરેકવિંશદ્ભિઃ સ્નપનં મધ્યમોત્તમમ્।
ત્રિધા વિભક્તે કોષ્ઠાનાં નવકં તત્ર સત્તમ!

મધ્યાદીશાનપર્યન્તં ધૃતં દધિ પયો મધુ।
તથોદ્વર્તનચૂર્ણં ચ તતઃ કોણચતુષ્ટયે

ઉષ્ણોદકં ચ ગન્ધામ્ભઃ પુષ્પામ્ભો મઙ્ગલોદકમ્।
દ્રવ્યન્યાસક્રમેણૈવ સમુદ્ધારઃ પ્રકીર્તિતઃ

એવં તુ નવભિઃ કુમ્ભૈર્ભવેન્મધ્યમમધ્યમમ્।
ઘૃતં પયો દધિ મધુ ગન્ધહેમામ્બુની તથા

રત્નામ્ભશ્ચોષધીવારિ શાલિચૂર્ણાનિ ચ ક્રમાત્।
મધ્યમાદીશદિઙ્‌નિષ્ઠમેતત્ સ્યાન્મધ્યમાધમમ્

મધ્યમે દિક્‌ચતુષ્કે તુ પઞ્ચગન્યૈસ્તુ પઞ્ચકમ્।
આગ્નેયાદીશપર્યન્તં કલશાનાં ચતુષ્ટયમ્

શુદ્ધામ્ભસા તુ સંપૂર્ણમેતત્ સ્યાદધમોત્તમમ્।
મધ્યે રત્નજલં દિક્ષુ કુમ્ભાનાં તુ ચતુષ્ટયમ્

મુક્તાદિરત્નસંયુક્તં દ્વન્દ્વયોગેન સત્તમ!।
એવં તુ પઞ્ચભિઃ કુમ્ભૈર્ભવેદધમમધ્યમ્

સર્વરત્રજલં મધ્યે દિગ્દ્વયે પૂર્વપશ્ચિમે।
દ્વૌ કુમ્ભૌ તત્ર પૂર્વસ્મિન્ મૌક્તિકાદિચતુષ્ટયમ્

ચતુષ્કં પુષ્પરાગાદિ હ્યન્યસ્મિન્ દ્વિજસત્તમ!।
એવં કુમ્ભત્રયેણૈવ સ્નપનં ત્વધમાધમમ્

એવં હ્યપરભેદાસ્તુ ષટ્‌ત્રિંશત્ સંપ્રકાશિતાઃ।
કુમ્ભાધિવાસપૂર્વં તુ સર્વં પૂર્વવદાચરેત્

આજ્યસ્ય દૈવતં દેવો વાસુદેવઃ પરઃ સ્મૃતઃ।
ઉષ્ણામ્ભસઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નો રત્નબારિણઃ

ફલામ્ભસોઽનિરુદ્ધસ્તુ ભગવાન્ દૈવતં દ્વિજ!।
નારાયણસ્તુ મન્ત્રાત્મા લોહતોયસ્ય દૈવતમ્

માર્જનસ્ય હયગ્રીવો વિષ્ણુઃ સ્યાદ્ગન્ધવારિણઃ।
નૃસિંહોઽક્ષતતોયસ્ય વરાહો યવવારિણઃ

પાદ્યસ્ય કેશવો દેવોઽર્ઘ્યસ્ય નારાયણઃ સ્મૃતઃ।
દેવ આચમનીયસ્ય માધવસ્ત્વધિદેવતા

ગોવિન્દઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય વિષ્ણુસ્તુ દધિદૈવતમ્।
મધુસૂદનસંજ્ઞસ્તુ પયસો દેવતા સ્મૃતા

ત્રિવિક્રમાખ્યો મધુનઃ કષાયસ્ય ચ વામનઃ।
ભગવાન્ શ્રીધરાખ્યસ્તુ ગુલતોયસ્ય દેવતા

દેવદેવો હૃષીકેશ ઇક્ષુસારસ્ય દૈવતમ્।
દામોદરોઽધિદૈવં તુ નાલિકેરામ્ભસો દ્વિજ!

પઝનાભસ્તુ ભગવાન્ શાન્તિતોયસ્ય દેવતા।
નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ

આગ્નેયાદીશપર્યન્તં દેવતા મઙ્ગલામ્ભસઃ।
પરિમાર્જનસંજ્ઞે તુ શઙ્ખઃ સ્યાદધિતૈવતમ્

કુશોદકસ્ય પઝં સ્યાદ્ગદા સ્યાત્ સક્તુનો દ્વિજ!।
વનમાલા પુષ્પતોયે ચક્રં સ્યાદૌપમાનિકે

કિરીટમધિદૈવં તુ ભવેદામલકામ્ભસઃ।
કૌસ્તુભસ્તિલતોયસ્ય શ્રીવત્સસ્તણ્ડુલામ્ભસઃ । 304 ॥
એકાશીતિસ્થિતાનાં તુ શુદ્ધોદાનાં તુ દેવતા।
કાન્ત્યાદ્યુન્નતિપર્યન્તમષ્ટકં પ્રતિદિક્‌ક્રમાત્

બહિરેકોનપઞ્ચાશચ્છુદ્ધતોયેષુ ચ ક્રમાત્।
સ્વધાદિગાયત્ર્યન્તાસ્તુ શક્તયો હ્યધિદેવતાઃ

અષ્ટાવષ્ટૌ તુ પૂર્વાદિદિક્ષ્વગન્યાદિવિદિક્ષુ ચ।
અન્યેષાં સ્નપનાનાં તુ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ!

મર્યાદા ચૈવ હૃષ્ટિશ્ચ શુદ્ધોદેષ્વધિદેવતા।
કલશાનાં તુ ગરુડઃ, શેષઃ સૂત્રસ્ય દૈવતમ્

કૂર્ચાનાં તુ પરં બ્રહ્ન, ચક્રિકાનાં તુ ચક્રરાટ્।
વાસસાં વાસુદેવસ્તુ, સર્વેષાં ચ સ એવ વા

માર્જનં પ્રોક્ષણં ચૈવ શકૃતા ચાનુલેપનમ્।
સૂત્રપાતમલઙ્કારં પિષ્ટચૂર્ણૈઃ સમન્તતઃ

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ કારયેત્ પઞ્ચ મન્ત્રવિત્।
પઞ્ચોપનિષદા મન્ત્રી કલશાનધિવાસયેત્

વિષ્ણુગાયત્રિયા તત્ર કોષ્ઠેષુ કલશાન્ ન્યસેત્।
તત્ર દ્રવ્યાધિદેવાનાં વાચકૈઃ પૂરયેત્ ક્રમાત્

કૂર્ચાંસ્તુ પ્રક્ષિપેત્તેષુ દ્વિષટ્‌કબ્રહ્નવિદ્યયા।
તત્તદ્‌દ્રવ્યાધિદેવાંસ્તુ તત્તદ્‌દ્રવ્યેષુ પૂજયેત્

ચક્રિકાઃ સ્થાપયેત્ પશ્ચાચ્ચક્રમન્ત્રેણ સાધકઃ।
વાસોભિશ્છાદયેત્ પશ્ચાદ્‌દ્વિષટ્‌કાર્ણેન મન્ત્રવિત્

વસ્ત્રાપનયનં, કુર્યાન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્।
પ્રણવેન તુ સૂત્રાણિ ચ્છિત્ત્વા તેનાભિવન્દ્ય ચ

ઉદ્ધ્ત્ય, વિષ્ણુગાયત્ર્યા દદ્યાદ્ધસ્તે ગુરોસ્તથા।
યસ્મિન્ યસ્મિન્ન મન્ત્રોઽત્ર વિહિતઃ કર્મણિ દ્વિજ!

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રણ તત્તત્‌ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ।
અથવા સર્વકર્માણિ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

પૂર્વોક્તઃ પરભેદાનાં સ્નપનાનાં મહામતે!।
અર્ઘ્યાદિદ્રવ્યનિચયઃ, ઇતરેષાં તુ કથ્યતે

વિષ્ણુપર્ણી ચ દૂર્વા ચ પઝં શ્યામાકમેવ ચ।
એતાનિ પાદ્યસ્યાઙ્ગાનિ ચત્વારિ દ્વિજપુઙ્ગવ!

ગન્ધપુષ્પેઽક્ષતફલે યવસિદ્ધાર્થકં તિલમ્।
કુશાગ્રમર્ઘ્યસ્યાઙ્ગાનિ હ્યેતાન્યષ્ટૌ ભવન્તિ હિ

લવઙ્ગજાતિતક્કોલમઙ્ગમાચમનીયકે।
શકૃદ્રસં ચ ગોમૂત્રં ક્ષીરં દધિ ઘૃતં તથા

અઙ્ગાનિ પઞ્ચગવ્યસ્ય પઞ્ચૈતાનિ ચ સર્વતઃ।
શમ્યોદુમ્બરબિલ્વાનાં પલાશવટયોસ્તથા

ખદિરાશ્વત્થયોશ્ચાપિ વિકઙ્કતતરોસ્તથા।
ત્વક્‌સારં તુ કષાયં સ્યાત્ સર્વપાપાપનોદનમ્

કુષ્ઠં માંસી હરિદ્રે દ્વે મુરાશૈલેયચમ્પકાઃ।
વચાકચ્ચોરમુસ્તાશ્ચ `સર્વૌષધ્યઃઽ પ્રકીર્તિતાઃ

પલાશબિલ્વવકુલકદમ્બામ્રશિરીષજાઃ।
ન્યગ્રોધાશ્વત્થજાશ્ચાપિ પલ્લવાઃ `પત્રવારિણઃઽ

કેતકીમલ્લિકા જાતિનન્દ્યાવર્તોત્પલોદ્ભવાઃ।
પઝચમ્પકકુન્દોત્થાઃ કુસુમાઃ `પુષ્પવારિણઃઽ

કદલીવિલ્વચૂતાશ્ચ પનસં માતુલઙ્ગકમ્।
નાલિકેરં ચામલકં બીજપૂરં `ફલામ્ભસઃઽ

અઙ્ગાન્યેતાનિ વિપ્રાષ્ટૌ ફલાનિ કથિતાનિ વૈ।
યવગોધૂમકત્રીહિશાલિમુદ્ગપ્રિયઙ્‌ગુકાઃ

માષનીવારકૌ ચાઙ્ગં કથિતં `બીજવારિણઃઽ।
બાહ્‌લીકં ચન્દનં ચૈવ કર્પૂરમગરું તથા

ગન્ધાઙ્ગાનિ ચ ચત્વારિ, ત્વથવા મુનિપુઙ્ગવ!।
ચન્દનં કુઙ્‌કુમં માંસી હરિબેરં મુતં તથા

ઉશીરં કુષ્ઠમગરુ `ગન્ધામ્ભોઽ ઽઙ્ગં તુ ચાષ્ટકમ્।
સૂર્યકાન્તં પઝરાગમિન્દ્રકાન્તં તથૈવ ચ

વૈડૂર્યં ચાપ્યયસ્કાન્તમિન્દ્રનીલપ્રવાલકૌ।
ગરુડં પુષ્યરાગં ચ સ્ફટિકબ્રહ્નરાગકૌ

વજ્રં મૌક્તિકમઙ્ગાનિ `રત્નોદસ્યઽ, અથવા દ્વિજ!।
મણિમુક્તાફલં વજ્રં પ્રવાલં પુષ્યકં તથા

રત્નોદકાઙ્ગાન્યેતાનિ પઞ્ચ વૈ કથિતાનિ તે।
અપરસ્નપનાનાં તુ દ્વિતીયં નવકં વિના

તત્ર મુક્તાફલં વજ્રં ગોમેદકેન્દ્રનીલકૌ।
પુષ્યરાગં બ્રહ્નરાગં ચન્દ્રકાન્તં ચ વિદ્રુમમ્

રત્નામ્ભસોઽષ્ટાવઙ્ગાનિ હ્યમૂનિ ઘદિતાનિ વૈ।
સહદેવી શિરીષં ચ રજની સૂર્યવર્તિની

સદાભદ્રા કુશાગ્રાણિ માર્જનાઙ્ગાનિ ષડ્‌ દ્વિજ!।
રુક્‌મં રૂપ્યં ચ તામ્રં ચાપ્યયસ્ત્રપુકમેવ ચ

અહ્ગાનિ કથિતાન્યેવ પઞ્ચ વૈ `લોહવારિણઃઽ।
તિલસિદ્ધાર્થનીવારયવવેણુયવાનિ ચ

તુલસીપત્રયુક્તાનિ `શાન્તમ્ભોઽ ઽઙ્ગાનિ ચૈવ ષટ્।
ઇન્દ્રવલ્લ્યઙ્કુરં પઝમશ્વત્થાઙ્‌કુરમેવ ચ

એકપઝં ચ ચત્વાર્યઙ્ગાનિ `મઙ્ગલવારિણઃઽ।
નદ્યાં તટાકે વલ્મીકે પર્વતે ચૈવ મૃત્તિકા

`પરિમાર્જનવસ્તૂનિઽ કથિતાનિ દ્વિજોત્તમ!।
શઙ્ખં ચક્રં ચ કૂર્મં ચ વૈનતેયં તથૈવ ચ

કુર્યાત્ પ્રતિકૃતિં લોહૈરૌપમાનિકમુચ્યતે।
શુદ્ધોદકલશાઃ સર્વે ચન્દનૈકાઙ્ગસંયુતાઃ

અથવાનન્તકલશં નામ્ના સકલપૂરકમ્।
યદેતસ્ય વિધાનં ત્વ ક્રમેણ શ્રૃણુ વિસ્તૃતમ્

પૂર્વવન્મણ્ડપં કુર્યાચ્ચત્વારિંશત્કરાયતમ્।
દ્વાત્રિંશત્કરવિસ્તારં ચતુર્દ્વારાદિસંયુતમ્

ધ્વજાદ્યૈરપ્યલંકારૈઃ પૂર્વવત્ સુવિભૂષિતમ્।
આપાદ્યા વા પ્રપામાત્રં યથાભિમતદેશગમ્

યાગાર્થમણ્ડપં પ્રાગ્વત્ કલ્પયેત્ તત્સમીપતઃ।
ઉક્તે દિનેઽઙ્‌કુરારોપં કૃત્વા કર્મદિનાત્ પુરા

તદર્થાન્ સર્વસંભારાન્ સંભૃત્ય સુસમાહિતઃ।
દેશિકેન્દ્રસ્તુ પૂર્વેદ્યુઃ સુસ્નાતશ્ચ કૃતાહ્નિકઃ

ભૂષણૈર્વિવિધૈર્વસ્ત્રૈર્નૂતનૈશ્ચ વિભૂષિતઃ।
સિતોષ્ણીષોત્તરીયશ્ચ ચિત્રૈર્માલ્યૈરલંકૃતઃ

ચતુર્ભિરષ્ટભિર્વા(ચા!) ર્યૈસ્તાદૃશૈરપિ સાધકૈઃ।
તત્સંખ્યૈઃ શાસ્ત્રકુશલૈઃ કઞ્ચુકાદિવિભૂષિતૈઃ

અન્યૈશ્ચ સુસિતૈર્વસ્ત્રૈઃ સ્થગિતાનનનાસિકૈઃ।
તત્તત્પ્રયોગકુશલૈરનેકૈઃ પરિચારકૈઃ

પ્રાપ્તેઽપરાઙ્ણસમયે કૃત્વા દ્વાર્સ્થાર્ચનં વિશેત્।
યાગાર્થમણ્ડપં તત્ર દેવં કુમ્ભાદિકે યજેત્

તત્રૈવ વા યજેદ્બિમ્બં બહ્નૌ સન્તર્પ્ય પૂર્વવત્।
તતોઽનુજ્ઞાં સમાદાય ક્રમેણ મુનિપુઙ્ગવ!

અનુકલ્પવિધાને તુ પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્ય ચ।
મૂલબિમ્બં તુ સંપૂજ્ય અર્ઘ્યાલભનમાલ્યકૈઃ

ધૂપેન ચ તતોઽનુજ્ઞાં સમાદાયારભેત્ તતઃ।
દ્વાર્સ્થાભ્યર્ચનપૂર્વં તુ વિશેત્ સ્નપનમણ્ડપમ્

પ્રોક્ષયેત્ પઞ્ચગવ્યેન દ્વિષટ્‌કાર્ણેન સર્વતઃ।
નાનાવિધાનિ પુષ્પાણિ વિકિરેત્ સર્વદિક્ તથા

સિદ્ધાર્થકાંશ્ચ બીજાનિ તતો મણ્ડપમધ્યતઃ।
સાર્ધદ્વાવિંશતિકરં ભજેત્ ક્ષેત્રં તુ પઞ્ચધા

એકૈકં નવધા ભૂયશ્ચચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ।
પઙ્‌ક્તયશ્ચાપિ કોષ્ઠાનાં પઞ્ચવિંશોત્તરં ભવેત્

દ્વિસહસ્રં, તતો મધ્યે કલશસ્થાપનાર્થતઃ।
એકાશીતિ ચ કોષ્ઠાનિ સંસ્થાપ્ય પરિમાર્જયેત્

પરિતોવીથયે પઙ્‌ક્તિદ્વિતયં, તદ્બહિઃ પુનઃ।
પૂર્વાદિદિક્‌ચતુષ્કે તુ એકાશીતિપદાનિ ચ

કલ્પયેત્ પાર્શ્વતો વીથ્યૈ પુનઃ પઙ્‌ક્તિદ્વયં ભવેત્।
ચતુર્ષુ કોણેષ્વેકોનપઞ્ચાશત્કોષ્ઠકાનિ તુ

કલ્પયેત્તત્ર ચાપ્યેકાશીતિમધ્યાનુસારતઃ।
મધ્યતો નવકં સ્થાપ્ય પઙ્‌ક્ત્યૈકાં લોપયેત્ પરિ

બહિઃ પઙ્‌ક્તિદ્વયે દિક્ષુ ષટ્‌કં ષટ્‌કં વિદિક્ષુ ચ।
ચતુશ્ચતુશ્ચ સંસ્થાપ્ય શેષાણિ પરિમાર્જયેત્

તદ્બહિઃ પરિતો વીથ્યૈ લુમ્પેત્ પઙ્‌ક્તિદ્વયં તતઃ।
કોણાનિ કલ્પયેદ્યત્નાત્ પદષોડશકાનિ તુ

તત્પાર્શ્વે લોપયેત્ પઙ્‌ક્તિમેકૈકાં દિક્‌ચતુષ્ટયે।
પઙ્‌ક્તિદ્વયેન દ્વારાણામન્તર્ભાગાસ્ત્રયો બહિઃ

પઞ્ચપાર્શ્વે તુ શોભાર્થં ચતુરતર્બહિર્દ્વયમ્।
તદન્તઃ પઙ્‌ક્તિત્રિતયે ત્નયસ્ત્રિંશત્પદાનિ તુ

વીંથ્યા સહૈકતાં નીત્વા હ્યેકૈકં સ્થાપયેદ્બહિઃ।
દ્વારાણામપિ કોણાનાં મધ્યે ષોડશસંખ્યયા

પચ્ચવિંશતિકોષ્ઠાનિ સ્થાપયિત્વા તુ પાર્શ્વતઃ।
અન્યયોન્યં લોપયેત્ પઙ્‌ક્તિમેકૈકાં તુ મહામુને!

એવમાપાદ્ય કુમ્ભાનાં પદાનિ સ્થાપનાર્થતઃ।
તતઃ સુગન્ધરજસા સિતેન સુસમા દ્વિજ!

અઙ્ગુષ્ઠવિસ્તરોત્સેધા ઋજ્વી રેખાસ્તુ કલ્પયેત્।
વિકીર્ય કોષ્ઠેષુ રજઃ પશ્ચાદ્‌દ્વારાણિ પૂરયેત્

તેનૈવ શોભાં પીતેન વિચિત્રૈઃ કુસુમાન્વિતૈઃ।
લતાબૃન્દૈર્મુનિશ્રેષ્ઠ! વીથીઃ સર્વત્ર ભૂષયેત્

તતઃ સંગૃહ્ય કલશાન્ પૂર્વલક્ષણલક્ષિતાન્।
અષ્ટોત્તરશતં કૃત્વા મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતમ્

ગાયત્ર્યા વા તતો દ્વારા ચતુષ્કે પૂર્વદિક્ક્રમાત્।
દ્વૌ દ્વૌ સંસ્થાપ્ય કલશૌ કુમુદાદીન્ પ્રપૂજ્ય ચ

પુષ્પૈરભ્યર્ચ્ય કોષ્ઠાનિ વિચિત્રૈર્મન્ત્નમન્ત્નિતૈઃ।
સર્વધાન્યૈઃ પ્રયત્નેન કલ્પયિત્વા તુ પીઠિકાઃ

તાસુ દ્વૌ દ્વૌ કુશાગ્રૌ ચ નિક્ષિપેન્મૂલમન્ત્રતઃ।
સૂત્રેણ વેષ્ઠિતાન્ કૃત્વા કલશાન્ પૂર્વવદ્‌દ્વિજ!

ગાયત્ર્યા ક્ષાલયિત્વા તાન્, કોષ્ઠેષુ ન્યસ્ય `તારતઃઽ।
અધોમુખાન્ ન્યસેત્ પૃષ્ઠે પરમેષ્ઠ્યાત્મના કુશાન્

તતઃ સંપ્રોક્ષયેત્ `પુંસાઽ પઞ્ચગવ્યેન તાન્ કુશૈઃ।
`વિશ્વેનઽ વિકિરેત્ સર્વાનક્ષતાંશ્ચ તદૂર્ધ્વતઃ

ઉત્તાનયે `ન્નિવૃત્યાઽ તાન્ ક્રમાદ્યત્નેન વૈ તતઃ।
ગાલિતેન તુ તોયેન સુગન્ધૈશ્ચન્દનાદિકૈઃ

વાસિતેન તુ તાન્‌ વિપ્ર! સર્વેણાપૂરયેત્ ક્રમાત્।
મધ્યૈકાશીતિમઘ્યસ્થનવકે મધ્યકુમ્ભકે

સૂર્યકાન્તં પઝરાગં વૈડૂર્યં ચન્દ્રકાન્તકમ્।
અયસ્કાન્તમિન્દ્રનીલં પ્રવાલં ગારુડં તથા

પુષ્યરાગં સ્ફાટિકં ચ બ્રહ્નરાગં ચ મેચકમ્।
વજ્રં ચ રજતં ચૈવ મૌક્તિકં તામ્રમેવ ચ

સર્વાણ્યેતાનિ નિક્ષિપ્ય તદ્બહિર્નવકાષ્ટકે।
પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં મધ્યકુમ્ભેષુ વૈ ક્રમાત્

દ્રવ્યાણિ ષોડશૈતાનિ દ્વન્દ્વયોગેન વિન્યસેત્।
દ્વિસપ્તતિ ચ (ક) સંખ્યેષુ ન્યસેચ્છેષેષુ મૌક્તિકમ્

પૂર્વૈકાશીતિમધ્યસ્થનવકે મધ્યગોચરે।
કદલીપનસામ્રાણાં ક્ષીરિકાબદરાખ્યયોઃ

માતુલઙ્ગકેસરયોઃ હ (ભ) વ્યજમ્બીરયોરપિ।
ફલાનિ નિક્ષિપેત્ પશ્ચાત્તદ્બહિર્નવકાષ્ટકે

પ્રાગાદીશાનપર્યન્તં માતુલઙ્ગં ચ દાડિમમ્।
નારઙ્ગં ચાપિ જમ્બીરં તક્કોલં બદરીં તથા

ક્ષુદ્રપૂર્વં ચ પનસં કદલીમોચકે તથા।
ક્રમાદ્‌દ્વન્દ્વપ્રયોગેણ મદ્યકુમ્મેષુ વિન્યસેત્

નવકાષ્ટકકુમ્મેષુ બદરાણિ વિનિક્ષિપેત્।
ઉશીર કુઙ્‌કુમં ચૈવ માંસી મલયજં તથા

મુરં ચ હરિબેરં ચ કુષ્ઠં ચાગરુમેવ ચ।
એકાશીતિપદે યામ્યે વિશ્વાન્યેતાનિ નિક્ષિપેત્

મધ્યે મધ્યસ્થકલશે પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ।
શેષેષુ મધ્યકુમ્ભેષુ ન્યસેદેકૈકજં ફલમ્

વિનિક્ષિપેન્મલયજમેતેષામષ્ટકેષુ ચ।
સમુદ્રવાપીકૂપાનાં તટાકાનાં હ્રદસ્ય ચ

વૃષ્ટીનદીહિમાનાં ચ તોયાનિ પ્રતિપાદયેત્।
વારુણે મધ્યમે કુમ્ભે એકૈકં શેષમધ્યમે

શેષેષુ ચાષ્ટવર્ગ્યેષુ શુદ્ધોદાનિ વિનિક્ષિપેત્।
યવગોધૂમકબ્રીહિશાલિમુદ્ગપ્રિયઙ્‌ગુકાન્

માષનીવારકૌ વાપિ નવકે મધ્યમે ઘટે।
શેષેષુ ધાન્યમેકૈકં મદ્યકુમ્ભેષુ ચ ક્રમાત્

અષ્ટકેષુ ચ સિદ્ધાનિ તોયાનિ પ્રતિપાદયેત્।
આગ્નેયૈકોનપઞ્ચાશન્નવકે પૂરયેદ્‌ઘૃતમ્

ષટ્‌કેષ્વૈન્દ્રાદિયોગેન ગોમૂત્રં ગોમયં તથા।
ક્ષીરં દધિ વિનિક્ષિપ્ય કોણેષૂષ્ણોદકં ન્યસેત્

નૈરૃતે મધ્યનવકે તૈલં વિન્યસ્ય તદ્બષિઃ।
શેષેષુ ચત્વારિંશત્સુ કલશેષુ ગુલોદકમ્

વાયવ્યનવકે મધ્યે ન્યસેત્ તૈલં તુ સાર્ષપમ્।
કલશેષુ ચ શેષેષુ વિન્યસેદૈક્ષવં રસમ્

ઈશાનૈકોનપઞ્ચાશન્નવકે મધુ વિન્યસેત્।
શેષેષુ નાલિકેરામ્ભઃ તત્ક્ષીરં વાપિ વિન્યસેત્

ઐન્દ્રાદિપઞ્ચવિંશત્સુ પ્રથમે મધ્યમે ઘટે।
ક્ષેત્રતીર્થાબ્ધિશૈલેભ્યઃ સૂકરાખ્યબિલાદ્ગજાત્

વલ્મીકાદ્વૃષશૃઙ્ગાચ્ચ મૃદમાદાય પૂરયેત્।
શેષેષ્વષ્ટસુ ચૈકૈકં, ષોડસે ગન્ધવારિ ચ

સહદેવી વચા ચૈવ શતમૂલી શતાવરી।
કુમારી ચ ગલૂચી ચ સિંહી વ્યાગ્રી તથૈવ ચ

દ્વિતીયે મધ્યમે કુમ્ભે વિન્યસ્ય, બહિરષ્ટકે।
એકૈકં પ્રાક્‌ક્રમેણૈવ, ષોડશે પૂર્વવદ્ભવેત્

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થજમ્બૂબિલ્વપલાશજૈઃ।
શિરીષમધુકોત્થૈશ્ચ ત્વગ્રસૈર્મધ્યમં ઘટમ્

તૃતીયે પૂરયિત્વાષ્ટૌ વ્યસ્તૈઃ ષોડશપૂર્વવત્।
પલાશબિલ્વવકુલકદમ્બામ્રશિરીષજાન્

ન્યગ્રોધાશ્વત્થજાન્ ક્ષિપ્ત્વા ચતુર્થે પલ્લવાન્ ઘટે।
મધ્યમેઽષ્ટાસુ ચ વ્યસ્તાન્ પ્રાગ્વત્ ષોડશ વિન્યસેત્

મલ્લિકાજાતિવકુલનન્દ્યાવર્તપ્રિયઙ્‌ગુજૈઃ।
પઝચમ્પકકુન્દૈશ્ચ પુષ્પૈરાપૂર્ય મધ્યમમ્

કલશં પઞ્ચમવ્યસ્તૈરષ્ટૌ શેષાંસ્તુ પૂર્વવત્।
સિદ્ધાર્થં સર્ષપં માષં રોચનાં ગોસમુદ્ભવામ્

ઇન્દ્રયવં વેણુયવં શમીશ્યામાકબીજકે।
ષષ્ઠે મધ્યસ્થિતે કુમ્ભે ન્યસેદષ્ટાસુ ચ ક્રમાત્

વ્યસ્તાનિ તાનિ દ્રવ્યાણિ પ્રાગ્વત્ શેષાંસ્તુ ષોડશ।
તિલં વનતિલં ચૈવ જીરકં કૃષ્ણજીરકમ્

અતસીં શતપુષ્પાં ચ કુઠારચ્છિન્નમેવ ચ।
ઋષિબીજં ચ વિન્યસ્ય મધ્યકુમ્ભે તુ સપ્તમે

એકૈકં બહિરષ્ટાસુ પ્રાગ્વત્ ષોડશસુ દ્વિજ!।
ષષ્ટિશ્યામાકશાલીનાં નીવારસ્ય ચ તણ્ડુલમ્

દૂર્વાકુશેન્દ્રવલ્લીનામઙ્‌કુરાન્ પિપ્પલસ્ય ચ।
ન્યસેન્મધ્યેષ્ટમેઽષ્ટાસુ વ્યસ્તાનન્યેષુ પૂર્વવત્

કુશોદીચ્યેક્ષુકાશાનામુશીરશરપુઙ્ખયોઃ।
અગર્વપામા ર્ગયોશ્ચ મૂલાનિ નવમે ન્યસેત્

કુમ્ભે મધ્યસ્થિતેઃ ઽષ્ટાસુ વ્યસ્તાનન્યેષુ પૂર્વવત્।
તુલસ્યાઃ કૃષ્ણતુલસ્યાશ્ચ ગ્રન્થિવેણોરપિચ્છદાઃ

ભૃઙ્ગરાજસ્ય બિલ્વસ્ય શમ્યાઃ કેતકિ, જાતયોઃ।
દશમે મધ્યમેઽષ્ટાસુ વ્યસ્તાન્ શેષેષુ પૂર્વવત્

મુસ્તાનગરમુસ્તાખ્યકન્દે કુવલયસ્ય ચ।
કુમુદોત્પલયોશ્ચાપિ શીતલીયકકન્દકમ્

કલ્હારસ્ય કશેરોશ્ચ કન્દે એકાદશે ક્ષિપેત્।
મધ્યે કુમ્મેષુ ચૈતાનિ ક્રમાદન્યેષુ પૂર્વવત્

મુદ્ગમાષકનિષ્પાવશિમ્બવ્રીહિયવાઙ્‌કુરાન્।
આઢકાનાં કુલુત્થાનામઙ્‌કુરાન્ દ્વાદશે ક્ષિપેત્

મધ્યકુમ્ભેઽષ્ટકે વ્યસ્તાન્ પ્રાગ્વત્ ષોડશસુ દ્વિજ!।
શઙ્ખાપુષ્પી સદાભદ્રા વિષ્ણુક્રાન્ત્યેકફઝયોઃ

બલાયાઃ ખરમઞ્જર્યાઃ સહાયાશ્ચ તથૈવ ચ।
અઙ્‌કુરાન્ સહદેવ્યાશ્ચ યધ્યે કુમ્ભે ત્રયોદશે

વિન્યસ્યાષ્ટાસુ ચ વ્યસ્તાનન્યેષુ પ્રાગ્વદાચરેત્।
શ્વેતાર્કં બ્રહ્નદણ્ડીં ચ તથા બ્રહ્નસુવર્ચલામ્

સરક્તાં ચ વિરક્તાં ચ પૃશ્નિપર્ણીં સ્થિરાં તથા।
પરણ્ડં ચાપિ વિન્યસ્ય મધ્યે કુમ્ભે ચતુર્દશે

અષ્ટાસુ તાનિ વ્યસ્તાનિ પ્રાગ્વદન્યેષુ વિન્યસેત્।
સુરભીં પઝકિઞ્જલ્કં નાગકેસરમેવ ચ

પત્રમેલાત્વચં ચૈવ લતાં કસ્તૂરિકાં તથા।
જાતીફલં ચ વૈ પઞ્ચ દશમૈ મધ્યસંસ્થિતે

કુમ્ભે ન્યસ્યાષ્ટકે વ્યસ્તં શેષં પૂર્વવદાચરેત્।
સુવર્ણં રજતં તાભ્રમાયસં ત્રપુ સીસકમ્

આરં કાંસ્યં ચ વિન્યસ્ય ષોડશે મધ્યસંસ્થિતે।
કલશેઽષ્ટાસુ ચ વ્યસ્તં પ્રાગ્વત્ ષોડશસુ દ્વિજ!

એવં દ્રવ્યાણિ વિન્યસ્ય ક્રમેણ સુસમાહિતઃ।
તત આગ્નેયકોણે તુ દેવસ્યારાધનાર્થતઃ

અર્ઘ્યાદેર્દ્રવ્યનિચયં મધુપર્કં ચ વિન્યસેત્।
તતો નિરૃતિકોણે તુ સરિદ્રાશાલિપિષ્ટકે

દૂર્વામશ્વત્થપત્રં ચ સિદ્ધાર્થં ચ તથાક્ષતમ્।
માલ્યાનિ પૂર્વકુમ્ભં ચ ન્યસેન્નીરાજનાર્થતઃ

તથાચોદ્વર્તનાર્થં ચ ચૂર્ણં ગોધૂમશાલિજમ્।
રજનીચૂર્ણસંમિશ્રમીષત્ પઝકભાવિતમ્

ચમષીં ચ ખલિં ચૈવ તથા ચ મુનિપુઙ્ગવ!।
ચન્દનં મુખલેપાર્થં ઘૃષ્ટકર્પૂરભાવિતમ્

ચમ્પકૈર્મુરમાંસીભ્યાં હરિબેરૈઃ સમન્વિતમ્।
પિષ્ટમામલકં ચૈવ શિરઃ સ્નાનાર્થકં ન્યસેત્

પૃથક્‌ પૃથક્‌ ચ પાત્રેષુ તતો વાયવ્યકોણકે।
ધૌતવસ્ત્રં કરણ્ડં ચ પુષ્પમાલ્યાદિભાજનમ્

તત ઈશાનકોણે તુ શલાકાન્યાયસાનિ તુ।
આયસા ગુલિકાશ્ચૈવ તથા સન્દંશનં દ્વિજ!

અન્યદ્યદુપયોગિ સ્યાત્ સ્થાપયેત્ તદ્યથારુચિ।
એતદુક્તં સમસ્તં વા યથાભિમતકોણગમ્

મધ્યૈકાશીતિમધ્યસ્થનવકે મધ્યસંસ્થિતે।
કુમ્ભે યજેદ્વાસુદેવં તતઃ પ્રાગાદિયોગતઃ

દિક્‌સ્થાનાં નવકાનાં તુ મધ્યેષુ પ્રભવક્રમાત્।
ચતુરો વાસુદેવાદીન્ વિદિક્‌સ્થાનાં તુ મધ્યતઃ

ઈશાદિવહ્નિપર્યન્તં તાનેવાપ્યયયોગતઃ।
મધ્યં શુદ્ધદ્કકુમ્મેષુ સત્યં સર્વેષુ પૂજયેત્

બહિર્દિઙ્‌નવકાનાં તુ શુદ્ધોદેષુ ચ દિક્‌ક્રમાત્।
સુપર્ણં ગરુડં ચૈવ તાર્ક્ષ્યં તુ વિહગેશ્વરમ્

વહ્ન્યાદીશાનપર્યન્તં નવકાનાં ચતુષ્ટયે।
શુદ્ધોદેષુ ચ તાનેવ ક્રમેણ પરિપૂજયેત્

એકાશીતિષુ દિક્‌સ્થેષુ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ।
મધ્યકુમ્ભેષુ ષટ્‌ત્રિંસશત્સંખ્યાતેષુ યથાક્રમમ્

પઝનાભાદયો વિપ્ર! દેવા વેદવિદન્તિમાઃ।
પૂજ્યા નવકયુક્ત્યા તુ મધ્યાદિશાનપશ્ચિમમ્

મધ્યે શુદ્ધોદકુમ્ભેષુ યજેત્ કલ્કિકસ્વરૂપિણમ્।
વહિર્નવકશુદ્ધોદકલશેષુ યજેત્ પ્રભુમ્

પાતાલશયનાખ્યં તુ, પશ્ચાદગ્નિદિગાદિતઃ।
ચતુર્ષુ કોણેષ્વેકોનપઞ્ચાશન્નવકેષુ ચ

મધ્યેષુ કેશવાદીનાં ક્રમાત્ ત્રિકચતુષ્ટયે।
આદ્યાન્, દિક્‌સ્થેષુ કુમ્ભેષુ દ્વિદીયાંસ્તુ ચતુર્ષ્વપિ

વિદિક્‌સ્થેષુ તૃતીયાંશ્ચ ષટ્‌કં ષોડશકે ક્રમાત્।
ચક્રાદિવજ્રપર્યન્તમસ્ત્રષોડશકં યજેત્

કોણસ્થેષુ ચતુષ્કેષુ ન્યસેચ્છક્તિં તતઃપરમ્।
ઐન્દ્રી દક્ષિણતઃ પઞ્ચવિંશતૌ પ્રથમે યજેત્

સર્વસમ્પત્પ્રદાં લક્ષ્મીં મધ્યકુમ્ભેષુ તદ્બહિ।
અષ્ટાસ પુષ્ટિ તદ્બાહ્ય કાન્તિ ષોડશકે દ્વિજ!

એમાદ્યેષુ ચાન્યેષુ પઞ્ચવિંશતિષુ ક્રામ।
પ્રભાદીના ચ શક્તીનાં ત્રિય્ ત્રિયયં યજેત્

તત્રાપિ પઞ્ચદશમે બહિઃ ષોડશકે ન્યસેત્।
કિરીટ, મન્તિ મે પઞ્ચવિંશતૌ ત્રિતયં યજેત્

શ્રીવત્સકૌસ્તુભં ચાપિ વનમાલાં તથૈવ ચ।
વાસુદેવાદિમન્ત્રૈસ્તુ વનમાલાન્તિમૈઃ ક્રમાત્

અષ્ટાવિંશતિસંખ્યં તુ હુત્વાજ્યં તુ (વા) યથારુચિ।
પૂર્ણાન્ દત્વા તતઃ કુમ્ભાન્ સંપાતવિધિના સ્તૃશેત્

પિધાય ચક્રિકાભિસ્તુ સર્વાનુક્તક્રમેણ તુ।
વાસોભિશ્છાદયેત્ પશ્ચાન્નૂતનૈસ્તુ પઋથક્ પૃથક્

ભૂયઃ પૂર્ણાહુતિં દત્વા દિક્ષુ ભૂતબલિં હરેત્।
મૃદાદિસર્વરત્નાન્તમુદ્ધારક્રમ ઇષ્યતે

પૂર્વં વિષ્ણોર્નુકમિતિ મન્ત્રેણ ચ મહામતે!।
પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં મૃત્કુમ્ભૈરભિષિચ્ય ચ

સર્વમૃત્કલશેનૈવ મધ્યસ્થેન તતો બહિઃ।
કુમ્ભૈઃ ષોડશભિર્વિપ્ર! પ્રાગાદિક્રમયોગતઃ

એવમેવ ક્રમઃ સર્વપઞ્ચવિંશતિષુ દ્વિજ!।
"પ્રતદ્વિષ્ણુરિ" ત્યનેન મૂલાદ્ભિરભિષેચયેત્

"પ્રતત્તે વિષ્ણુવાસ" ઇતિ કષાયૈરન્વિતામ્બુભિઃ।
યસ્ય "ત્રિપૂર્ણે" ત્યેતેન કલશૈઃ પલ્લવાન્વિતૈઃ

"તદસ્યે" તિ ચ મન્ત્રેણ પુષ્પૈરાપૂરિતૈર્ઘટૈઃ।
"તાવા"મિતિ ચ મન્ત્રેણ સિદ્ધાર્થાદિસમન્વિતૈઃ

"પ્રવઃ પાન્તમિ" ત્યેતેન તિલાદ્યન્વિતવારિભિઃ।
"પરો માત્રે" તિમન્ત્રેણ ષષ્ટ્યાદિદ્રવ્યવારિભિઃ

"ન તે વિષ્ણો" રિત્યનેન કુશમૂલાન્વિતામ્બુભિઃ।
"ઇરાવતી" તિ મન્ત્રેણ તુલસ્યાદિજલૈસ્તતઃ

"અતો દેવે" તિ મન્ત્રેણ મુસ્તાકન્દાદિસંયુતૈઃ।
"ઇદં વિષ્ણુરિ" ત્યનેન મુદ્ગાદ્યઙ્‌કુરપૂરિતૈઃ

"ત્રીણિ પદે" તિ મન્ત્રેણ શઙ્ખપુષ્પાદિવારિભિઃ।
"વિષ્ણોઃ કર્માણી" ત્યનેન શ્વેતાર્કાદ્યમ્બુભિસ્તતઃ

"તદ્વિષ્ણો" રિતિ મન્ત્રેણ સુરભ્યાદિજલૈસ્તતઃ।
"તદ્વિપ્રાસ" ઇત્યનેન સ્નાપયેલ્લોહવારિભિઃ

પ્રાગેકાશીતિકલશૈઃ સ્નાપયેત્ ક્રમયોગતઃ।
પૂર્વાદિમધ્યપર્યન્તનવકે સ્નપનક્રમઃ

ઐન્દ્રેણ નવકેનાદાવુરુયજ્ઞાય ઇત્યૃચા।
"ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃંહિતે" તિ વહ્નિદિક્‌સંસ્થિતેન ચ

"ઇયં મનીષે" તિ યામ્યેન નવકેનાભિષેચયેત્।
"વષટ્‌ તે વિષ્ણુવાસે" તિ નૈરૃતેન તતઃ પરમ્

" તિસ્રોવાચ" ઇત્યનેન વારુણેન મહામતે!।
"યોવર્ધ ઓષધિ" મન્ત્રેણ વાયવ્યનવકેન તુ

"સ્તરીરત્વદભવતી" તિ સૌમ્યેન નવકેન તુ।
ઈશાનદિક્‌સ્થિતેનૈવ યસ્મિન્ વિશ્વેતિ ચેત્યૃચા

" ઇદં વચઃ પર્જન્યાયે" તિ સ્નાપયેન્મઘ્યમેન તુ।
યામ્યેકાશીતિકલશૈસ્તતઃ સંસ્નાપયેદ્વિભુમ્

"સહસ્રશીર્ષં દેવ" મિતિ મન્ત્રપુરસ્સરૈઃ।
"સન્તતં સિરાભિ" રિતિપર્યન્તૈશ્ચ ક્રમેણ તુ

અષ્ટમન્ત્રૈર્મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રાગાદિનવકાષ્ટકૈઃ।
એતૈરેવ સમસ્તૈસ્તુ સ્નાપયેન્મધ્યમેન તુ

એકાશીત્યા તુ વારુણ્યા કલશૈરભિષેચયેત્।
"સમુદ્રજ્યેષ્ઠા" ઇત્યનેન પૂર્વાદિનવકેન તુ

વાપીકૂપતટાકાબ્ધિર્હ્રદવૃષ્ટિસમુદ્ભવૈઃ।
"યા આપો દિવ્યા" ઇતિ મન્ત્રેણૈવાભિષેચયેત્

નદ્યમ્ભસા સ્નાપનીત "યાસાં રાજે" ત્યૃચા તતઃ।
"યાસુ રાજે" તિ મન્ત્રેણ હિમતોયેન વૈ તતઃ

સમુદ્રજ્યેષ્ઠપૂર્વૈસ્તુ ચતુર્ભિર્મધ્યમેન તુ।
તતોઽભિષિઞ્ચેત્ સૌમ્યૈકાશીતિકુમ્ભૈઃ ક્રમેણ તુ

"યદિમા" ઇતિ મન્ત્રેણ શાક્રેણ નવકેન તુ।
"યસ્યૌષધિ" રિત્યેતેન વહ્નિદિક્‌સંસ્થિતેન તુ

"સાકં યક્ષ્મે" તિ યામ્યેન "અન્યાવો" ઇતિ નૈરૃતે।
"યાઃ ફલિની" તિ મન્ત્રેણ વારુણ્યાં નવકેન તુ

"મુઞ્ચતુ મા શપય્યા" દિતિ વાયુદિઙ્‌નવકેન તુ।
"આપઃ પુનન્ત્વિત્ય" નેન સોમદિક્‌સંસ્થિતેન તુ

"ઓષધીઃ સોમરાજ્ઞી" તિ મન્ત્રૈણૈશાનકેન તુ।
"યા ઓષધીસ્સોમરાજ્ઞી વિષ્ઠિતા" ઇતિ મધ્યતઃ

તતોઽગ્ન્યેકોનપઞ્ચાશત્કલશૈરભિષેચયેત્।
ગાયત્ર્યા ચૈન્દ્રષટ્‌કેન "ગન્ધદ્વારે" તિ યામ્યતઃ

"પયસ્વતીરોષધય" ઇતિ ષટ્‌કેન પશ્ચિમે।
"દધિક્રાવ્‌ણ" ઇત્યૃચા સૌમ્યષટકેન તત્પરમ્

સમ્યક સ્રવન્તિ સરિતઃ સૂક્તેનૈવ ઘૃતેન ચ।
નૈરૃતૈકોનપઞ્ચાશત્કલશૈરભિષેચયેત્

"તેજોસી" ત્યાદિયજુષા તૈલેન સ્નાપયેત્તતઃ।
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ પ્રાક્‌ક્રમેણ ગુડોદકેઃ

"તેજસીત્યાદિ" મન્ત્રેણ વાયૌ તૈલેસ્તુ સાર્ષપેઃ।
દ્વાદશાર્ણાખ્યમન્ત્રેણ સર્વૈરિક્ષુરસૈસ્તતઃ

મધુવાતાદિભિર્મન્ત્રૈઃ કલશૈર્મધુપૂરિતૈઃ।
પૂર્વોદિતેન મન્ત્રેણ નાલિકેરજલૈઃ ક્રમાત્

તેનેવોષ્ણજલૈઃ પશ્ચાદ્વહ્‌ન્યાદીશાનપશ્ચિમમ્।
સુતપ્તાયોગુડક્ષેપાત્ સઞ્જાતોષ્ણૈસ્તદૈવ તુ

ઉદ્વર્તયેત્તયો દેવં "દ્રપદા" દીતિ મન્ત્રતઃ।
શિરસ્યામલકં દદ્યા "ન્માનસ્તોકે" તિ મન્ત્રતઃ

પ્રક્ષાલ્ય શુદ્ધતોયૈશ્ચ બહુભિશ્ચ સુગન્ધિભિઃ।
મધ્યૈકાશીતિકલશૈસ્તતઃ સંસ્નાપયેત્ ક્રમાત્

"સહસ્રશીર્ષે" ત્યનયા ઋચૈન્દ્રીનવકૈર્ઘટૈઃ।
અષ્ટાભિરષ્ટદિક્‌સંસ્થૈર્મઘ્યમેન દ્વિતીયયા

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં તથા ઋઘ્ભાં ક્રમાન્નવકસપ્તકૈઃ।
પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન સમસ્તેન શનૈઃ શનૈઃ

સ્નાપયેદ્દેવદેવેશં મધ્યસ્થનવકેન તુ।
યદ્વા "સર્વસ્ય વશિન" મિત્યાદ્યૈર્મનુભિઃ ક્રમાત્

મહોપનિષદન્તસ્થૈઃ દિક્‌સ્થિતૈઃ કલશાષ્ટકૈઃ।
"એક એવ નારાયણ" ઇતિ મધ્યગતેન તુ

યદ્વા દ્વિષટ્‌કમન્ત્રેણ સર્વકુમ્ભૈઃ ક્રમેણ તુ ।
મૃદાદિ સર્વરત્નાન્તં સ્નાપયેદ્‌દ્વિજસત્તમ!

ઉદ્ધાર એવં કથિતઃ શ્રૃણુ કર્મક્રમં દ્વિજ!।
પ્રભાતે તુ કૃતસ્નાનઃ કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ

દેશિકેન્દ્રસ્તથાન્યૈશ્ચ દેશિકૈશ્ચ સમન્વિતઃ।
પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્યાથ નિત્યં નિર્વર્ત્ય પૂર્વવત્

યાગમણ્ડપમાસાદ્ય રજોભિઃ પૂર્ય મણ્ડલમ્।
કુમ્ભમણ્ડલયોરિષ્ટ્વા પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્ય ચ

તતસ્ત્વર્ઘ્યાદિભિર્ભોગૈઃ મૂલબિમ્વં તુ પૂજયેત્।
તસ્માત્ સ્નપનબિમ્બે તુ સમાવાહ્ય તથૈવ ચ

ઇષ્ટ્વાલંકૃત્ય વિવિધૈર્વસ્ત્રૈર્માલ્યૈશ્ચ ભૂષણૈઃ।
શિબિકાદૌ સમારોપ્ય સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્

પૂર્વોક્તવર્ત્મના વિપ્ર! નિનયેત્ સ્નાનમણ્ડપમ્।
સ્નાનપીઠે સમારોપ્ય પૂર્વોદિતવિધાનતઃ

યથાક્રમં સમભ્યર્ચ્ય યાવદાત્મનિવેદનમ્।
તતસ્તુ દેવદેવસ્ય કુર્યાત્ કૌતુકબન્ધનમ્

દેવસ્ય પુરતઃ કુર્યાચ્છકૃતા મણ્ડલં શુભમ્।
પિષ્ટચૂર્ણૈરલંકૃત્ય ન્યસેત્ કોણેષુ પાલિકાઃ

વ્રીહિભિઃ પીઠિકાં કૃત્વા તદૂર્ધ્વં વિનિવેશયેત્।
હૈમં વા રાજતં પાત્રં પૂરિતં શાલિતણ્ડુલૈઃ

સ્વારિમાનૈસ્તદર્ધૈર્વા તામ્બૂલૈશ્ચ વિભૂષિતમ્।
તદૂર્ધ્વે વિન્યસેત્ સૂત્રં પટ્ટજં તુ ચતુર્ગુણમ્

મન્ત્રયિત્વાસ્ત્રમન્ત્રેણ સંપૂજ્ય કુસુમૈરપિ।
તત્ પાત્રં શિરસિ સ્થાપ્ય પરિચર્યાપરસ્ય ચ

શિષ્યસ્ય મણ્ડપં પશ્ચાચ્ચતુષ્કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્।
સર્વમઙ્ગલસંયુક્તં પ્રાસાદાભ્યન્તરે યદિ

પ્રથમાવરણે વાપિ દ્વિતીયાવરણેઽથવા।
પ્રદક્ષિણચતુષ્કં તુ કુર્યાદ્વા સંકટે દ્વયમ્

દેવસ્યાગ્રે તુ તત્પાત્રમાધારસ્યોપરિ ન્યસેત્।
કૃત્વા પુણ્યાહઘોષં તુ દેવમર્ઘ્યાદિભિર્યજેત્

તતઃ પ્રતિસરં ચેષ્ટ્વા ગન્દ્યધૂપાધિવાસિતમ્।
કૌતુકં દેવદેવસ્ય બન્ધયેદ્દક્ષિણે કરે

સંપૂજ્યાર્ગ્યાદિભિર્ભૂયસ્તામ્બૂલૈસ્તોષયેદ્‌દ્વિજાન્।
દીક્ષિતાન્ વૈષ્ણવાંશ્ચાપિ દેશિકેન્દ્રપુરસ્સરાન્

આચાર્યઃ સ્વયમાદદ્યાત્તદર્ધં તણ્ડુલાદિકમ્।
એવં સર્વેષુ યાગેષુ કાર્યં કૌતુકબન્ધનમ્

કુમ્ભાનાં વિહિતં કર્મ ન કૃતં યદિ વ પુરા।
કયા ત્વનુપપત્યા તુ તદા તત્ સર્વમાચરેત્

સ્નાનાસનોદિતૈર્ભોગૈઃ મુખલેપાન્તિમૈઃ ક્રમાત્।
પૂજયિત્વા તતઃ કુમ્ભૈઃ સ્નાપયેદુક્તવર્ત્મના

સર્વેષામપિ કુમ્ભાનાં સ્નાનશેષં તુ પૂરયેત્।
ઘટાન્તરં તુ દ્રવ્યાણામન્તરાન્તરયોગતઃ

શુદ્ધામ્ભસા સ્નાપયિત્વા વસ્ત્રેણાર્ઘ્યાદિભિર્યજેત્।
એવં સુસ્નાપ્ય વિધિવદ્રજનીચૂર્ણપૂરિતૈઃ

કૌતુકોક્તેન માર્ગેણ પુરસ્તાદધિવાસિતૈઃ।
પઞ્ચવિંશતિભિઃ કુમ્ભૈર્નવભિઃ પઞ્ચભિસ્તુ વા

એકેન વાપિ તચ્ચૂર્ણં દ્વિષટ્‌કબ્રહ્નવિદ્યયા।
પ્રદદ્યાન્મૂર્ઘ્નિદેવસ્ય ભૂયશ્ચાર્ઘ્યાદિભિર્યજેત્

સર્વાઙ્ગં પરિમૃજ્યાથ ભક્તાનાં મૂર્ઘ્નિ દાપયેત્।
વિષ્વક્‌સેનસ્ય દત્વા તુ તન્મન્ત્રેણ તતો દ્વિજ!

સહસ્રધારાસ્નપનમાચરેચ્છદ્ધવારિભિઃ।
સવન્દનાદિકં દત્વા તતઃ પીઠાત્તતઃ પ્રભુમ્

અલઙ્કારાસનં નીત્વા આસનાદિક્રમાદ્યજેત્।
ભોગૈઃ સાંસ્પર્શિકૈઃ પ્રાગ્વદ્વિવિધૈરૌપચારિકૈઃ

હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞૈશ્ચ વિચિત્રૈશ્ચ મનોહરૈઃ।
એવં દ્વિજપ્રદાનાન્તં હોમાન્તં વા પ્રપૂજ્ય ચ

શિબિકાદૌ સમારોપ્ય પૂર્વવત્ સંપ્રવેશયેત્।
પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ પ્રાસાદાભ્યન્તરં તતઃ

તત્રાવરોપ્ય તદ્બિમ્બં સ્વસ્થાને સન્નિવેશ્ય ચ।
ઇષ્ટ્વાચાર્ઘ્યાદિભિર્ભોગૈઃ મૂલબિમ્બં તથૈવ ચ

સમાર્પ્ય ચ કૃતં કર્મ કુર્યાચ્ચૈવ વિસર્જનમ્।
તતશ્ચૌત્સવબિમ્બં તદ્વિચિત્રૈર્વસનૈસ્તથા

તતશ્ચોત્સવબિમ્બં તદ્વિચિત્રૈર્વસનૈસ્તથા।
અનેકૈર્ભૂષણૈ રમ્યૈર્માલ્યૈશ્ચ સુસુગન્ધિભિઃ

અલંકૃત્ય સમારોપ્ય શિબિકાં સંપ્રવેશયેત્।
આસ્થાનમણ્ડપં સમ્યગુત્સવોદિતવર્ત્મના

તત્રાવરોપ્ય યાનાચ્ચ સૌવર્ણે વિતતે શુભે।
ભદ્રાસનેઽથવા વિપ્ર! વિચિત્રાસ્તરણાન્વિતે

યથાક્રમોદિતેનૈવ વર્ત્મના સંપ્રપૂજયેત્।
સાંસ્પર્શાદિકૈર્ભોગૈર્વિવિધૈસ્તુ વિશેષતઃ

મહાહવિર્નિવેદ્યાથ કૃત્વા સર્વં ક્રમેણ તુ।
દ્વિજપ્રદાનપર્યન્તમગ્નૌ સન્તર્પયેત્ ક્રમાત્

સમર્પણાદિકં સર્વં કૃત્વા દેવં જગત્પતિમ્।
સમારોપ્ય ચ યાનાદૌ સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્

પ્રવેશયેત્તુ પ્રાસાદં યાનાદેરવરોપ્ય ચ।
સ્વસ્થાને સન્નિવેશ્યાથ અર્ઘ્યગન્ધાદિભિર્યજેત્

મૂલબિમ્બં તથાભ્યર્ચ્ય કૃતં કર્મ સમર્પયેત્।
સ્નાનશેષેણ તોયેન કુમ્ભસ્થેન ક્રમેણ તુ

દ્વારસ્થાન્ સકલાન્ દેવાંસ્તથા ચાવરણસ્થિતાન્।
બલિદાનક્રમેણૈવ સંપ્રોક્ષ્ય પરિપૂજ્ય ચ

બલિં ચ દત્વા શેષેણ ગણેશમભિષિચ્ય ચ।
પૂજયેદર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈરથવા હ્યનુકલ્પકે

પૂજાવસાને દેવસ્ય સ્નપનવ્યક્તિગસ્ય તુ।
પ્રોક્ષણં દેવતાનાં ચ ગણેશસ્યાભિષેચનમ્

આચરેત્ ક્રમયોગેન, યજમાનસ્તતો દ્વિજ!।
આચાર્યાન્ સાધકાંશ્ચૈવ તોષયેદ્‌વિવિધૈર્ધનૈઃ

અન્યાંશ્ચ વૈષ્ણવાન્ સર્વાન્ યથાશક્તિ ચ તોષયેત્।
અનિવારિતમન્નાદ્યં સાર્વજન્યં તુ કારયેત્

એવમેવ હિ સર્વેષુ સ્નપનેષુ ક્રિયાક્રમઃ।
પ્રોક્ષણં પરિવારાણાં બલિદાનં ચ વર્જયેત્

મહાહવિર્વિધાનં ચ વિભવે સતિ કલ્પયેત્।
પ્રધાનાદિક્રમેણૈવ સ્નપનાનાં તુ પઞ્ચકમ્

કુર્યાન્નિત્યવિધૌ વિપ્ર! તથા નૈમિત્તિકેઽપિ ચ।
તતસ્તુ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માદિસ્થૂલસ્થૂલાન્તપઞ્ચકમ્

ચાતુરાત્મ્યાદિદેવાનાં કાર્યં સ્થાપનકર્મણિ।
અયને વિષુવે ચૈવ ગ્રહણે સોપ્રસૂર્યયોઃ

સ્નપનં મુખ્યકલ્પે તુ કુર્યાદાદ્યોત્તમોત્તમમ્।
અનુકલ્પે તુ તન્મધ્યં, તન્ન્યૂનાદિ ચતુષ્ટયમ્

અયનદ્વયમધ્યસ્થસંક્રાન્તિદ્વિચતુષ્ટયે।
આવૃત્તિક્રમયોગેન કલ્પયેન્મુનિપુડ્ગવ!

ઉત્સવારમ્ભદિવસે તદન્તે ચ સમારભેત્।
અધમોત્તમસંજ્ઞં તુ તન્મધ્યં વાનુકલ્પકે

મહાહવિર્વિધાને તુ તન્ન્યૂનં તુ સમાચરેત્।
દેશકાલાનુરૂપેણ દ્વિતીયં નવકં તુ વા

તૃતીયં વા ચતુર્થં વા કલ્પયેત્તુ યથાક્રમમ્।
પ્રાયશ્ચિત્તેષુ કાર્યેષુ સર્વાણ્યેતાનિ કલ્પયેત્

તેષુ સ્નપનભેદં તુ વક્ષ્યામ્યુપરિ વિસ્તૃતમ્।
સ્નપનાનાં વિધાનં તુ દિવ્યશાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના।
યથાવત્ કથિતં સમ્યક્કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે સ્નપનવિધાનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥
**************