Parameshvara Samhita · Chapter 10
// śrīḥ //
daśamo'dhyāyaḥ
sanakaḥ ---
pūrvaṃ tu bhagavadyāgavelāyāmuktamarcanam/
prāsādāvayavasthānāṃ lokādīnāṃ samāsataḥ
teṣāṃ svarūpaṃ nāmāni sthānānyapi viśeṣataḥ/
vistarācchrotuyicchāmi prabūhi vadatāṃ vara!
śāṇḍilyaḥ ---
anekabhedabhinneṣu prāsādeṣu mahāmate!/
vistareṇa samasteṣu vṛtāyatapurassaram
vakṣye lokādhvatatvānāṃ devatānāṃ ca saṃsthitim/
sanniroghya ca bhūlokaṃ pādakṣititale'khilam
evaṃ prāsādapīṭheṣu bhuvarlokaṃ yathāsthitam/
smarejjaṅghāvadhiryāvat svarlokaṃ tattadūrdhvagam
ārabhya prastaroddeśāt mahacchikharabhūmigam/
janolokaṃ ca tadvedyāṃ tapaḥsaṃjña tadaṇḍakam
satyasaṃjñaṃ ca yallokaṃ tacchikhāyāṃ tu saṃsmaret/
bhāvayecca purā vyāptimevaṃ vai sāptalaukikīm
tataścādhvamayīṃ vyāptiṃ bhāvayettu yathākramam/
kumbhādhāropalāntasthamadhvaṣaṭkaṃ smaran yajet
bījabhūtaṃ tadantasthāmadhvavyāptimanusmaret/
bījataścāṅkurībhūtā parastādvyaktimeti sā
prāsādapīṭhaparyantaṃ kumbhādhāropalāttu vai/
bhuvanādhvā yathāvastho bhāvanīyastu sarvataḥ
garbhocchrāyāvadhiryāvat padādhvānaṃ vilokayet/
mantrādhvā śukanāsāntaṃ tattvādvya vedikāvadhi
kalādvā tu galāntaṃ ca varṇādhvā ca tadūrdhvataḥ/
evaṃ kṛtvādhvakīṃ vyāptiṃ tatastatvāni vinyaset
saṃyojya pārthivaṃ tatvaṃ pādakṣititale dvija!/
toyatatvaṃ nyaset pīṭhe jaṅghāyāṃ taijasaṃ smaret
grīvoddeśāvadhiryāvadvāyutatvaṃ tadūrdhvataḥ/
ākāśaṃ śikharasthaṃ syāttaduddeśāt krameṇa tu
nyasecchabdāditanmātraṃ yāvat pādatalāntimam/
pārśvato nāsike śrotre tvak sudhā samudāhṛtā
gavākṣe cakṣuṣī syātāṃ jihvā bhadrākhyavedikā/
ghrāṇastu śukanāsā syādāsyaṃ dvāramudāhṛtam
vijñeyāḥ pāṇayaḥ stambhāḥ pādāḥ pādaśilā ghaṭāḥ/
pāyuḥ syājjalaniryāṇamupasthaṃ tu tadantaram
mano'ntarvyomavijñeyaṃ garvo brahnaśilāgataḥ/
buddhistu piṇḍikā jñeyā prakṛtiḥ syāttadantaram
pañcaviṃśatamo jñeyaḥ pratimā puruṣaḥ paraḥ/
evaṃ nyasteṣu tatveṣu nyastavyā devatāḥ kramāt
ghaṭādhāropalasyādhastvananto nāma nāgarāṭ/
sahasrasaṃkhyāsaṃkhyātaphaṇāmaṇḍalamaṇḍitaḥ
tadūrdhve saṃsthitaṃ cakraṃ sahasrāropaśobhitam/
yā śilā kalaśādhārasaṃjñā tāṃ viddhi sarvagā
sāmarthyaśaktiḥ sāmānyā niṣkalā pārameśvarī/
tadūrdhvasaṃsthitāḥ kumbhā nava saṃkhyāstu ye dvija!
teṣāṃ vidikasthitānāṃ ca caturṇāṃ madhyato nyaset/
pajhāsanagatāṃ lakṣmīṃ nidhibhiḥ parivāritām
caturṇāmapi cānyeṣāṃ ratnarāṭ kaustubhābhidhaḥ/
svamantreṇa svanāmnā ca nidhināthaiḥ samanvitaḥ
bhagavān sarvaśaktyātmā ekasmin paricintayet/
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa niṣkalaṃ śabdavigraham
tatra madhyamakumbhasya pidhāne madhyato nyaset/
śaktirvai yā parā dedhī viśvasandhāraṇakṣamā
prabhā sarveśvarī dikṣu jñānaśaktiḥ smṛtā ca sā/
vidigvyaktisamūhe ca smaredānandalakṣaṇā
kriyākhyā yā''cyutī śaktiḥ śuddhavargasya janmadā/
pidhānanavake tvasminnāmadyādīśagocaram
smartavyāḥ sarvato vyāptāḥ krameṇaiva mahāmate!/
jñānabhāsā nivasatī tathā'nantabalā prabhā
sarvagā brahnavadanā dyotakī satyavikramā/
saṃpūrṇā ceti kathitāḥ śaktayo viśvadhārikāḥ
śaktyaṣṭakaṃ tu nyastavyaṃ tadbahirdigvidikṣu ca/
prāgādīśānadiṅniṣṭhaṃ krameṇaiva śilāṣṭake
balavīryavatī nityā anantākhyā sthirā dhtruvā/
styākhyā dhṛtisaṃjñā ca sthitirnāmnā dvijāṣṭamī
śilānāmantare bhūmau ṣaṭkaṃ krameṇa tu/
nyastavyaṃ pūrvavarṇācca varṇānāṃ sāvasānakam
kṣārṇena cintayedvyāptiṃ tadvahiścāṅgulīyakam/
tato masūrakādhāre dharmādyaṃ yaddviraṣṭakam
tadūrdhvaṃ koṇadeśeṣu yadā pajhacatuṣṭayam/
kalpitaṃ tu tadā vipra! kamalopari saṃsthitāḥ
mūrtayo vāsudevādyāḥ pāvakādīśapaścimam/
athopānataloddeśe cakraṃ kālānalaprabham
adhiṣṭhānapradeśe tu pajhaṃ dhāmatrayāśritam/
sarvābhiḥ śaktibhiryuktastanmadye cinmayaḥ pumān
pīṭhasya dikcatuṣke tu pūrvādyuttarapaścimam/
anantavihagāmbhojacakrākyāḥ kramaśaḥ sthitāḥ
tataścaraṇapajhe tu prāgādau dikcatuṣṭaye/
vāsudevādayaḥ sthāpyāḥ puruṣādyāstu vā kramāt
sarvādhāramayaṃ cakraṃ śākhāmūlaṃ samāśritam/
jñānakriyātmake tatve śākhayoryugale sthite
parabheśvara ādyastu dvārasyordhva udumbare/
saṃsthitaḥ sarvato vyāpī tatpṛṣṭe madhyadeśataḥ
catuṣpāt sakalo dharmaḥ sthitaḥ satvavatāṃ varaḥ/
yadā kavāṭau dvārasya kalpitau dvijasattama!
kālabaiśvānaro devo hyapāṃ patirubhāvimau/
dakṣiṇottarayogena kavāṭaparisaṃsthitau
kalpitau śukanāsau vā yadā sāṅgau mahāmate!/
icchāprāṇau tayoḥ sthāpyāvagnīṣomau gavākṣayoḥ
tato jaṅghādviṣaṭke tu tathaivāntarabhūmiṣu/
kālo viyanniyantā ca śāstraṃ nānāhgalakṣaṇam
vidyādhipatayaścaiva sarudraḥ sagaṇaḥ śivaḥ/
prajāpatisamūhastu indraḥ saparivārakaḥ
munayaḥ saptapūrve'nye grahāstārādikairvṛtāḥ/
jīmūtāścākhilā nāgā apsaroṇa uttamaḥ
oṣadhyaścaiva paśavo yajñāḥ sāṅgākhilāstu ye/
vidyāścaivāparā vidyā pāvakaścaivamārutaḥ
candrārkau vārivasudhe ityete devatāgaṇāḥ/
caturviṃśatisaṃkhyātā ghyātavyāstu yathākramam
mūrtayaḥ keśavādyāstu jaṅghāgraparisaṃsthitāḥ/
pārśvayoḥ śukanāsāyā bhittimūlasamāśritam
gaṇeśaṃ yoganidrāṃ ca nyasedvā dakṣiṇāditaḥ/
tadūrdhvaṃ prastaroddeśakapotatalasaṃsthitam
nāsikānavakaṃ yacca yāstadantarabhūmayaḥ/
tasmiṃstāsu ca sarvāsu hyete sthāpyāḥ krameṇa tu
cakraśahkhau gadāpajhe lāṅgalaṃ musalaṃ śarāḥ/
śārṅgaṃ ca khaṅgakheṭau tu daṇḍaḥ paraśurītihā
pāśāṅkuśau mudgaraṃ ca vajraṃ śaktisamanvitam/
prāsāde caturaśre ca caturaśrāyate'pi ca
garuḍaṃ prastarasyordhve nyaset koṇacatuṣṭaye/
tadūrdhvaṃ vedikāyāṃ tu bhāvanīyā mahāmate!
ete pūrvādiyogena ekaśrṛṅgatanustataḥ/
devo vāmanadehastu sarvavyāpī trivikramaḥ
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca/
jvalatparaśudhṛgrāmo rāmaścānyo dhanurdharaḥ
vedavidbhagavān kalkī pātālaśayanaḥ prabuḥ/
tato grīvātale ghyeyaḥ kūrmaḥ pātāladhārakaḥ
varāho nārasiṃhaścāpyamṛtāharaṇastu vai/
śrīpatirdivyadeho'tha kāntātmā'mṛtadhārakaḥ
rāhujit kālanemighnaḥ pārijātaharo mahān/
lokanāthastu śāntātmā dattātreyo mahāprabhuḥ
nyagrodhaśāyī bhagavānityete dvijasattama!/
tatastu śikharoddeśaṃ tridhākṛtya yathāsamam
yāvattu kalaśādhāravedikā dvijasattama!/
adhobhāge kramādghyeyāḥ śiṣṭā devāstu vaibhavāḥ
ananto bhagavān devaḥ śaktyātmā madhusūdanaḥ/
vidyādhidevaḥ kapilo viśvarūpo vihaṅagamaḥ
kroḍātmā baḍabāvaktro dharmo vāgīśvarastathā/
deva ekārṇavaśaya iti ye dvādaśa smṛtāḥ
dhruvastu sarvato vyāpī tadūrdhvapadasaṃsthitaḥ/
pajhanābhastadūrdhve tu vyāpakaḥ paritiṣṭhati
śukanāsāmukhe devaḥ pūjanīyaḥ paraḥ pumān/
bhagavān jagadādhāro jagadīśaḥ sanātanaḥ
vāsudevaḥ paraṃ brahna jagatkāraṇamacyutaḥ/
lokānadhvagaṇaṃ nityaṃ tatvādyamapi devatāḥ
prāsādopari vinyastāḥ samākramya ca saṃsthitāḥ/
yatra prāsādadehe tu śukanāsā na kalpitā
tatrāgrato nāsikāyāṃ vāsudevaṃ tu saṃsmaret/
nāsikātritaye śiṣṭe acyutādyāstrayaḥ sthitāḥ
athavā puruṣādyāstu narādyā vā dvijottama!/
varāhādyāstu vā yadvā dharmamūrtyādayaḥ kramāt
yadvā paraśurāmādyāḥ smartavyāḥ kramayogataḥ/
ete tu śaktibhiḥ sarve yuktā vā kevalāstu vā
drumaiḥ patralatāyuktairbhūṣite vedikātale/
vinyaset ṣaḍaraṃ cakraṃ tejojvālāsahasradhṛk
tataḥ sāmalasāreṣu vāsudevādikān smaret/
tadagradeśe cakrāṇi ghyātavyāni yathākramam
amalaṃ śāntasaṃjñaṃ tu tathā śāntoditoditam/
narādyaṃ kṛṣṇaparyantaṃ śukanāsāghaṭe tu vai
antarmaṇḍalakoṇeṣu vanhyādīśānapaścimam/
varāharūpī bhagavān śeṣamūrtidharaḥ prabhuḥ
nṛsiṃharūpī puruṣastathā nārāyaṇo vibhuḥ/
prāsādāṅgeṣu viprendra! kramānnigaditeṣu ca
devatādhārabhūteṣu yadyadaṅgaṃ na kalpitam/
yatra vā tattadadhikaṃ yatrāpi ca samācaret
tattatsthāne svabudhdyā tu devatānyāsamūhataḥ/
yadvā hyanavaklaptāṅge devateṣṭiṃ tu varjayet
lokāḥ sapta tathādvānastatvasaṅghāśca devatāḥ/
dhyātavyāstu nirākārāḥ sādhakairdvijasattama!
vimāne'pi tathā siddhavibudhaiśca pratiṣṭhite/
kintu tatra viprānāṅgamūrtināṃ lāñchanādikam
tāsāṃ sthānāni viprendra! kalpitāni yathāvidhi/
vimānāvayavāṃścāpi saṃparīkṣyaiva yatnataḥ
pūjayet sāvadhānena cetasā dhyānapūrvakam/
lāñchanādyeṣu mūrtīnāṃ prāsādāvayaveṣvapi
anabhivyaktarūpeṣu lakṣaṇādeḥ parīkṣaṇāt/
svapnādeścāpi viprendra! deśikendropadeśataḥ
yathāvat saṃparīkṣet prayatnena dvijottama!/
lakṣaṇādiṣu hīneṣu viparyasteṣvapi dvija!
na lakṣaṇādikaṃ kuryādanyathā dvijasattama!/
lakṣaṇaṃ na parīkṣet hyanyathākaraṇeñchayā
anyathākaraṇārthaṃ tu lakṣaṇādye parīkṣite/
kṣayatyāyuḥ kṛte tasmin lakṣaṇairnarakaṃ vrajet
tasmāt sarvaprayatnena svayaṃvyaktādike'pi ca/
vimāne saṃsthitānāṃ tu mūrtīnāṃ lakṣaṇādikam
sthānānyapi ca tāsāṃ vai vimānāvayavānapi/
yathāsthitaṃ parīkṣyaiva kṛtvā mūrtivinirṇayam
svena svena viśeṣeṇa lāñchanādyena vai sphuṭam/
svena svena tu mantreṇa pūjanaṃ ca samācaret
prāsādeṣu svayaṃvyaktaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣu sattama!/
tadrūpī bhagavān devaḥ svagramevāvatiṣṭhate
tatra sannihitaḥ sākṣādbhagavān bhaktavatsalaḥ/
jāte jīrṇādidoṣe'pi na tyajanti kadācana
svaṃ svaṃ pradeśametāstu mantrāṇāṃ śaktayaḥ parāḥ/
prāsādāntaḥ sthitāścāpi svayaṃvyaktapurassarāḥ
ākārāstu vibhoḥ samyagjñeyāḥ pūrvoktayogataḥ/
nāstrairmantrairdhvajairyeṣāṃ vyaktirvyaktā jagattraye
te'pi lāñchanabṛndaṃ tu dhārayantyaṅghrigocare/
lālāṭe cāṃsapaṭṭe tu pṛṣṭhe pāṇitaladvaye
tanūruhacaye mūrdhni, karmiṇāṃ pratipattaye/
tattallāñchanabṛndaṃ tu parīkṣyaivaṃ viśeṣataḥ
tattadākāraniyatairvācakaiḥ saṃprapūjayet/
yeṣāṃ lāñchanabṛndaṃ tu na vyaktaṃ caraṇādiṣu
tānarcayed dviṣaṭkārṇapurogāṇāṃ mahāmate!/
vyāpakānāṃ tu mantrāṇāmekenābimatena tu
iti jñātvā yathāvacca yaḥ pūjayati mantravit/
sa pūjāphalamāpnoti hyanyathā viparītabhāk
etānyuktāni sarvāṇi lokādīni krameṇa tu/
samārādhanakāleṣu devasyāmitatejasaḥ
dvārsthadevārcanaṃ kṛtvā pūjayettadanantaram/
namaskārapadāntena svānāmnā praṇavādinā
arghyālabhanamālyaiśca dhūpena dvijasattama!/
agrato devadevasya dvāradeśasya bāhyataḥ
antarmaṇḍaladeśe tu gatvā vā pūjayet kramāt/
evaṃ prāsādabhede tu yasmin sādhakasattamaiḥ
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vārcanaṃ dvija!/
nityaśaḥ kriyate tatra sadā saṃnnihito vibhuḥ
ata eva dvijaśreṣṭha! tadarcanapurassaram/
kuryādārādhana viṣṇoḥ sādhakaḥ siddhilālasaḥ
ya evaṃ kurute bhaktyā hnananyaparayā sadā/
so'cirāllabhate kāmāniha loke paratra ca
mokṣārthī kurute yastu sa yāti paramaṃ padam/
sanakaḥ ---
prāsādānāṃ svayaṃvyaktapūrvāṇāṃ tu viśeṣataḥ
prāsādaṃ tu svayaṃvyaktamatyarthaṃ tvaṃ praśaṃsasi/
kīdṛśaṃ tatsvarūpaṃ syādanyeṣāṃ vāpi kīdṛśam
kīdṛśī ca mahattāsya jñātumicchāmi sāṃpratam/
śāṇḍilyaḥ ---
yadidaṃ dṛśyate viṣṇormāyayā nirmitaṃ jagat
kālādibahubhirbhedairbhinnaṃ nānāsvarūpakaiḥ/
tadīye prabhavo hyahni pralayaśca niśāgame
divyaṃ yugasahasraṃ hi tadīyaṃ viddhi vāsaram/
rātriśca tāvatī jñeyā evaṃ rātrikṣaye sati
pravartamāne tvahani kāle sandhyākhyalakṣaṇe/
svakāraṇamanujjhitya kāryārthaṃ munipuṅgava!
jñānayogaprabhāvena ameyamahimāvṛtam/
preritaṃ nābhirandhreṇa tena hārdaṃ kuśeśayam
vijñaptimātrarūpaṃ tu svasyāntaḥkaraṇe sthitam/
sahasrārkapratīkāśaṃ sahasraśaśikesaram
sahasravahnigarbhaṃ ca hemanālaṃ mahāprabham/
tanmadhye mānaso brahyā tena sṛṣṭaścaturmukhaḥ
jagadvibhavakṛdvipra! vidyādehaḥ sanātanaḥ/
sarvasaṃskārasaṃpūrṇo vedavedāṅgapāragaḥ
aṇimādyaṣṭakopetaḥ sisṛkṣāśaktibhiryutaḥ/
na tasya viditaścāsau yadā yātaḥ sagarvatām
asmīti pratyayaṃ labdhvā rajasā kaluṣīkṛtaḥ/
tasmiṃścāntarhite tasya pauṣkarasya matistadā
viparyastā tataḥ sṛṣṭau pravṛttirnābhavadadvija!/
kāryākāryaviśeṣajño nābhūdudvignacetanaḥ
tataḥ prasannacetāstu tapastepe suduścaram/
acirāt puṇḍarīkākṣaṃ draṣṭukāmaḥ prajāpatiḥ
tatastu tapyamānasya brahnaṇo dvijasattama!/
hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃvara!
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragraho vibhuḥ/
brahnā ---
"namaste brahnahṛdaya! namaste brahnapūrvaja!
yogārdhanayanaśreṣṭha! sāṃkhyayoganidhe! vibho!/
vyaktāvyaktakarācintya! kṣemaṃ panthānamāsthita!
viśvabhuk! sarvabhūtānāmantarātmannayonija!/
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāmne svayambhuve
tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam/
cākṣuṣaṃ yaddvitīyaṃ me janmehāsīt purātanam
tvatprasādācca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat/
tatvataḥ śrāvaṇaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho!
nāsikyaṃ vāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate/
aṇḍajaṃ cāpi mejanma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam
idaṃ ca saptamaṃ janma pajhajaṃ tvamitaprabha!/
sarge sarge hyahaṃ putrastṛtīyaguṇavarjita!
prathamaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ/
tvamīśvara! prabhāvaśca bhūtānāṃ ca prabhāvanaḥ
tvaṃ pañcakālakartṝṇāṃ gatistvaṃ pāñcarātrika!/
tvayā hi nirmito'haṃ vai vedacakṣurvaco'tiga!
sraṣṭuṃ jagadidaṃ sarvaṃ cetanācetanātmakakam/
kā śaktirmama deveśa! jagat sraṣṭaṃ jagatprabho!"
evaṃ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ/
svarūpaṃ darśayāmāsa tasmai divyamanuttamam
taṃ dṛṣṭvā mahatā yukto harṣeṇa kamalāsanaḥ/
ānandāśrusamāviṣṭaḥ praṇamya prāñjaliḥ sthitaḥ
tatastu puṇḍarīkākṣastamuvāca jagatpatiḥ/
"sṛja prajāḥ putra! sarvā mukhataḥ pādatastathā
kṣeyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata!/
vedaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ
tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi/
prajānāmapi sarvāsāṃ saṃvṛtte sargakarmaṇi
divyasya mahato dhāmnaḥ sākṣādvyaktasya cāntare/
svayaṃvyaktena divyena hyākāreṇāmalena ca
anantabhogiśayane śayānaḥ paṅkajekṣaṇaḥ/
prakāśayiṣyati puro vāsudevaḥ parātparaḥ
tamārādhaya deveśaṃ vimānābhyantarasthitam/
sarveṣāmapi lokānāṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam
vāsudevaṃ tuparamaṃ pumāṃsaṃ bhaktavatsalam/
dvādaśākṣaramantreṇa bhogaiḥ sāṃsparśikādikaiḥ
hṛdayaṅgamasaṃjñaiśca vividhairopacārikaiḥ/
svādhikārapravṛtyarthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā
mahopaniṣadākhyena śāstreṇoktaprakārataḥ/
yatpauṣkarākyayā loke prathimānaṃ prayāsyati
pauṣkarasya tavoktatvāt prathita tu tathā bhavet/
mahāvibhūtiriti ca tadvakṣyāmyapare yuge"
asminnādau kṛtayuge samatīte tu mānuṣe/
tato brahnā namascakre devāya harimedhase
vrahnā cāgryaṃ sa jagrāha saniṣatsaṃhitānvitam/
karmārambhādibhirmantrairdviṣaṭkārṇasamanvitaiḥ
divyaiḥ samanvitaṃ vipra! dvādaśādhyātmasaṃyutm/
anicchāto'dhikārīṇāṃ tatprāptyekaphalapradam // 145 /
cāturātmyaikaniṣṭhaṃ ca vāsudevamukhrodgatam"/
evaṃ sa bhagavān deva ādyaṃ vedaṃ sanātanam
upadiśya tato vipra! brahnaṇe'mitatejase/
datvā śreyo balaṃ tejaḥ sṛṣṭikarmapravartakam
jagāma tamasaḥpāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam/
tato'tha varado devo brahnā lokapitāmahaḥ
asṛjat sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān/
evaṃ sṛṣṭvā jagat sarvaṃ bhūyaśca kamalāsanaḥ
kadā drakṣyāmyahaṃ devaṃ lokānāṃ hitakāriṇam/
vā sudevaṃ vimānāntaḥśayānaṃ pītavāsasam
iti cintāsamāviṣṭastapastepe suduścaram/
prādurāsīt tato divyaṃ vimānaṃ paramādbhutam
prakāśayaddiśaḥ sarvāḥ prakāśenāmalena ca/
upānajagatīyuktaṃ pīṭhāṅghriprastarādikaiḥ
grīvāśikharatatsaṃsthavedīghaṭaśikhāntimaiḥ/
divyairavayavairyuktaṃ divyālaṅkāraśobhitam
vṛttāyataṃ tu paritaḥ śukanāsāpariṣkṛtam/
taṃ dṛṣṭvā mahadārścayamānandāśrupariplutaḥ
pulakācitasarvāṅgaḥ prītivisphāritekṣaṇaḥ/
sasambhramaṃ samutthāya praṇamya prāñjaliḥ sthitaḥ
pīṭhādyeṣu śikhānteṣu vimānāvayaveṣu ca/
bhūrādyaṃ satyaparyantaṃ lokānāṃ saptakaṃ kramāt
adhvanāṃ bhuvanādhvādiṣaṭkaṃ varṇādhvapaścimam/
dharādipuruṣāntaṃ ca tatvabṛndaṃ dvijottama!
sattāsvarūpamāsthāya saṃsthitaṃ sandadarśa ha/
tatastu devatābṛndaṃ krameṇa samalokayat
pīṭhasyādhārabhāge tu hyananto nāma nāgarāṭ/
cakraṃ sāmarthyaśaktyādiśaktisaṅghaṃ tathaiva ca
jñānabhāsādikānāṃ tu śaktīnāmaṣṭakaṃ tathā/
balavīryavatī pūrvamaṣṭakaṃ sthitipaścimam
akārādi kṣakārānta varṇacakraṃ dvijottama!/
tataḥ pīṭhapradeśācca dharmādyaṃ ca dviraṣṭakam
cakraṃ kālānalajyotiḥ pajhaṃ dhāmatrayāśritam/
cinmayaḥ puruṣo madhye sarvābhiḥ śaktibhiryutaḥ
dikcatuṣke hyanantādyaṃ tataścaraṇavargake/
vāsudevādikaṃ dikṣu śākhāmūle sudarśanam
jñānakriyātmake tatve śākhayoḥ parameśvaram/
ādyaṃ tūdumbare hyūrdhve tatpṛṣṭhe dharma eva ca
kavāṭayostu kālāgniṃ varuṇaṃ tu tato dvija!/
stambhayoḥ śukanāsāyā icchāprāṇau gavākṣayoḥ
agnīṣomau tato jaṅghā dviṣaṭke'ntarabhūmiṣu/
kālādivasudhāntaṃ ca jaṅghāgre keśavādikam
nāsikānāṃ tu navake kapotasthe'ntare'pi ca/
cakrādyāyudhasaṃghātaṃ sattārūpeṇa saṃsthitam
śukanāsāmukhe devaṃ vāsudevaṃ jagatpatim/
nāsikātritaye śiṣṭe hyacyutādyaṃ kramāt sthitam
saśaktikaṃ tu patrādyairbhūṣite vedikātale/
sudarśanaṃ tu ṣaḍaraṃ ghaṭānāṃ tu catuṣṭaye
vāsudevādikān vipra! rathāṅgānāṃ tadagrataḥ/
amalādyaṃ catuṣkaṃ tu krameṇoditapaścimam
adhyakṣādyādimūrtyantaṃ śukanāsāghaṭeṣu vai /
sarvalokamayaṃ vipra! sakalādhvamayaṃ tathā
sarvatatvamayaṃ caiva sarvadevamayaṃ tathā/
iti krameṇa sandṛśya vimānaṃ hṛṣṭacetanaḥ
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya caturdhā praṇipatya ca/
sarvāṅgairdaṇḍabadbhūmau bhaktyā tu puruṣottamam
tataḥ kṛtārthamātmānaṃ manyamānaḥ praviśya ca/
abhyantaraṃ vimānasya garbhabhūmau tu madhyataḥ
ātmapramāṇaracite mṛdusparśe manohare/
śuddhasphaṭikasaṃkāśe dīpyamāne'tibhāsvare
phaṇāmaṇḍalamadhyasthairmaṇibhirdīpite tathā/
anantabhogaśayane śayānaṃ pītavāsasam
niṣkevalena satvena saṃpannaṃ ruciraprabham/
vapuṣā sundareṇaiva divyenāvikṛtena ca
muñcantamaniśaṃ dehādālokaṃ jñānalakṣaṇam/
prayatnena vinā'jñānanāśakṛddhyāyināṃ mahat
sragvastrābharaṇairyuktaṃ svānurūpairanūpamaiḥ/
cinmayaiḥ svaprakāśaiśca anyonyarucirañjitaiḥ
dantajyotsnāvitānaistu prakaṭīkṛtadiṅmukham/
rekhotthitaiśca kalhāraiḥ pādapajhatale'ṅkitam
nimagnajanasantāpaśamanavyāpṛtānanam/
karuṇāpūrṇahṛdayaṃ jagaduddharaṇodyatam
svadehatejaḥsaṃbhūtajvālāmaṇḍalamadhyagam/
ghanakuñcitanīlāli galitāñjanasannibhaiḥ
karpūradhūsarairdivyaiḥ puṣpasaṃvalitāntaraiḥ/
kirīṭamakuṭākrāntaiḥ śobhitaṃ suśiroruhaiḥ
īṣadāraktagokṣīraśuddhanīlābjalocanam/
śītalairdṛṣṭipātaistu jagadāpyāyakāraṇam
subhrūlalāṭaṃ sunasaṃ susmitādharavidrumam/
saundaryacandrasaṃkāśavilasadgaṇḍamaṇḍalam
pūrvakarmānalārtānāṃ dhyāyināṃ khedaśāntaye/
svadantenducayotthena hlādayan gogaṇena tu
mukhasaundaryaniṣyandacibukasthalaśobhitam/
savilāsasmitādhāraṃ bibrāṇaṃ mukhapaṅkajam
kambugrīvaṃ mahābāhuṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam/
siṃhaskandhaṃ viśālākṣaṃ dīrghabāhuṃ mahorasam
śaṅkhacakrāṅkitāraktakaradvayavibhūṣitam/
dakṣiṇaṃ bhogibhogābhamupadhāya mahābhujam
prasāritotarakaraṃ kaṭideśasya pārśvataḥ/
kaustubhenāṅkitoraskaṃ lakṣmībhūṣitavakṣasam
ābrahnastambaparyantajagadvāsatanūdaram/
īṣatkuñcitavāmāṅghripaṅkajaṃ paṅkajekṣaṇam
prasārya dakṣiṇaṃ pādamīṣaduttānaśāyinam/
anekaratnakhacitakirīṭamakuṭojjvalam
udyadādityasaṃkāśairvicitrairmaṇisaṃcayaiḥ/
virājamānayā samyak sphuraccūlikayojjvalam
ratnāvataṃsaprabhayā dīptaśravaṇaśekharam/
lalāṭāntasamālambi bālālaṅkārabhūṣitam
lalāṭatilakenaiva sundareṇa virājitam/
anekaravisaṅkāśalasanmakarakuṇḍalam
prabhūtamaṇimuktāḍhcagraiveyakavirājitam/
vajravaiḍūryamāṇikyapajharāgādiśobhitaiḥ
hārairanekairvividhairupaśobhitavakṣasam/
udyadādityasaṃkāśakaustubhena virājitam
bhrājayantyā jagat sarvaṃ svatejobhirnirantaram/
mālayā vaijayantyā ca bhrājamānamahorasam
nānāratnavicitneṇa muktādāmavilambinā/
sphuratā brahnasūtreṇa kāñcanena suśobhitam
dyutimadbhirmahāratnai rācitena suvarcasā/
kāñcanenāthasūtreṇa udare kṛtabandhanam
nānāmāṇikyavilasatkaṭisūtreṇa śobhitam/
anekaratnasandarbharaśanādāmamaṇḍitam
anekakoṭimārtāṇḍavilasatpītavāsasam/
anekaratnasaṃbhinnanū purādi vibhūṣitam
evamanyaiśca vividhaiḥ keyūrakaṭakādikaiḥ/
yathārhairbhūṣaṇai ramyairjvaladbhiḥ paribhūṣitam
prāvṛḍjaladasaṃkāśaṃ bhinnāñjanacayaprabham/
abhinnapūrṇaṣāḍguṇyavibhavenopabṛṃhitam
yogidhyeyamajaṃ nityaṃ jagañjanmādikāraṇam/
anādinidhanaṃ devaṃ sākṣāllakṣmīpatiṃ prabhum
aprākṛtatanuṃ śāntaṃ vāsudevaṃ parāt param/
janalokagataiḥsiddhaiḥ sanakādyairabhiṣṭutam
netrābhyāmanimeṣābhyāṃ tṛṣitābhyāṃ pibanniva/
udaikṣata prahṛṣṭātmā praṇipatya muhurmuhuḥ
stutvā ca vividhaisstotrairharṣagadgadayā girā/
tadādāya mahaddivyaṃ vimānaṃ śirasā tataḥ
jagāma bhavanaṃ vipra! svakīyaṃ kamalāsanaḥ/
tatra saṃpūjayāmāsa dviṣaṭkabrahmavidyayā
mahatā vibhavenaiva brahmā lokapitāmahaḥ/
atrāntare tu viprendra! pauṣkarasya mahātmanaḥ
jijñāsāyāṃ tu jātāyāṃ śāstre pauṣkarasaṃjñake/
prādurbhūtastadā vipra! vāsudevo jagatpatiḥ
mahopaniṣadaṃ śāstraṃ grāhayāmāsa padmajam/
yomūlavedo vikhyātastādṛk tasmāt parisrutam
siddhimokṣapradaṃ vipra! sarvaśāstrārthagarbhitam/
nānāvyūhasamopetaṃ mūrtyantarasamanvitam
nānāvibhavasaṃyuktaṃ prādurbhāvāntarānvitam/
lakṣmyādiśaṅkhacakrākhyagārutma sadigīśvaraiḥ
sagaṇairastraniṣṭhaistu saṃpūrṇaṃ dvijasattama!/
bījaiḥ piṇḍātmakaiścaiva padaiḥsaṃjñāmayairdvija!
mantravyūhaistu vividhairdhyānaiśca vividhairyutam/
tatvasaṃkhyāsamākhyātairmaṇḍalairbhadrakādibhiḥ
tathā caturdaśavyūhairajekakajagarbhitaiḥ/
ṣaḍviṃśairarakairyuktaiścakrābjairnavabhistathā
dyvarakādisahasrāraparyantaiśca sakāraṇaiḥ/
tathāṣṭādaśabhirvipra! miśracakrābhidhānakaiḥ
āvāryāvarakeṇaiva rūpeṇa parisaṃsthitaiḥ/
mahākhyanavanābhena bimbabhedasthitena ca
ghaṇṭāsruksruvapūrvaistu kriyāṅgairvividhairapi/
nānālakṣaṇasaṃyuktaiḥ kuṇḍaiśca paribhūṣitam
vatsarotsavaparyantaiḥ sthāpanādyaiśca karmabhiḥ/
nityairnaimittikaiḥkāmyaiḥ paripūrṇaṃ dvijottama!
svayaṃvyaktādibhedotthaiḥ prāsādaiśca samanvitam/
tasyādhikāravṛttyarthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā
tatastaduktamārgeṇa vividhairbhogasañcayaiḥ/
nityairnaimittikaiḥ kāmyairvividhaiśca mahotsavaiḥ
tatra pratidinaṃ kurvan pūjāṃ lokapitāmahaḥ/
vyāpārān jagatāṃ cakre vividhān lokapūjitaḥ
tato manvantare vipra! prāpte vaivasvatābhidhe/
ikṣvākurnāmanṛpatiḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ
mahātmā satataṃ yogī sarvabhūtahite rataḥ/
draṣṭukāmaḥ prasannātmā vāsudevaṃ jagatpatim
tāpasaṃ veṣamāsthāya tapaścartuṃ gato vanam/
praviśya tu tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ
grīṣme pañcāgnimadhyastho nayan kālaṃ mahātapāḥ/
vārṣike tu nirālambo haimante tu sarojale
indriyāṇi samastāni niyamya hṛdaye punaḥ/
mano viṇṇau samāviśya mantraṃ vai dvādaśākṣaram
japato vāyubhakṣasya tasya rājño mahātmanaḥ/
āvirbabhūva bhagavān brahyā lokapitāmahaḥ
tamāgatamathālokya pajhayoniṃ caturmukham/
praṇamya bhaktibhāvena stutyā ca paritoṣayan
"namo hiraṇyagarbhāya, jagatsraṣṭre mahātmane/
vedaśāstrārthaviduṣe, caturvaktrāya te namaḥ"
iti stuto jagatsraṣṭrā brahnā prāha nṛpottamam/
tapasyabhirataṃ śāntaṃ tyaktarājyamahāsukham
"lokaprakāśako rājan sūryastava pitāmahaḥ/
vasūnāmapi sarveṣāṃ sadā mānyo manuḥ pitā
kṛtavantau tapaḥ pūrvaṃ tīvraṃ pitṛpitāmahau/
tāvatītya tapaste'dya vartate nispṛhasya vai
kimarthaṃ rājyabhogaṃ tu tyaktvā sarvaṃ nṛpottama!/
tapaḥ karoṣi ghoraṃ tvamācakṣva ca mahāmate!"
ityukto brahnaṇā rājā taṃ praṇamyābravīdvacaḥ/
"draṣṭumicchaṃstapaścaryābalena madhusūdanam
karomyatra tapo brahnan! śaṅkhacakragadādharam"/
ityuktaḥ prāha rājānaṃ pajhajanmā hasanniva
"na śakyastapasā rājan draṣṭuṃ nārāyaṇo vibhuḥ/
mādṛśaiśca na dṛśyo'jaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ
tvādṛśaiḥ kiṃ punastvīśo mādhavastviti bhāvaya/
purātanīṃ puṇyakathāṃ kathayāmi nibodha me
ahaṃ purā mahārāja! vāsudevaṃ sanātanam/
draṣṭukāmaḥ prajāsarge tapaścaryāṃ sudāruṇām
akārṣaṃ tapasaścānte bhagavān bhaktavatsalaḥ/
prasannaḥ prādurāsīnme paśyataḥ pajhalocanaḥ
praṇamya puṇḍarīkākṣamastauṣaṃ vividhaiḥ stavaiḥ/
tatra śreyo balaṃ tejo datvā sraṣṭuṃ jagadvibhuḥ
athopadiṣṭavān mahyamādyaṃ vedaṃ sanātanam/
sadāgamākhyaṃ mūlaṃ tu parabrahnaprakāśakam
divyaṃ siddhipradaṃ caiva śāntikṛdviśvakarmiṇām/
sargasyottarakāle tu vimāne divyalakṣaṇe
anantabhogaśayane śayānaḥ padmalocanaḥ/
prādurbhaviṣyati purastaṃ pūjaya viśeṣataḥ
dvādaśārṇena mantreṇa pauṣkareṇoktamārgataḥ/
vakṣyamāṇena vidhinā yathāvat kamalodbhava!
ityuktvāntardadhe devaḥ paramātmā jagatprabhuḥ/
prādurāsīttato divyaṃ vimānaṃ paramādbhutam
śāstraṃ cāpi mayā labdhaṃ mahopaniṣadākhyakam/
tatrasthaṃ devadeveśaṃ vāsudevaṃ jagatpatim
pūjayāmi vidhānena taduktena nṛpottama!/
tadahaṃ te prayacchāmi keśavānandamandiram
visṛjyedaṃ tapo ghoraṃ puraṃ vraja nijaṃ nṛpa!/
prajānāṃ pālanaṃ dharmastapaśceva mahībhṛtaḥ
vimānaṃ preṣayiṣyāmi divaḥ siddhaṃ nṛpottama!/
saṃyuktaṃ pañcakālajñaiḥ sadbrahnaniratairdvijaiḥ
tatrārādhaya deveśaṃ bāhyāntarakhilaiḥ śubhaiḥ/
vāsudevamanantāhau śayānaṃ puruṣottamam
dviṣaṭkārṇena mantreṇa pauṣkaroktavidhānataḥ/
kratubhirvividhaiścaiva yajan devaṃ nṛpottama!
niṣkāmo nṛpaśārdūla! prajā dharmeṇa pālaya/
prasādādvāsudevasya muktiste bhavitā nṛpa!"
ityuktvā pauṣkaraṃ śāstramupadiśya yathākramam/
tasmai tu bhūmipālāya vidhātāntarabhūt punaḥ
ikṣvākuścintayannāste pajhayonervaco dvija!/
āvirbabhūva purato vimānaṃ tanmahībhṛtaḥ
brahnadattaṃ dvijayutaṃ mādhavānantayoḥ śubham/
taṃ dṛṣṭvā parayā bhaktyā natvā ca puruṣottamam
ṛṣīn praṇamya vṛddhāṃśca tadādāya yayau puram/
paurairjanaiśca nārībhirdṛṣṭaṃ śobhāsamanvitaiḥ
lājāni vikṣipadbhiśca tato rājā skkaṃ gṛham/
svamandire viśāle tu vimānaṃ vaiṣṇavaṃ śubham
saṃsthāpyārādhayāmāsa bhāvitātmā nṛpottamaḥ/
pauṣkaroktavidhānena tairdvijairarcitaṃ harim
mānuṣyaḥ śobhanāṅgyastu ghṛṣṭvā tu haricandanam/
mālāḥ kṛtvā sugandhāḍhyāḥ prītiṃ tasya vitenire
paurāḥ karpūraśrīkhaṇḍakuṅkumādyaṃ dadustathā/
puṣpāṇi viṣṇuyogyāni dadurānīya bhūpateḥ
tattatkarmārthabimbāni pratiṣṭhāpya yathāvidhi/
sve sve yathodite sthāne sanniveśya suvistṛtam
tato'ṣṭāṣṭakasaṃkhyaistu bhogaiḥ sarvairakṛtrimaiḥ/
pradhānaiḥ sāṅgabhogaistu vividhairaupacārikaiḥ
sāṃsparśikaistathā vipra! hṛdayaṅgamasaṃjñitaiḥ/
arcayitvā jagannāthaṃ vāsudevaṃ parātparam
trisandhyaṃ parayā bhaktyā japyaiḥ stotraiśca vaiṣṇavaiḥ/
kārayāmāsa devasya suciraṃ vatsarotsavam
tathā ca vatsarīyāṇi nānānaimittikānyapi/
pritaṣṭhāṃ tatprakāraṃ ca sthānabhedaṃ tathaiva ca
utsavādiprakāraṃ ca vakṣyāmyupari vistṛtam/
bhogaiśca toṣayitvā taṃ sarvadevamaya harim
niṣkāmo dānadharmaiśca paraṃ jñānamavāptavān/
yajan yajñān mahīṃ rakṣan sa kurvan keśavārcanam
utpādya putrān pitrarthaṃ cirāt tyaktvā kalebaram/
dhyāyanniṣkalmaṣaṃ devaṃ prāptavān vaiṣṇavaṃ padam
tataścaitat kramāllebhe devaḥ sarveśvaraḥ svayam/
rāmo rājīvanayano bhrātṛbhedaistribhiḥ saha
nihantā rākṣasānāṃ yo manuṣyo'hamiti smaran/
daśendriyānanaṃ ghoraṃ yo manorajanīcaram
vivekaśarajālena śamaṃ nayati dehinām/
kṛtakṛtyastu yo vetti svabhāvaṃ divyamuttamam
dadau vibhīṣaṇāyāsau priyāya priyakāriṇe/
śāstropadeśapūrvaṃ tu vimānaṃ divyalakṣaṇam
so'pi tacchirasā gṛhya yayau deśaṃ svakaṃ prati/
ravau madhyandine prāpte kaveratanayā taṭe
candrapuṣkariṇīmadhye'nantapīṭhe'vatārayat/
dakṣādhvare ca rudreṇa paribhūto niśākaraḥ
mūrdhni tasya kṛtāvāso yatra taptvā mahattapaḥ/
yasmiṃstu puṇḍarīkākṣo devo vāmanarūpadhṛk
prāptavānnayasaṃskāraṃ yatra tu svayameva hi/
vimānapravaraṃ divyaṃ śrīrahgamiti śabditam
pratiṣṭhāsyati cātreti viniścitya jagatpatiḥ/
gaṇeśaṃ yoganidrāṃ ca rakṣāhetoḥ samādiśat
tatrāvatārya tanmadhye vimānaṃ tadvibhīṣaṇaḥ/
tata- saṃpūjayāmāsa tairdvijairarcitaṃ harim
ramaṇīyaistu vividhairbhogaiḥ sāṃsparśikādikaiḥ/
taduddhartumasau yatnamakarodbalavānapi
na śaśāka manāgasmādetaccalayituṃ tadā/
athāpataddharaṇyāṃ vai vilapan sa ca duḥkhitaḥ
ārtaṃ vibhīṣaṇaṃ dṛṣṭvā vilapantamanāthavat/
uvāca bhagavān raṅgī svareṇa mahatā tadā
śrībhagavānuvāca ---
"ārya! dharmajña! deśo'yaṃ ramaṇīyo hi me mataḥ/
asminneva śayāno'haṃ raṃsye tvāmabhivīkṣya ca
etairekāntibhiḥ sārdhaṃ madārādhanatatparaiḥ/
vibhīṣaṇānujānīhi kuruṣva ca mama priyam
etānārādhakān viprān pañcakālaparāyaṇān/
kṣetrārāmagṛhādyaistu susamṛddhān kuruṣva ca
mā bhūstvaṃ durmanā yāhi kṣipraṃ laṅkāṃ niśācara!/
tatra tvaṃ susamṛddhārthaḥ śriyaṃ bhuṅkṣvānapāyinīm"
ityuktaḥ susamṛddhārthān kṣetrārāmagṛhādibhiḥ/
kṛtvā caikāyanāṃstāṃstu pañcakālaparāyaṇān
tatastu prayayau cārto laṅkāmeva vibhīṣaṇaḥ/
martyānāṃ bhāgyavaiṣamyādbrāhnaṇānāṃ hitāya ca
devānāṃ ca pratiṣṭhāyai reme tatra nadītaṭe/
raṅgadhāmani raṅgeśaḥ śayānastu dvijottama!
taddhāmobhayato'gacchat parirabhya saridvarā/
yathā patiṃ ciraṃ prāptaṃ bhujābhyāṃ priyamaṅganā
divyaṃ hyetanmahaddhāma divyāstatra nivāsinaḥ/
divyā ceyaṃ nadī tadvaddivyatīrthamidaṃ saraḥ
anantaśaktiyuktaṃ tadvimānaṃ hi svayambhavam/
kihgarā viṣṇubhūteśā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ
te ca rakṣanti taṃ deśaṃ sarve hyanimiṣekṣaṇāḥ/
ye niṣya(pa)ndā nirāhārāḥ sātvikāśca vasanti te
pravyāharanto madhurāṃ vāṇīṃ karṇasukhāvahām/
na tatra vasatāṃ pīḍā kṣutpipāsādyupasthitā
nādhyātmikādipīḍā vā na jarā nāvivekitā/
traikālyajñānasaṃpannāḥ sarvakāmavivarjitāḥ
padārthasaptakajñānasaṃpūrṇā nānyayājinaḥ/
dvādaśādhyātmaniratāḥ pañcakālaparāyaṇaḥ
tamarcayanto'harahastatraiva nivasanti hi/
ṣaṭkarmaniratāścāpi brahnaṇyāhitacetasaḥ
caranti tatra vimalāḥ puruṣāḥ saṃśitavratāḥ/
devāsuramunīndrādyāḥ sadā devābhikāṅkṣiṇaḥ
vasanti tatra cāsthāya citrāṃ sthāvararūpatām/
apyunmattaḥ prasāntaḥ syādvadhiro'pi subodhavān
tasya deśasya māhātmyaṃ samyagjñātuṃ na śakyate/
brahnaṇāpi muniśreṣṭha! kiṃ punaḥ khalu mādṛśaiḥ
tadetat paramaṃ dhāma śrīraṅgamiti śabditam/
divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ svayaṃvyaktamiti śrutam
atra sannihitaḥ sākṣādbhagavān puruṣottamaḥ/
bhaktānāṃ puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā'cyuto hariḥ
vividheṣvapi cānyeṣu nityaṃ sthāneṣu yadyapi/
vāsudevastu mantrajñātmā sthitaḥ sannihitaḥ svayam
tathāpi valavattvena sannidhiṃ bhajate'tra vai/
grīṣmakālaṃ samāsādya yathārkastīkṣṇatāṃ vrajet
svarūpamajahanneva tathaivātra jagatpatiḥ/
doṣaiḥ sa digvibhāgādyaistvanyathātvaṃ na yāti ca
nityasannidhimāhātmyāt kālaṃ kalpakṣayāvadhi/
uttarottaratā caiva jagatyasmin hi vartate
bhūtyā kāntyā ca kīrtyā ca kriyayā cāpramayeyā/
duṣṭopaśāntidā śaktyā siddhidā yā ca vai saha
muktikāmāśca bhavinaḥ phalakāmāśca sattama!/
yathābhimatasaṃprāptimihaivāyāntyanaśvarīm
iha karmaparāḥ sarve sāyaṃ prātastu madhyataḥ/
kurvate sarvakarmāṇi vimānābhimukhāḥ sadā
evaṃ tu puṣkarakṣetre totādriśikhare'pi ca/
kṣmāṅge purāṇasaṃjñe tu madhubhāṇḍābhidhe'pi ca
sthitaḥ saṃnihito devaḥ svayaṃvyakto jagatpatiḥ/
bhagavān puṇḍarīkākṣo lokānāṃ hitakāmyayā
devadevo jagannātha evaṃ kṣetreṣu keṣucit/
sthāpito vibudhādyaistu sannidhatte dvijottama!
keṣucinmanujendraistu bhaktibṛṃhitamānasaiḥ/
sthāpito vidhivadvipra! sannidhatte jagatpatiḥ
evaṃ bhagavadākārairnānāsaṃsthānalakṣaṇaiḥ/
nānāviśeṣarūpaiśca nānākāryavaśena tu
viśvamāpūritaṃ sarvaṃ sarvānugrahakāmyayā/
svayaṃvyaktaṃ tathāsiddhavibudhaiśca pratiṣṭhitam
munimukhyaistu gandharvairyakṣairvidyādharairapi/
rakṣobhirasurairmukhyaiḥ sthāpitaṃ mantravigraham
divyaśāstroktavidhinā pūjayecchāstrakovidaḥ/
sthāpitaṃ manujairdevaṃ munivākyoktamārgataḥ
pūjayed dvija! tatrāpi jñānibhistattbadarśibhiḥ/
vāsudevaikaniṣṭhaistu devatāntaravarjitaiḥ
vyāmiśrayāgamuktaistu tīvrabhaktisamanvitaiḥ/
sthāpitaṃ manujendraistu hyanuvedhādikovidaiḥ
arcayeddevadeveśaṃ divyaśāstroktavartmanā/
munivākyoktamārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate
tatrāpi divyamārgāccet pūjanaṃ kartumicchati/
munimārgaṃ parityajya divyamārgeṇa pūjayet
bhavet sannidhimāhātmyaṃ kālaṃ kalpakṣayāvadhi/
divyamārgeṇa pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ
tatra divyaṃ parityajya na kadācinmahāmate!/
munivākyoktamārgeṇa kuryāt saṃpūjanādikam
kuryādvā yadi saṃmohādvipraḥ saṃmūḍhacetanaḥ/
saṃprayātyacirātasya bhaktirbījena vai saha
samantraṃ karmatantraṃ ca siddhayaśca parāṅmukhāḥ/
ihaiva śīghraṃ viprendra! dehānte gatasantatiḥ
ghoraṃ prayāti narakaṃ rājā rāṣṭraṃ ca naśyati/
tasmāt sarvaprayatnena divyamārgaṃ tu na tyajet
tāmasena tu mārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate/
tatrāpi rājasenaiva pūjana siddhidaṃ bhavet
rājasena tu pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ/
tatrāpi sātvikenaiva pūjanaṃ śubhadaṃ sadā
sātvikena tu pūjādyaṃ vartate yatra cānvaham/
tatra rājasamārgeṇa na kuryāt pūjanādikam
yatra rājasamārgeṇa pravṛttaṃ tvarcanādikam/
tatra tāmasamārgeṇa na kuryādarcanādikam
vividhānāṃ rājasānāmanyonyaṃ syābha saṃkaraḥ/
sarvatrapauruṣe vākye tadgrāhyamavirodhi yat
sanakaḥ ---
kevalaṃ tadvidhānena na kuryāt sthāpanādikam/
divyādyāyatanānāṃ ca ṣūjārthaṃ yat tvayoditam
śāstraṃ divyādibhedena śrotumicchāmi tatvataḥ/
yajjñātvā vinivarteyaṃ śāstrasāṅkaryadoṣataḥ
śāṇḍilyaḥ ---
vāsudevena yat proktaṃ śāstraṃ bhagavatā svayam/
anuṣṭupchandobandhena samāsavyāsabhedataḥ
tathaiva brahnarudrendrapramukhaiśca pravartitam/
lokeṣvapi ca divyeṣu taddivyaṃ viddhi sattama!
brahnarudramukhairdevaiḥ ṛṣibhiśca tapodhanaiḥ/
svayaṃ praṇītaṃ yacchāstraṃ tadviddhi munibhāṣitam
etattu trividhaṃ viddhi sātvikādivibhedataḥ/
vijñāya puṇḍarīkākṣādarthajālaṃ yathāsthitam
tadbodhakaṃ praṇītaṃ yacchāstraṃ tat sātvikaṃ smṛtam/
tasmājjñāte'rthajāte tu kiñcit samavalambya ca
svabuddhayunmuṣitasyaiva hyarthajātasya bodhakam/
yat praṇītaṃ dvijaśreṣṭha! tathā vijñāya tatvataḥ
granthavistarasaṃyuktaṃ śāstraṃ sarveśvareśvarāt/
tatsaṃkṣepaprasādena svavikalpavijṛmbhaṇaiḥ
vrahnādibhiḥ praṇītaṃ yat tathā tadṛṣibhirdvija!/
brahnādibhyaḥ pariśrutya tat saṃkṣepātmanā punaḥ
svavikalpāt praṇītaṃ yat tat sarvaṃ viddhi rājasam/
tat syād dvedhā pañcarātravaisvānasavibhedataḥ
kevalāt svavikalpoktaiḥ kṛtaṃ yat tāmasaṃ tu tam/
kevalaṃ manujairyattu kṛtaṃ tat pauruṣaṃ bhavet
sanaka :---
yairliṅgairvadatāṃśreṣṭha! bhagavadvākyapūrvakam/
bhedaṃ jānāmi tatvena tāni vistarato vada
śāṇḍilya :---
yadarthāḍhyamasandigdhaṃ svacchamalpākṣaraṃ sthiram/
cāturātmyasvarūpeṇa saṃsthitasya vibhoḥ sadā
svābhāvikaṃ paratvaṃ tu yatra yatra samīritam/
anyāsāṃ mantramūrtīnāṃ yatra caupādhikaṃ tu yat
turyādijāgratparyantaḥ padabhedaḥ prakāśitaḥ/
bhaktānāmanukampārthaṃ yatra vai caturātmanaḥ
śaktīśasya vibhoryatra vibhavaḥ saṃprakāśitaḥ/
aṅgalāñchanabhūṣāṇāṃ śaktīnāṃ vihageśituḥ
layādibhedabhinnaṃ tu svarūpaṃ yatra bhāṣitam/
bījapiṇḍapadādyena cāturvidhyena sattama!
mantrāḥ pravartitā yatra yatra sthāpanakarmaṇi/
anuvedhakriyā proktā yatra vai nityapūjanam
mūlamūrtau tu saṃpūrṇaṃ proktaṃ prādhānyato dvija!/
tatra kartumaśakyaṃ yat snānādyaṃ tāvadeva tu
bimbāntare tadarthaṃ tu karmabimbapurassare/
vihitaṃ darpaṇādyeṣu tadabhāvānmahāmate!
kṣmājalānalavāyvākhyanābhasīyena vai dvija!/
dhāraṇāpañcakenaiva dhāraṇādvitayena ca
dahanāpyāyanākhyena yatra śuddhiśca bhautikī/
āgamaśrutimūlatvaṃ svasya yaddhayupapādakam
tat pārameśvaraṃ vākyamājñāsiddhaṃ hi mokṣadam/
evamādeyavākyottha āgamo yo mahāmate!
sanmārgadarśanaṃ kṛtsnaṃ vidhivādaṃ ca viddhi tat/
tatprāmāṇyāttu yatkiñcit samabhyūhya yathārthataḥ
pūrvāparābirodhena nirvāhyamavicārataḥ/
sarveṣāṃ rañjakaṃ gūḍhaṃ niścayīkaraṇākṣamam
pārameśvaravākyoktamarthajālaṃ yathāsthitam/
pratyabhijñāpakaṃ yadyat sātvikaṃ munibhāṣitam
praśaṃsakaṃ yat siddhīnāṃ saṃpravartakamapyatha/
mūlamūrtimanādṛtya karmārcāyāṃ tu puṣkalam
nityasaṃpūjanaṃ proktaṃ prādhānyena tu yatra vai/
brahnarudrādibimbānāṃ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā
sthāpanaṃ yatra nirdiṣṭaṃ yatra vai jagatāṃ pateḥ/
pūjanaṃ tu samuddiṣṭaṃ prākṛtānāṃ jaḍātmanām
tatvānāmapi viprendra! diśāṃ kālasya vācakaiḥ/
parameṣṭhyādibhirmantraiḥ pañcabhiryatra vai kramāt
sthāpanādipratiṣṭhāntaṃ pañcakaṃ samudīritam/
yāgapūrvā haristomaparyantāḥ sapta kīrtitāḥ
yāgā yatra tathā sapta tatkramādadhikāriṇaḥ/
uktaṃ yatra pratiṣṭhayā ṣoḍaśanyāsakalpanam
etajjānīhi tat sarvaṃ rājasaṃ munibhāṣitam/
bhagavantaṃ samuddiśya hyaṅgabhāvaṃ vinaiva tu
brahnarudramukhānāṃ tu vibudhānāṃ tathaiva ca/
mātṝṇāmapi durgāyāḥ svātantryeṇa tu yatra vai
mantraṃ dhyānaṃ pramāṇaṃ ca lakṣaṇaṃ sthāpanaṃ tathā/
nirdiṣṭaṃ tāmasaṃ nāma munivākyaṃ tu viddhi tat
anarthakamasaṃbaddhamalpārthaṃ śabdaḍambaram/
anirvāhakamādyoktervākyaṃ tat pauruṣaṃ smṛtam
heyaṃ cānarthasiddhīnāmākaraṃ narakāvaham/
pārameśvaravākyārthairyadvirodhi na tad dvija!
saṃgrāhyaṃ sātvikādyeṣu munivākyeṣu yatnataḥ/
yaddivyāpekṣitaṃ vipra! saṃgrāhyamavirodhi tat
sātvikādikramātteṣu samabhyūhya mahāmate!/
prasiddhārthānupādāya saṅgatārthaṃ vilakṣaṇam
api cet pauruṣaṃ vākyaṃ grāhyaṃ tanmunivākyavat/
sanaka :---
divyapūrvāṇi śāstrāṇi proktairetaistu liṅgakaiḥ
liṅgitāni dvijaśreṣṭha! vyaktanāmānvitāni ca/
kautūhalaṃ hi me śrotuṃ prabrūhi gaṇaśastathā
vijñātavyānyasaṃkīrṇaṃ yathā ca svalpabuddhibhiḥ/
śāṇḍilya :---
sātvataṃ pauṣkaraṃ caiva jayākhyaṃ ca tathaiva ca
evamādīni śāstrāṇi divyānītyavadhāraya/
saṃhitā ceśvarasyāpi bharadvājasya saṃhitā
saumantavī tathā hyetat pārameśvarasaṃjñitam/
vaihāyasī saṃhitā ca śāstraṃ citraśikhaṇḍijam
tathā jayottaraṃ tatra evamādīni tatvataḥ/
sātvikāni vijānīhi munivākyāni sattama!
tantraṃ sanatkumārakhyaṃ tathā pajhodbhavābhidham/
satyāpi tejodraviṇaṃ māyāvaibhavikaṃ tathā
ityādīnyavagaccha tvaṃ rājasānyeva tatvataḥ/
pañcapraśnaṃ śukapraśnaṃ tatvasāgarasaṃhitā
ityādīnyavabuddhyasva tāmasāni viśeṣataḥ/
pūrvoktalakṣaṇenaiva jñātavyaṃ tatra pauruṣam
prāsādānāṃ ca śāstrāṇāṃ yathāvat saṃprakāśitam/
bhedaṃ divyādikaṃ samyag jñātvā sarvaṃ samācaret
yo na jñātvā tu sāṅkaryaṃ (ryāt) pūjādyamanutiṣṭhati/
sa hi sarvasya jagataḥ sāṅkaryaṃ kurute sadā
viśeṣāt svasya vaṃśasya tasmādāpadyapi dvija!/
na kuryācchāstrasāṅkaryaṃ hitaiṣī śāstrakobidaḥ
tat sarvamuktaṃ yat pṛṣṭaṃ kimanyat kathayāmi te/
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe svayaṃvyaktādi prāsādadevatānirṇayo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ //
***************
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0