Language

ENहिગુ
Scripture Library

Parameshvara Samhita · Chapter 10

10.1

// śrīḥ //
daśamo'dhyāyaḥ
sanakaḥ ---
pūrvaṃ tu bhagavadyāgavelāyāmuktamarcanam/
prāsādāvayavasthānāṃ lokādīnāṃ samāsataḥ

10.2

teṣāṃ svarūpaṃ nāmāni sthānānyapi viśeṣataḥ/
vistarācchrotuyicchāmi prabūhi vadatāṃ vara!

10.3

śāṇḍilyaḥ ---
anekabhedabhinneṣu prāsādeṣu mahāmate!/
vistareṇa samasteṣu vṛtāyatapurassaram

10.4

vakṣye lokādhvatatvānāṃ devatānāṃ ca saṃsthitim/
sanniroghya ca bhūlokaṃ pādakṣititale'khilam

10.5

evaṃ prāsādapīṭheṣu bhuvarlokaṃ yathāsthitam/
smarejjaṅ‌ghāvadhiryāvat svarlokaṃ tattadūrdhvagam

10.6

ārabhya prastaroddeśāt mahacchikharabhūmigam/
janolokaṃ ca tadvedyāṃ tapaḥsaṃjña tadaṇḍakam

10.7

satyasaṃjñaṃ ca yallokaṃ tacchikhāyāṃ tu saṃsmaret/
bhāvayecca purā vyāptimevaṃ vai sāptalaukikīm

10.8

tataścādhvamayīṃ vyāptiṃ bhāvayettu yathākramam/
kumbhādhāropalāntasthamadhvaṣaṭ‌kaṃ smaran yajet

10.9

bījabhūtaṃ tadantasthāmadhvavyāptimanusmaret/
bījataścāṅkurībhūtā parastādvyaktimeti sā

10.10

prāsādapīṭhaparyantaṃ kumbhādhāropalāttu vai/
bhuvanādhvā yathāvastho bhāvanīyastu sarvataḥ

10.11

garbhocchrāyāvadhiryāvat padādhvānaṃ vilokayet/
mantrādhvā śukanāsāntaṃ tattvādvya vedikāvadhi

10.12

kalādvā tu galāntaṃ ca varṇādhvā ca tadūrdhvataḥ/
evaṃ kṛtvādhvakīṃ vyāptiṃ tatastatvāni vinyaset

10.13

saṃyojya pārthivaṃ tatvaṃ pādakṣititale dvija!/
toyatatvaṃ nyaset pīṭhe jaṅ‌ghāyāṃ taijasaṃ smaret

10.14

grīvoddeśāvadhiryāvadvāyutatvaṃ tadūrdhvataḥ/
ākāśaṃ śikharasthaṃ syāttaduddeśāt krameṇa tu

10.15

nyasecchabdāditanmātraṃ yāvat pādatalāntimam/
pārśvato nāsike śrotre tvak sudhā samudāhṛtā

10.16

gavākṣe cakṣuṣī syātāṃ jihvā bhadrākhyavedikā/
ghrāṇastu śukanāsā syādāsyaṃ dvāramudāhṛtam

10.17

vijñeyāḥ pāṇayaḥ stambhāḥ pādāḥ pādaśilā ghaṭāḥ/
pāyuḥ syājjalaniryāṇamupasthaṃ tu tadantaram

10.18

mano'ntarvyomavijñeyaṃ garvo brahnaśilāgataḥ/
buddhistu piṇḍikā jñeyā prakṛtiḥ syāttadantaram

10.19

pañcaviṃśatamo jñeyaḥ pratimā puruṣaḥ paraḥ/
evaṃ nyasteṣu tatveṣu nyastavyā devatāḥ kramāt

10.20

ghaṭādhāropalasyādhastvananto nāma nāgarāṭ/
sahasrasaṃkhyāsaṃkhyātaphaṇāmaṇḍalamaṇḍitaḥ

10.21

tadūrdhve saṃsthitaṃ cakraṃ sahasrāropaśobhitam/
yā śilā kalaśādhārasaṃjñā tāṃ viddhi sarvagā

10.22

sāmarthyaśaktiḥ sāmānyā niṣkalā pārameśvarī/
tadūrdhvasaṃsthitāḥ kumbhā nava saṃkhyāstu ye dvija!

10.23

teṣāṃ vidikasthitānāṃ ca caturṇāṃ madhyato nyaset/
pajhāsanagatāṃ lakṣmīṃ nidhibhiḥ parivāritām

10.24

caturṇāmapi cānyeṣāṃ ratnarāṭ kaustubhābhidhaḥ/
svamantreṇa svanāmnā ca nidhināthaiḥ samanvitaḥ

10.25

bhagavān sarvaśaktyātmā ekasmin paricintayet/
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa niṣkalaṃ śabdavigraham

10.26

tatra madhyamakumbhasya pidhāne madhyato nyaset/
śaktirvai yā parā dedhī viśvasandhāraṇakṣamā

10.27

prabhā sarveśvarī dikṣu jñānaśaktiḥ smṛtā ca sā/
vidigvyaktisamūhe ca smaredānandalakṣaṇā

10.28

kriyākhyā yā''cyutī śaktiḥ śuddhavargasya janmadā/
pidhānanavake tvasminnāmadyādīśagocaram

10.29

smartavyāḥ sarvato vyāptāḥ krameṇaiva mahāmate!/
jñānabhāsā nivasatī tathā'nantabalā prabhā

10.30

sarvagā brahnavadanā dyotakī satyavikramā/
saṃpūrṇā ceti kathitāḥ śaktayo viśvadhārikāḥ

10.31

śaktyaṣṭakaṃ tu nyastavyaṃ tadbahirdigvidikṣu ca/
prāgādīśānadiṅ‌niṣṭhaṃ krameṇaiva śilāṣṭake

10.32

balavīryavatī nityā anantākhyā sthirā dhtruvā/
styākhyā dhṛtisaṃjñā ca sthitirnāmnā dvijāṣṭamī

10.33

śilānāmantare bhūmau ṣaṭ‌kaṃ krameṇa tu/
nyastavyaṃ pūrvavarṇācca varṇānāṃ sāvasānakam

10.34

kṣārṇena cintayedvyāptiṃ tadvahiścāṅgulīyakam/
tato masūrakādhāre dharmādyaṃ yad‌dviraṣṭakam

10.35

tadūrdhvaṃ koṇadeśeṣu yadā pajhacatuṣṭayam/
kalpitaṃ tu tadā vipra! kamalopari saṃsthitāḥ

10.36

mūrtayo vāsudevādyāḥ pāvakādīśapaścimam/
athopānataloddeśe cakraṃ kālānalaprabham

10.37

adhiṣṭhānapradeśe tu pajhaṃ dhāmatrayāśritam/
sarvābhiḥ śaktibhiryuktastanmadye cinmayaḥ pumān

10.38

pīṭhasya dik‌catuṣke tu pūrvādyuttarapaścimam/
anantavihagāmbhojacakrākyāḥ kramaśaḥ sthitāḥ

10.39

tataścaraṇapajhe tu prāgādau dik‌catuṣṭaye/
vāsudevādayaḥ sthāpyāḥ puruṣādyāstu vā kramāt

10.40

sarvādhāramayaṃ cakraṃ śākhāmūlaṃ samāśritam/
jñānakriyātmake tatve śākhayoryugale sthite

10.41

parabheśvara ādyastu dvārasyordhva udumbare/
saṃsthitaḥ sarvato vyāpī tatpṛṣṭe madhyadeśataḥ

10.42

catuṣpāt sakalo dharmaḥ sthitaḥ satvavatāṃ varaḥ/
yadā kavāṭau dvārasya kalpitau dvijasattama!

10.43

kālabaiśvānaro devo hyapāṃ patirubhāvimau/
dakṣiṇottarayogena kavāṭaparisaṃsthitau

10.44

kalpitau śukanāsau vā yadā sāṅgau mahāmate!/
icchāprāṇau tayoḥ sthāpyāvagnīṣomau gavākṣayoḥ

10.45

tato jaṅ‌ghādviṣaṭ‌ke tu tathaivāntarabhūmiṣu/
kālo viyanniyantā ca śāstraṃ nānāhgalakṣaṇam

10.46

vidyādhipatayaścaiva sarudraḥ sagaṇaḥ śivaḥ/
prajāpatisamūhastu indraḥ saparivārakaḥ

10.47

munayaḥ saptapūrve'nye grahāstārādikairvṛtāḥ/
jīmūtāścākhilā nāgā apsaroṇa uttamaḥ

10.48

oṣadhyaścaiva paśavo yajñāḥ sāṅgākhilāstu ye/
vidyāścaivāparā vidyā pāvakaścaivamārutaḥ

10.49

candrārkau vārivasudhe ityete devatāgaṇāḥ/
caturviṃśatisaṃkhyātā ghyātavyāstu yathākramam

10.50

mūrtayaḥ keśavādyāstu jaṅghāgraparisaṃsthitāḥ/
pārśvayoḥ śukanāsāyā bhittimūlasamāśritam

10.51

gaṇeśaṃ yoganidrāṃ ca nyasedvā dakṣiṇāditaḥ/
tadūrdhvaṃ prastaroddeśakapotatalasaṃsthitam

10.52

nāsikānavakaṃ yacca yāstadantarabhūmayaḥ/
tasmiṃstāsu ca sarvāsu hyete sthāpyāḥ krameṇa tu

10.53

cakraśahkhau gadāpajhe lāṅgalaṃ musalaṃ śarāḥ/
śārṅgaṃ ca khaṅgakheṭau tu daṇḍaḥ paraśurītihā

10.54

pāśāṅ‌kuśau mudgaraṃ ca vajraṃ śaktisamanvitam/
prāsāde caturaśre ca caturaśrāyate'pi ca

10.55

garuḍaṃ prastarasyordhve nyaset koṇacatuṣṭaye/
tadūrdhvaṃ vedikāyāṃ tu bhāvanīyā mahāmate!

10.56

ete pūrvādiyogena ekaśrṛṅgatanustataḥ/
devo vāmanadehastu sarvavyāpī trivikramaḥ

10.57

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca/
jvalatparaśudhṛgrāmo rāmaścānyo dhanurdharaḥ

10.58

vedavidbhagavān kalkī pātālaśayanaḥ prabuḥ/
tato grīvātale ghyeyaḥ kūrmaḥ pātāladhārakaḥ

10.59

varāho nārasiṃhaścāpyamṛtāharaṇastu vai/
śrīpatirdivyadeho'tha kāntātmā'mṛtadhārakaḥ

10.60

rāhujit kālanemighnaḥ pārijātaharo mahān/
lokanāthastu śāntātmā dattātreyo mahāprabhuḥ

10.61

nyagrodhaśāyī bhagavānityete dvijasattama!/
tatastu śikharoddeśaṃ tridhākṛtya yathāsamam

10.62

yāvattu kalaśādhāravedikā dvijasattama!/
adhobhāge kramād‌ghyeyāḥ śiṣṭā devāstu vaibhavāḥ

10.63

ananto bhagavān devaḥ śaktyātmā madhusūdanaḥ/
vidyādhidevaḥ kapilo viśvarūpo vihaṅagamaḥ

10.64

kroḍātmā baḍabāvaktro dharmo vāgīśvarastathā/
deva ekārṇavaśaya iti ye dvādaśa smṛtāḥ

10.65

dh‌ruvastu sarvato vyāpī tadūrdhvapadasaṃsthitaḥ/
pajhanābhastadūrdhve tu vyāpakaḥ paritiṣṭhati

10.66

śukanāsāmukhe devaḥ pūjanīyaḥ paraḥ pumān/
bhagavān jagadādhāro jagadīśaḥ sanātanaḥ

10.67

vāsudevaḥ paraṃ brahna jagatkāraṇamacyutaḥ/
lokānadhvagaṇaṃ nityaṃ tatvādyamapi devatāḥ

10.68

prāsādopari vinyastāḥ samākramya ca saṃsthitāḥ/
yatra prāsādadehe tu śukanāsā na kalpitā

10.69

tatrāgrato nāsikāyāṃ vāsudevaṃ tu saṃsmaret/
nāsikātritaye śiṣṭe acyutādyāstrayaḥ sthitāḥ

10.70

athavā puruṣādyāstu narādyā vā dvijottama!/
varāhādyāstu vā yadvā dharmamūrtyādayaḥ kramāt

10.71

yadvā paraśurāmādyāḥ smartavyāḥ kramayogataḥ/
ete tu śaktibhiḥ sarve yuktā vā kevalāstu vā

10.72

drumaiḥ patralatāyuktairbhūṣite vedikātale/
vinyaset ṣaḍaraṃ cakraṃ tejojvālāsahasradhṛk

10.73

tataḥ sāmalasāreṣu vāsudevādikān smaret/
tadagradeśe cakrāṇi ghyātavyāni yathākramam

10.74

amalaṃ śāntasaṃjñaṃ tu tathā śāntoditoditam/
narādyaṃ kṛṣṇaparyantaṃ śukanāsāghaṭe tu vai

10.75

antarmaṇḍalakoṇeṣu vanhyādīśānapaścimam/
varāharūpī bhagavān śeṣamūrtidharaḥ prabhuḥ

10.76

nṛsiṃharūpī puruṣastathā nārāyaṇo vibhuḥ/
prāsādāṅgeṣu viprendra! kramānnigaditeṣu ca

10.77

devatādhārabhūteṣu yadyadaṅgaṃ na kalpitam/
yatra vā tattadadhikaṃ yatrāpi ca samācaret

10.78

tattatsthāne svabudhdyā tu devatānyāsamūhataḥ/
yadvā hyanavaklaptāṅge devateṣṭiṃ tu varjayet

10.79

lokāḥ sapta tathādvānastatvasaṅ‌ghāśca devatāḥ/
dhyātavyāstu nirākārāḥ sādhakairdvijasattama!

10.80

vimāne'pi tathā siddhavibudhaiśca pratiṣṭhite/
kintu tatra viprānāṅgamūrtināṃ lāñchanādikam

10.81

tāsāṃ sthānāni viprendra! kalpitāni yathāvidhi/
vimānāvayavāṃścāpi saṃparīkṣyaiva yatnataḥ

10.82

pūjayet sāvadhānena cetasā dhyānapūrvakam/
lāñchanādyeṣu mūrtīnāṃ prāsādāvayaveṣvapi

10.83

anabhivyaktarūpeṣu lakṣaṇādeḥ parīkṣaṇāt/
svapnādeścāpi viprendra! deśikendropadeśataḥ

10.84

yathāvat saṃparīkṣet prayatnena dvijottama!/
lakṣaṇādiṣu hīneṣu viparyasteṣvapi dvija!

10.85

na lakṣaṇādikaṃ kuryādanyathā dvijasattama!/
lakṣaṇaṃ na parīkṣet hyanyathākaraṇeñchayā

10.86

anyathākaraṇārthaṃ tu lakṣaṇādye parīkṣite/
kṣayatyāyuḥ kṛte tasmin lakṣaṇairnarakaṃ vrajet

10.87

tasmāt sarvaprayatnena svayaṃvyaktādike'pi ca/
vimāne saṃsthitānāṃ tu mūrtīnāṃ lakṣaṇādikam

10.88

sthānānyapi ca tāsāṃ vai vimānāvayavānapi/
yathāsthitaṃ parīkṣyaiva kṛtvā mūrtivinirṇayam

10.89

svena svena viśeṣeṇa lāñchanādyena vai sphuṭam/
svena svena tu mantreṇa pūjanaṃ ca samācaret

10.90

prāsādeṣu svayaṃvyaktaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣu sattama!/
tadrūpī bhagavān devaḥ svagramevāvatiṣṭhate

10.91

tatra sannihitaḥ sākṣādbhagavān bhaktavatsalaḥ/
jāte jīrṇādidoṣe'pi na tyajanti kadācana

10.92

svaṃ svaṃ pradeśametāstu mantrāṇāṃ śaktayaḥ parāḥ/
prāsādāntaḥ sthitāścāpi svayaṃvyaktapurassarāḥ

10.93

ākārāstu vibhoḥ samyag‌jñeyāḥ pūrvoktayogataḥ/
nāstrairmantrairdhvajairyeṣāṃ vyaktirvyaktā jagattraye

10.94

te'pi lāñchanabṛndaṃ tu dhārayantyaṅghrigocare/
lālāṭe cāṃsapaṭṭe tu pṛṣṭhe pāṇitaladvaye

10.95

tanūruhacaye mūrdhni, karmiṇāṃ pratipattaye/
tattallāñchanabṛndaṃ tu parīkṣyaivaṃ viśeṣataḥ

10.96

tattadākāraniyatairvācakaiḥ saṃprapūjayet/
yeṣāṃ lāñchanabṛndaṃ tu na vyaktaṃ caraṇādiṣu

10.97

tānarcayed dviṣaṭ‌kārṇapurogāṇāṃ mahāmate!/
vyāpakānāṃ tu mantrāṇāmekenābimatena tu

10.98

iti jñātvā yathāvacca yaḥ pūjayati mantravit/
sa pūjāphalamāpnoti hyanyathā viparītabhāk

10.99

etānyuktāni sarvāṇi lokādīni krameṇa tu/
samārādhanakāleṣu devasyāmitatejasaḥ

10.100

dvārsthadevārcanaṃ kṛtvā pūjayettadanantaram/
namaskārapadāntena svānāmnā praṇavādinā

10.101

arghyālabhanamālyaiśca dhūpena dvijasattama!/
agrato devadevasya dvāradeśasya bāhyataḥ

10.102

antarmaṇḍaladeśe tu gatvā vā pūjayet kramāt/
evaṃ prāsādabhede tu yasmin sādhakasattamaiḥ

10.103

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vārcanaṃ dvija!/
nityaśaḥ kriyate tatra sadā saṃnnihito vibhuḥ

10.104

ata eva dvijaśreṣṭha! tadarcanapurassaram/
kuryādārādhana viṣṇoḥ sādhakaḥ siddhilālasaḥ

10.105

ya evaṃ kurute bhaktyā hnananyaparayā sadā/
so'cirāllabhate kāmāniha loke paratra ca

10.106

mokṣārthī kurute yastu sa yāti paramaṃ padam/
sanakaḥ ---
prāsādānāṃ svayaṃvyaktapūrvāṇāṃ tu viśeṣataḥ

10.107

prāsādaṃ tu svayaṃvyaktamatyarthaṃ tvaṃ praśaṃsasi/
kīdṛśaṃ tatsvarūpaṃ syādanyeṣāṃ vāpi kīdṛśam

10.108

kīdṛśī ca mahattāsya jñātumicchāmi sāṃpratam/
śāṇḍilyaḥ ---
yadidaṃ dṛśyate viṣṇormāyayā nirmitaṃ jagat

10.109

kālādibahubhirbhedairbhinnaṃ nānāsvarūpakaiḥ/
tadīye prabhavo hyahni pralayaśca niśāgame

10.110

divyaṃ yugasahasraṃ hi tadīyaṃ viddhi vāsaram/
rātriśca tāvatī jñeyā evaṃ rātrikṣaye sati

10.111

pravartamāne tvahani kāle sandhyākhyalakṣaṇe/
svakāraṇamanujjhitya kāryārthaṃ munipuṅgava!

10.112

jñānayogaprabhāvena ameyamahimāvṛtam/
preritaṃ nābhirandhreṇa tena hārdaṃ kuśeśayam

10.113

vijñaptimātrarūpaṃ tu svasyāntaḥkaraṇe sthitam/
sahasrārkapratīkāśaṃ sahasraśaśikesaram

10.114

sahasravahnigarbhaṃ ca hemanālaṃ mahāprabham/
tanmadhye mānaso brahyā tena sṛṣṭaścaturmukhaḥ

10.115

jagadvibhavakṛdvipra! vidyādehaḥ sanātanaḥ/
sarvasaṃskārasaṃpūrṇo vedavedāṅgapāragaḥ

10.116

aṇimādyaṣṭakopetaḥ sisṛkṣāśaktibhiryutaḥ/
na tasya viditaścāsau yadā yātaḥ sagarvatām

10.117

asmīti pratyayaṃ labdhvā rajasā kaluṣīkṛtaḥ/
tasmiṃścāntarhite tasya pauṣkarasya matistadā

10.118

viparyastā tataḥ sṛṣṭau pravṛttirnābhavadadvija!/
kāryākāryaviśeṣajño nābhūdudvignacetanaḥ

10.119

tataḥ prasannacetāstu tapastepe suduścaram/
acirāt puṇḍarīkākṣaṃ draṣṭukāmaḥ prajāpatiḥ

10.120

tatastu tapyamānasya brahnaṇo dvijasattama!/
hareḥ stotrārthamud‌bhūtā buddhirbuddhimatāṃvara!

10.121

tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragraho vibhuḥ/
brahnā ---
"namaste brahnahṛdaya! namaste brahnapūrvaja!

10.122

yogārdhanayanaśreṣṭha! sāṃkhyayoganidhe! vibho!/
vyaktāvyaktakarācintya! kṣemaṃ panthānamāsthita!

10.123

viśvabhuk! sarvabhūtānāmantarātmannayonija!/
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāmne svayambhuve

10.124

tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam/
cākṣuṣaṃ yad‌dvitīyaṃ me janmehāsīt purātanam

10.125

tvatprasādācca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat/
tatvataḥ śrāvaṇaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho!

10.126

nāsikyaṃ vāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate/
aṇḍajaṃ cāpi mejanma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam

10.127

idaṃ ca saptamaṃ janma pajhajaṃ tvamitaprabha!/
sarge sarge hyahaṃ putrastṛtīyaguṇavarjita!

10.128

prathamaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ/
tvamīśvara! prabhāvaśca bhūtānāṃ ca prabhāvanaḥ

10.129

tvaṃ pañcakālakartṝṇāṃ gatistvaṃ pāñcarātrika!/
tvayā hi nirmito'haṃ vai vedacakṣurvaco'tiga!

10.130

sraṣṭuṃ jagadidaṃ sarvaṃ cetanācetanātmakakam/
kā śaktirmama deveśa! jagat sraṣṭaṃ jagatprabho!"

10.131

evaṃ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ/
svarūpaṃ darśayāmāsa tasmai divyamanuttamam

10.132

taṃ dṛṣṭvā mahatā yukto harṣeṇa kamalāsanaḥ/
ānandāśrusamāviṣṭaḥ praṇamya prāñjaliḥ sthitaḥ

10.133

tatastu puṇḍarīkākṣastamuvāca jagatpatiḥ/
"sṛja prajāḥ putra! sarvā mukhataḥ pādatastathā

10.134

kṣeyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata!/
vedaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ

10.135

tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi/
prajānāmapi sarvāsāṃ saṃvṛtte sargakarmaṇi

10.136

divyasya mahato dhāmnaḥ sākṣādvyaktasya cāntare/
svayaṃvyaktena divyena hyākāreṇāmalena ca

10.137

anantabhogiśayane śayānaḥ paṅkajekṣaṇaḥ/
prakāśayiṣyati puro vāsudevaḥ parātparaḥ

10.138

tamārādhaya deveśaṃ vimānābhyantarasthitam/
sarveṣāmapi lokānāṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam

10.139

vāsudevaṃ tuparamaṃ pumāṃsaṃ bhaktavatsalam/
dvādaśākṣaramantreṇa bhogaiḥ sāṃsparśikādikaiḥ

10.140

hṛdayaṅgamasaṃjñaiśca vividhairopacārikaiḥ/
svādhikārapravṛtyarthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

10.141

mahopaniṣadākhyena śāstreṇoktaprakārataḥ/
yatpauṣkarākyayā loke prathimānaṃ prayāsyati

10.142

pauṣkarasya tavoktatvāt prathita tu tathā bhavet/
mahāvibhūtiriti ca tadvakṣyāmyapare yuge"

10.143

asminnādau kṛtayuge samatīte tu mānuṣe/
tato brahnā namascakre devāya harimedhase

10.144

vrahnā cāgryaṃ sa jagrāha saniṣatsaṃhitānvitam/
karmārambhādibhirmantrairdviṣaṭ‌kārṇasamanvitaiḥ

10.146

divyaiḥ samanvitaṃ vipra! dvādaśādhyātmasaṃyutm/
anicchāto'dhikārīṇāṃ tatprāptyekaphalapradam // 145 /
cāturātmyaikaniṣṭhaṃ ca vāsudevamukhrodgatam"/
evaṃ sa bhagavān deva ādyaṃ vedaṃ sanātanam

10.147

upadiśya tato vipra! brahnaṇe'mitatejase/
datvā śreyo balaṃ tejaḥ sṛṣṭikarmapravartakam

10.148

jagāma tamasaḥpāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam/
tato'tha varado devo brahnā lokapitāmahaḥ

10.149

asṛjat sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān/
evaṃ sṛṣṭvā jagat sarvaṃ bhūyaśca kamalāsanaḥ

10.150

kadā drakṣyāmyahaṃ devaṃ lokānāṃ hitakāriṇam/
vā sudevaṃ vimānāntaḥśayānaṃ pītavāsasam

10.151

iti cintāsamāviṣṭastapastepe suduścaram/
prādurāsīt tato divyaṃ vimānaṃ paramād‌bhutam

10.152

prakāśayaddiśaḥ sarvāḥ prakāśenāmalena ca/
upānajagatīyuktaṃ pīṭhāṅghriprastarādikaiḥ

10.153

grīvāśikharatatsaṃsthavedīghaṭaśikhāntimaiḥ/
divyairavayavairyuktaṃ divyālaṅkāraśobhitam

10.154

vṛttāyataṃ tu paritaḥ śukanāsāpariṣkṛtam/
taṃ dṛṣṭvā mahadārścayamānandāśrupariplutaḥ

10.155

pulakācitasarvāṅgaḥ prītivisphāritekṣaṇaḥ/
sasambhramaṃ samutthāya praṇamya prāñjaliḥ sthitaḥ

10.156

pīṭhādyeṣu śikhānteṣu vimānāvayaveṣu ca/
bhūrādyaṃ satyaparyantaṃ lokānāṃ saptakaṃ kramāt

10.157

adhvanāṃ bhuvanādhvādiṣaṭ‌kaṃ varṇādhvapaścimam/
dharādipuruṣāntaṃ ca tatvabṛndaṃ dvijottama!

10.158

sattāsvarūpamāsthāya saṃsthitaṃ sandadarśa ha/
tatastu devatābṛndaṃ krameṇa samalokayat

10.159

pīṭhasyādhārabhāge tu hyananto nāma nāgarāṭ‌/
cakraṃ sāmarthyaśaktyādiśaktisaṅ‌ghaṃ tathaiva ca

10.160

jñānabhāsādikānāṃ tu śaktīnāmaṣṭakaṃ tathā/
balavīryavatī pūrvamaṣṭakaṃ sthitipaścimam

10.161

akārādi kṣakārānta varṇacakraṃ dvijottama!/
tataḥ pīṭhapradeśācca dharmādyaṃ ca dviraṣṭakam

10.162

cakraṃ kālānalajyotiḥ pajhaṃ dhāmatrayāśritam/
cinmayaḥ puruṣo madhye sarvābhiḥ śaktibhiryutaḥ

10.163

dik‌catuṣke hyanantādyaṃ tataścaraṇavargake/
vāsudevādikaṃ dikṣu śākhāmūle sudarśanam

10.164

jñānakriyātmake tatve śākhayoḥ parameśvaram/
ādyaṃ tūdumbare hyūrdhve tatpṛṣṭhe dharma eva ca

10.165

kavāṭayostu kālāgniṃ varuṇaṃ tu tato dvija!/
stambhayoḥ śukanāsāyā icchāprāṇau gavākṣayoḥ

10.166

agnīṣomau tato jaṅghā dviṣaṭ‌ke'ntarabhūmiṣu/
kālādivasudhāntaṃ ca jaṅ‌ghāgre keśavādikam

10.167

nāsikānāṃ tu navake kapotasthe'ntare'pi ca/
cakrādyāyudhasaṃghātaṃ sattārūpeṇa saṃsthitam

10.168

śukanāsāmukhe devaṃ vāsudevaṃ jagatpatim/
nāsikātritaye śiṣṭe hyacyutādyaṃ kramāt sthitam

10.169

saśaktikaṃ tu patrādyairbhūṣite vedikātale/
sudarśanaṃ tu ṣaḍaraṃ ghaṭānāṃ tu catuṣṭaye

10.170

vāsudevādikān vipra! rathāṅgānāṃ tadagrataḥ/
amalādyaṃ catuṣkaṃ tu krameṇoditapaścimam

10.171

adhyakṣādyādimūrtyantaṃ śukanāsāghaṭeṣu vai /
sarvalokamayaṃ vipra! sakalādhvamayaṃ tathā

10.172

sarvatatvamayaṃ caiva sarvadevamayaṃ tathā/
iti krameṇa sandṛśya vimānaṃ hṛṣṭacetanaḥ

10.173

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya caturdhā praṇipatya ca/
sarvāṅgairdaṇḍabad‌bhūmau bhaktyā tu puruṣottamam

10.174

tataḥ kṛtārthamātmānaṃ manyamānaḥ praviśya ca/
abhyantaraṃ vimānasya garbhabhūmau tu madhyataḥ

10.175

ātmapramāṇaracite mṛdusparśe manohare/
śuddhasphaṭikasaṃkāśe dīpyamāne'tibhāsvare

10.176

phaṇāmaṇḍalamadhyasthairmaṇibhirdīpite tathā/
anantabhogaśayane śayānaṃ pītavāsasam

10.177

niṣkevalena satvena saṃpannaṃ ruciraprabham/
vapuṣā sundareṇaiva divyenāvikṛtena ca

10.178

muñcantamaniśaṃ dehādālokaṃ jñānalakṣaṇam/
prayatnena vinā'jñānanāśakṛd‌dhyāyināṃ mahat

10.179

sragvastrābharaṇairyuktaṃ svānurūpairanūpamaiḥ/
cinmayaiḥ svaprakāśaiśca anyonyarucirañjitaiḥ

10.180

dantajyotsnāvitānaistu prakaṭīkṛtadiṅ‌mukham/
rekhotthitaiśca kalhāraiḥ pādapajhatale'ṅkitam

10.181

nimagnajanasantāpaśamanavyāpṛtānanam/
karuṇāpūrṇahṛdayaṃ jagaduddharaṇodyatam

10.182

svadehatejaḥsaṃbhūtajvālāmaṇḍalamadhyagam/
ghanakuñcitanīlāli galitāñjanasannibhaiḥ

10.183

karpūradhūsarairdivyaiḥ puṣpasaṃvalitāntaraiḥ/
kirīṭamakuṭākrāntaiḥ śobhitaṃ suśiroruhaiḥ

10.184

īṣadāraktagokṣīraśuddhanīlābjalocanam/
śītalairdṛṣṭipātaistu jagadāpyāyakāraṇam

10.185

subh‌rūlalāṭaṃ sunasaṃ susmitādharavidrumam/
saundaryacandrasaṃkāśavilasadgaṇḍamaṇḍalam

10.186

pūrvakarmānalārtānāṃ dhyāyināṃ khedaśāntaye/
svadantenducayotthena h‌lādayan gogaṇena tu

10.187

mukhasaundaryaniṣyandacibukasthalaśobhitam/
savilāsasmitādhāraṃ bibrāṇaṃ mukhapaṅkajam

10.188

kambugrīvaṃ mahābāhuṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam/
siṃhaskandhaṃ viśālākṣaṃ dīrghabāhuṃ mahorasam

10.189

śaṅkhacakrāṅkitāraktakaradvayavibhūṣitam/
dakṣiṇaṃ bhogibhogābhamupadhāya mahābhujam

10.190

prasāritotarakaraṃ kaṭideśasya pārśvataḥ/
kaustubhenāṅkitoraskaṃ lakṣmībhūṣitavakṣasam

10.191

ābrahnastambaparyantajagadvāsatanūdaram/
īṣatkuñcitavāmāṅ‌ghripaṅkajaṃ paṅkajekṣaṇam

10.192

prasārya dakṣiṇaṃ pādamīṣaduttānaśāyinam/
anekaratnakhacitakirīṭamakuṭojjvalam

10.193

udyadādityasaṃkāśairvicitrairmaṇisaṃcayaiḥ/
virājamānayā samyak sphuraccūlikayojjvalam

10.194

ratnāvataṃsaprabhayā dīptaśravaṇaśekharam/
lalāṭāntasamālambi bālālaṅkārabhūṣitam

10.195

lalāṭatilakenaiva sundareṇa virājitam/
anekaravisaṅkāśalasanmakarakuṇḍalam

10.196

prabhūtamaṇimuktāḍhcagraiveyakavirājitam/
vajravaiḍūryamāṇikyapajharāgādiśobhitaiḥ

10.197

hārairanekairvividhairupaśobhitavakṣasam/
udyadādityasaṃkāśakaustubhena virājitam

10.198

bhrājayantyā jagat sarvaṃ svatejobhirnirantaram/
mālayā vaijayantyā ca bhrājamānamahorasam

10.199

nānāratnavicitneṇa muktādāmavilambinā/
sphuratā brahnasūtreṇa kāñcanena suśobhitam

10.200

dyutimadbhirmahāratnai rācitena suvarcasā/
kāñcanenāthasūtreṇa udare kṛtabandhanam

10.201

nānāmāṇikyavilasatkaṭisūtreṇa śobhitam/
anekaratnasandarbharaśanādāmamaṇḍitam

10.202

anekakoṭimārtāṇḍavilasatpītavāsasam/
anekaratnasaṃbhinnanū purādi vibhūṣitam

10.203

evamanyaiśca vividhaiḥ keyūrakaṭakādikaiḥ/
yathārhairbhūṣaṇai ramyairjvaladbhiḥ paribhūṣitam

10.204

prāvṛḍ‌jaladasaṃkāśaṃ bhinnāñjanacayaprabham/
abhinnapūrṇaṣāḍ‌guṇyavibhavenopabṛṃhitam

10.205

yogidhyeyamajaṃ nityaṃ jagañjanmādikāraṇam/
anādinidhanaṃ devaṃ sākṣāllakṣmīpatiṃ prabhum

10.206

aprākṛtatanuṃ śāntaṃ vāsudevaṃ parāt param/
janalokagataiḥsiddhaiḥ sanakādyairabhiṣṭutam

10.207

netrābhyāmanimeṣābhyāṃ tṛṣitābhyāṃ pibanniva/
udaikṣata prahṛṣṭātmā praṇipatya muhurmuhuḥ

10.208

stutvā ca vividhaisstotrairharṣagadgadayā girā/
tadādāya mahaddivyaṃ vimānaṃ śirasā tataḥ

10.209

jagāma bhavanaṃ vipra! svakīyaṃ kamalāsanaḥ/
tatra saṃpūjayāmāsa dviṣaṭ‌kabrahmavidyayā

10.210

mahatā vibhavenaiva brahmā lokapitāmahaḥ/
atrāntare tu viprendra! pauṣkarasya mahātmanaḥ

10.211

jijñāsāyāṃ tu jātāyāṃ śāstre pauṣkarasaṃjñake/
prādurbhūtastadā vipra! vāsudevo jagatpatiḥ

10.212

mahopaniṣadaṃ śāstraṃ grāhayāmāsa padmajam/
yomūlavedo vikhyātastādṛk tasmāt parisrutam

10.213

siddhimokṣapradaṃ vipra! sarvaśāstrārthagarbhitam/
nānāvyūhasamopetaṃ mūrtyantarasamanvitam

10.214

nānāvibhavasaṃyuktaṃ prādurbhāvāntarānvitam/
lakṣmyādiśaṅkhacakrākhyagārutma sadigīśvaraiḥ

10.215

sagaṇairastraniṣṭhaistu saṃpūrṇaṃ dvijasattama!/
bījaiḥ piṇḍātmakaiścaiva padaiḥsaṃjñāmayairdvija!

10.216

mantravyūhaistu vividhairdhyānaiśca vividhairyutam/
tatvasaṃkhyāsamākhyātairmaṇḍalairbhadrakādibhiḥ

10.217

tathā caturdaśavyūhairajekakajagarbhitaiḥ/
ṣaḍviṃśairarakairyuktaiścakrābjairnavabhistathā

10.218

dyvarakādisahasrāraparyantaiśca sakāraṇaiḥ/
tathāṣṭādaśabhirvipra! miśracakrābhidhānakaiḥ

10.219

āvāryāvarakeṇaiva rūpeṇa parisaṃsthitaiḥ/
mahākhyanavanābhena bimbabhedasthitena ca

10.220

ghaṇṭāsruksruvapūrvaistu kriyāṅgairvividhairapi/
nānālakṣaṇasaṃyuktaiḥ kuṇḍaiśca paribhūṣitam

10.221

vatsarotsavaparyantaiḥ sthāpanādyaiśca karmabhiḥ/
nityairnaimittikaiḥkāmyaiḥ paripūrṇaṃ dvijottama!

10.222

svayaṃvyaktādibhedotthaiḥ prāsādaiśca samanvitam/
tasyādhikāravṛttyarthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

10.223

tatastaduktamārgeṇa vividhairbhogasañcayaiḥ/
nityairnaimittikaiḥ kāmyairvividhaiśca mahotsavaiḥ

10.224

tatra pratidinaṃ kurvan pūjāṃ lokapitāmahaḥ/
vyāpārān jagatāṃ cakre vividhān lokapūjitaḥ

10.225

tato manvantare vipra! prāpte vaivasvatābhidhe/
ikṣvākurnāmanṛpatiḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ

10.226

mahātmā satataṃ yogī sarvabhūtahite rataḥ/
draṣṭukāmaḥ prasannātmā vāsudevaṃ jagatpatim

10.227

tāpasaṃ veṣamāsthāya tapaścartuṃ gato vanam/
praviśya tu tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ

10.228

grīṣme pañcāgnimadhyastho nayan kālaṃ mahātapāḥ/
vārṣike tu nirālambo haimante tu sarojale

10.229

indriyāṇi samastāni niyamya hṛdaye punaḥ/
mano viṇṇau samāviśya mantraṃ vai dvādaśākṣaram

10.230

japato vāyubhakṣasya tasya rājño mahātmanaḥ/
āvirbabhūva bhagavān brahyā lokapitāmahaḥ

10.231

tamāgatamathālokya pajhayoniṃ caturmukham/
praṇamya bhaktibhāvena stutyā ca paritoṣayan

10.232

"namo hiraṇyagarbhāya, jagatsraṣṭre mahātmane/
vedaśāstrārthaviduṣe, caturvaktrāya te namaḥ"

10.233

iti stuto jagatsraṣṭrā brahnā prāha nṛpottamam/
tapasyabhirataṃ śāntaṃ tyaktarājyamahāsukham

10.234

"lokaprakāśako rājan sūryastava pitāmahaḥ/
vasūnāmapi sarveṣāṃ sadā mānyo manuḥ pitā

10.235

kṛtavantau tapaḥ pūrvaṃ tīvraṃ pitṛpitāmahau/
tāvatītya tapaste'dya vartate nispṛhasya vai

10.236

kimarthaṃ rājyabhogaṃ tu tyaktvā sarvaṃ nṛpottama!/
tapaḥ karoṣi ghoraṃ tvamācakṣva ca mahāmate!"

10.237

ityukto brahnaṇā rājā taṃ praṇamyābravīdvacaḥ/
"draṣṭumicchaṃstapaścaryābalena madhusūdanam

10.238

karomyatra tapo brahnan! śaṅkhacakragadādharam"/
ityuktaḥ prāha rājānaṃ pajhajanmā hasanniva

10.239

"na śakyastapasā rājan draṣṭuṃ nārāyaṇo vibhuḥ/
mādṛśaiśca na dṛśyo'jaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

10.240

tvādṛśaiḥ kiṃ punastvīśo mādhavastviti bhāvaya/
purātanīṃ puṇyakathāṃ kathayāmi nibodha me

10.241

ahaṃ purā mahārāja! vāsudevaṃ sanātanam/
draṣṭukāmaḥ prajāsarge tapaścaryāṃ sudāruṇām

10.242

akārṣaṃ tapasaścānte bhagavān bhaktavatsalaḥ/
prasannaḥ prādurāsīnme paśyataḥ pajhalocanaḥ

10.243

praṇamya puṇḍarīkākṣamastauṣaṃ vividhaiḥ stavaiḥ/
tatra śreyo balaṃ tejo datvā sraṣṭuṃ jagadvibhuḥ

10.244

athopadiṣṭavān mahyamādyaṃ vedaṃ sanātanam/
sadāgamākhyaṃ mūlaṃ tu parabrahnaprakāśakam

10.245

divyaṃ siddhipradaṃ caiva śāntikṛdviśvakarmiṇām/
sargasyottarakāle tu vimāne divyalakṣaṇe

10.246

anantabhogaśayane śayānaḥ padmalocanaḥ/
prādurbhaviṣyati purastaṃ pūjaya viśeṣataḥ

10.247

dvādaśārṇena mantreṇa pauṣkareṇoktamārgataḥ/
vakṣyamāṇena vidhinā yathāvat kamalodbhava!

10.248

ityuktvāntardadhe devaḥ paramātmā jagatprabhuḥ/
prādurāsīttato divyaṃ vimānaṃ paramād‌bhutam

10.249

śāstraṃ cāpi mayā labdhaṃ mahopaniṣadākhyakam/
tatrasthaṃ devadeveśaṃ vāsudevaṃ jagatpatim

10.250

pūjayāmi vidhānena taduktena nṛpottama!/
tadahaṃ te prayacchāmi keśavānandamandiram

10.251

visṛjyedaṃ tapo ghoraṃ puraṃ vraja nijaṃ nṛpa!/
prajānāṃ pālanaṃ dharmastapaśceva mahībhṛtaḥ

10.252

vimānaṃ preṣayiṣyāmi divaḥ siddhaṃ nṛpottama!/
saṃyuktaṃ pañcakālajñaiḥ sadbrahnaniratairdvijaiḥ

10.253

tatrārādhaya deveśaṃ bāhyāntarakhilaiḥ śubhaiḥ/
vāsudevamanantāhau śayānaṃ puruṣottamam

10.254

dviṣaṭ‌kārṇena mantreṇa pauṣkaroktavidhānataḥ/
kratubhirvividhaiścaiva yajan devaṃ nṛpottama!

10.255

niṣkāmo nṛpaśārdūla! prajā dharmeṇa pālaya/
prasādādvāsudevasya muktiste bhavitā nṛpa!"

10.256

ityuktvā pauṣkaraṃ śāstramupadiśya yathākramam/
tasmai tu bhūmipālāya vidhātāntarabhūt punaḥ

10.257

ikṣvākuścintayannāste pajhayonervaco dvija!/
āvirbabhūva purato vimānaṃ tanmahībhṛtaḥ

10.258

brahnadattaṃ dvijayutaṃ mādhavānantayoḥ śubham/
taṃ dṛṣṭvā parayā bhaktyā natvā ca puruṣottamam

10.259

ṛṣīn praṇamya vṛddhāṃśca tadādāya yayau puram/
paurairjanaiśca nārībhirdṛṣṭaṃ śobhāsamanvitaiḥ

10.260

lājāni vikṣipadbhiśca tato rājā skkaṃ gṛham/
svamandire viśāle tu vimānaṃ vaiṣṇavaṃ śubham

10.261

saṃsthāpyārādhayāmāsa bhāvitātmā nṛpottamaḥ/
pauṣkaroktavidhānena tairdvijairarcitaṃ harim

10.262

mānuṣyaḥ śobhanāṅgyastu ghṛṣṭvā tu haricandanam/
mālāḥ kṛtvā sugandhāḍhyāḥ prītiṃ tasya vitenire

10.263

paurāḥ karpūraśrīkhaṇḍakuṅkumādyaṃ dadustathā/
puṣpāṇi viṣṇuyogyāni dadurānīya bhūpateḥ

10.264

tattatkarmārthabimbāni pratiṣṭhāpya yathāvidhi/
sve sve yathodite sthāne sanniveśya suvistṛtam

10.265

tato'ṣṭāṣṭakasaṃkhyaistu bhogaiḥ sarvairakṛtrimaiḥ/
pradhānaiḥ sāṅgabhogaistu vividhairaupacārikaiḥ

10.266

sāṃsparśikaistathā vipra! hṛdayaṅgamasaṃjñitaiḥ/
arcayitvā jagannāthaṃ vāsudevaṃ parāt‌param

10.267

trisandhyaṃ parayā bhaktyā japyaiḥ stotraiśca vaiṣṇavaiḥ/
kārayāmāsa devasya suciraṃ vatsarotsavam

10.268

tathā ca vatsarīyāṇi nānānaimittikānyapi/
pritaṣṭhāṃ tatprakāraṃ ca sthānabhedaṃ tathaiva ca

10.269

utsavādiprakāraṃ ca vakṣyāmyupari vistṛtam/
bhogaiśca toṣayitvā taṃ sarvadevamaya harim

10.270

niṣkāmo dānadharmaiśca paraṃ jñānamavāptavān/
yajan yajñān mahīṃ rakṣan sa kurvan keśavārcanam

10.271

utpādya putrān pitrarthaṃ cirāt tyaktvā kalebaram/
dhyāyanniṣkalmaṣaṃ devaṃ prāptavān vaiṣṇavaṃ padam

10.272

tataścaitat kramāllebhe devaḥ sarveśvaraḥ svayam/
rāmo rājīvanayano bhrātṛbhedaistribhiḥ saha

10.273

nihantā rākṣasānāṃ yo manuṣyo'hamiti smaran/
daśendriyānanaṃ ghoraṃ yo manorajanīcaram

10.274

vivekaśarajālena śamaṃ nayati dehinām/
kṛtakṛtyastu yo vetti svabhāvaṃ divyamuttamam

10.275

dadau vibhīṣaṇāyāsau priyāya priyakāriṇe/
śāstropadeśapūrvaṃ tu vimānaṃ divyalakṣaṇam

10.276

so'pi tacchirasā gṛhya yayau deśaṃ svakaṃ prati/
ravau madhyandine prāpte kaveratanayā taṭe

10.277

candrapuṣkariṇīmadhye'nantapīṭhe'vatārayat/
dakṣādhvare ca rudreṇa paribhūto niśākaraḥ

10.278

mūrdhni tasya kṛtāvāso yatra taptvā mahattapaḥ/
yasmiṃstu puṇḍarīkākṣo devo vāmanarūpadhṛk

10.279

prāptavānnayasaṃskāraṃ yatra tu svayameva hi/
vimānapravaraṃ divyaṃ śrīrahgamiti śabditam

10.280

pratiṣṭhāsyati cātreti viniścitya jagatpatiḥ/
gaṇeśaṃ yoganidrāṃ ca rakṣāhetoḥ samādiśat

10.281

tatrāvatārya tanmadhye vimānaṃ tadvibhīṣaṇaḥ/
tata- saṃpūjayāmāsa tairdvijairarcitaṃ harim

10.282

ramaṇīyaistu vividhairbhogaiḥ sāṃsparśikādikaiḥ/
taduddhartumasau yatnamakarodbalavānapi

10.283

na śaśāka manāgasmādetaccalayituṃ tadā/
athāpataddharaṇyāṃ vai vilapan sa ca duḥkhitaḥ

10.284

ārtaṃ vibhīṣaṇaṃ dṛṣṭvā vilapantamanāthavat/
uvāca bhagavān raṅgī svareṇa mahatā tadā

10.285

śrībhagavānuvāca ---
"ārya! dharmajña! deśo'yaṃ ramaṇīyo hi me mataḥ/
asminneva śayāno'haṃ raṃsye tvāmabhivīkṣya ca

10.286

etairekāntibhiḥ sārdhaṃ madārādhanatatparaiḥ/
vibhīṣaṇānujānīhi kuruṣva ca mama priyam

10.287

etānārādhakān viprān pañcakālaparāyaṇān/
kṣetrārāmagṛhādyaistu susamṛddhān kuruṣva ca

10.288

mā bhūstvaṃ durmanā yāhi kṣipraṃ laṅkāṃ niśācara!/
tatra tvaṃ susamṛddhārthaḥ śriyaṃ bhuṅ‌kṣvānapāyinīm"

10.289

ityuktaḥ susamṛddhārthān kṣetrārāmagṛhādibhiḥ/
kṛtvā caikāyanāṃstāṃstu pañcakālaparāyaṇān

10.290

tatastu prayayau cārto laṅkāmeva vibhīṣaṇaḥ/
martyānāṃ bhāgyavaiṣamyādbrāhnaṇānāṃ hitāya ca

10.291

devānāṃ ca pratiṣṭhāyai reme tatra nadītaṭe/
raṅgadhāmani raṅgeśaḥ śayānastu dvijottama!

10.292

taddhāmobhayato'gacchat parirabhya saridvarā/
yathā patiṃ ciraṃ prāptaṃ bhujābhyāṃ priyamaṅganā

10.293

divyaṃ hyetanmahaddhāma divyāstatra nivāsinaḥ/
divyā ceyaṃ nadī tadvaddivyatīrthamidaṃ saraḥ

10.294

anantaśaktiyuktaṃ tadvimānaṃ hi svayambhavam/
kihgarā viṣṇubhūteśā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ

10.295

te ca rakṣanti taṃ deśaṃ sarve hyanimiṣekṣaṇāḥ/
ye niṣya(pa)ndā nirāhārāḥ sātvikāśca vasanti te

10.296

pravyāharanto madhurāṃ vāṇīṃ karṇasukhāvahām/
na tatra vasatāṃ pīḍā kṣutpipāsādyupasthitā

10.297

nādhyātmikādipīḍā vā na jarā nāvivekitā/
traikālyajñānasaṃpannāḥ sarvakāmavivarjitāḥ

10.298

padārthasaptakajñānasaṃpūrṇā nānyayājinaḥ/
dvādaśādhyātmaniratāḥ pañcakālaparāyaṇaḥ

10.299

tamarcayanto'harahastatraiva nivasanti hi/
ṣaṭ‌karmaniratāścāpi brahnaṇyāhitacetasaḥ

10.300

caranti tatra vimalāḥ puruṣāḥ saṃśitavratāḥ/
devāsuramunīndrādyāḥ sadā devābhikāṅkṣiṇaḥ

10.301

vasanti tatra cāsthāya citrāṃ sthāvararūpatām/
apyunmattaḥ prasāntaḥ syādvadhiro'pi subodhavān

10.302

tasya deśasya māhātmyaṃ samyagjñātuṃ na śakyate/
brahnaṇāpi muniśreṣṭha! kiṃ punaḥ khalu mādṛśaiḥ

10.303

tadetat paramaṃ dhāma śrīraṅgamiti śabditam/
divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ svayaṃvyaktamiti śrutam

10.304

atra sannihitaḥ sākṣādbhagavān puruṣottamaḥ/
bhaktānāṃ puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā'cyuto hariḥ

10.305

vividheṣvapi cānyeṣu nityaṃ sthāneṣu yadyapi/
vāsudevastu mantrajñātmā sthitaḥ sannihitaḥ svayam

10.306

tathāpi valavattvena sannidhiṃ bhajate'tra vai/
grīṣmakālaṃ samāsādya yathārkastīkṣṇatāṃ vrajet

10.307

svarūpamajahanneva tathaivātra jagatpatiḥ/
doṣaiḥ sa digvibhāgādyaistvanyathātvaṃ na yāti ca

10.308

nityasannidhimāhātmyāt kālaṃ kalpakṣayāvadhi/
uttarottaratā caiva jagatyasmin hi vartate

10.309

bhūtyā kāntyā ca kīrtyā ca kriyayā cāpramayeyā/
duṣṭopaśāntidā śaktyā siddhidā yā ca vai saha

10.310

muktikāmāśca bhavinaḥ phalakāmāśca sattama!/
yathābhimatasaṃprāptimihaivāyāntyanaśvarīm

10.311

iha karmaparāḥ sarve sāyaṃ prātastu madhyataḥ/
kurvate sarvakarmāṇi vimānābhimukhāḥ sadā

10.312

evaṃ tu puṣkarakṣetre totādriśikhare'pi ca/
kṣmāṅge purāṇasaṃjñe tu madhubhāṇḍābhidhe'pi ca

10.313

sthitaḥ saṃnihito devaḥ svayaṃvyakto jagatpatiḥ/
bhagavān puṇḍarīkākṣo lokānāṃ hitakāmyayā

10.314

devadevo jagannātha evaṃ kṣetreṣu keṣucit/
sthāpito vibudhādyaistu sannidhatte dvijottama!

10.315

keṣucinmanujendraistu bhaktibṛṃhitamānasaiḥ/
sthāpito vidhivadvipra! sannidhatte jagatpatiḥ

10.316

evaṃ bhagavadākārairnānāsaṃsthānalakṣaṇaiḥ/
nānāviśeṣarūpaiśca nānākāryavaśena tu

10.317

viśvamāpūritaṃ sarvaṃ sarvānugrahakāmyayā/
svayaṃvyaktaṃ tathāsiddhavibudhaiśca pratiṣṭhitam

10.318

munimukhyaistu gandharvairyakṣairvidyādharairapi/
rakṣobhirasurairmukhyaiḥ sthāpitaṃ mantravigraham

10.319

divyaśāstroktavidhinā pūjayecchāstrakovidaḥ/
sthāpitaṃ manujairdevaṃ munivākyoktamārgataḥ

10.320

pūjayed dvija! tatrāpi jñānibhistattbadarśibhiḥ/
vāsudevaikaniṣṭhaistu devatāntaravarjitaiḥ

10.321

vyāmiśrayāgamuktaistu tīvrabhaktisamanvitaiḥ/
sthāpitaṃ manujendraistu hyanuvedhādikovidaiḥ

10.322

arcayeddevadeveśaṃ divyaśāstroktavartmanā/
munivākyoktamārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate

10.323

tatrāpi divyamārgāccet pūjanaṃ kartumicchati/
munimārgaṃ parityajya divyamārgeṇa pūjayet

10.324

bhavet sannidhimāhātmyaṃ kālaṃ kalpakṣayāvadhi/
divyamārgeṇa pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ

10.325

tatra divyaṃ parityajya na kadācinmahāmate!/
munivākyoktamārgeṇa kuryāt saṃpūjanādikam

10.326

kuryādvā yadi saṃmohādvipraḥ saṃmūḍhacetanaḥ/
saṃprayātyacirātasya bhaktirbījena vai saha

10.327

samantraṃ karmatantraṃ ca siddhayaśca parāṅ‌mukhāḥ/
ihaiva śīghraṃ viprendra! dehānte gatasantatiḥ

10.328

ghoraṃ prayāti narakaṃ rājā rāṣṭraṃ ca naśyati/
tasmāt sarvaprayatnena divyamārgaṃ tu na tyajet

10.329

tāmasena tu mārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate/
tatrāpi rājasenaiva pūjana siddhidaṃ bhavet

10.330

rājasena tu pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ/
tatrāpi sātvikenaiva pūjanaṃ śubhadaṃ sadā

10.331

sātvikena tu pūjādyaṃ vartate yatra cānvaham/
tatra rājasamārgeṇa na kuryāt pūjanādikam

10.332

yatra rājasamārgeṇa pravṛttaṃ tvarcanādikam/
tatra tāmasamārgeṇa na kuryādarcanādikam

10.333

vividhānāṃ rājasānāmanyonyaṃ syābha saṃkaraḥ/
sarvatrapauruṣe vākye tad‌grāhyamavirodhi yat

10.334

sanakaḥ ---
kevalaṃ tadvidhānena na kuryāt sthāpanādikam/
divyādyāyatanānāṃ ca ṣūjārthaṃ yat tvayoditam

10.335

śāstraṃ divyādibhedena śrotumicchāmi tatvataḥ/
yajjñātvā vinivarteyaṃ śāstrasāṅkaryadoṣataḥ

10.336

śāṇḍilyaḥ ---
vāsudevena yat‌ proktaṃ śāstraṃ bhagavatā svayam/
anuṣṭup‌chandobandhena samāsavyāsabhedataḥ

10.337

tathaiva brahnarudrendrapramukhaiśca pravartitam/
lokeṣvapi ca divyeṣu taddivyaṃ viddhi sattama!

10.338

brahnarudramukhairdevaiḥ ṛṣibhiśca tapodhanaiḥ/
svayaṃ praṇītaṃ yacchāstraṃ tadviddhi munibhāṣitam

10.339

etattu trividhaṃ viddhi sātvikādivibhedataḥ/
vijñāya puṇḍarīkākṣādarthajālaṃ yathāsthitam

10.340

tadbodhakaṃ praṇītaṃ yacchāstraṃ tat sātvikaṃ smṛtam/
tasmājjñāte'rthajāte tu kiñcit‌ samavalambya ca

10.341

svabuddhayunmuṣitasyaiva hyarthajātasya bodhakam/
yat praṇītaṃ dvijaśreṣṭha! tathā vijñāya tatvataḥ

10.342

granthavistarasaṃyuktaṃ śāstraṃ sarveśvareśvarāt/
tatsaṃkṣepaprasādena svavikalpavijṛmbhaṇaiḥ

10.343

vrahnādibhiḥ praṇītaṃ yat‌ tathā tadṛṣibhirdvija!/
brahnādibhyaḥ pariśrutya tat saṃkṣepātmanā punaḥ

10.344

svavikalpāt praṇītaṃ yat tat sarvaṃ viddhi rājasam/
tat syād dvedhā pañcarātravaisvānasavibhedataḥ

10.345

kevalāt svavikalpoktaiḥ kṛtaṃ yat tāmasaṃ tu tam/
kevalaṃ manujairyattu kṛtaṃ tat pauruṣaṃ bhavet

10.346

sanaka :---
yairliṅgairvadatāṃśreṣṭha! bhagavadvākyapūrvakam/
bhedaṃ jānāmi tatvena tāni vistarato vada

10.347

śāṇḍilya :---
yadarthāḍhyamasandigdhaṃ svacchamalpākṣaraṃ sthiram/
cāturātmyasvarūpeṇa saṃsthitasya vibhoḥ sadā

10.348

svābhāvikaṃ paratvaṃ tu yatra yatra samīritam/
anyāsāṃ mantramūrtīnāṃ yatra caupādhikaṃ tu yat

10.349

turyādijāgratparyantaḥ padabhedaḥ prakāśitaḥ/
bhaktānāmanukampārthaṃ yatra vai caturātmanaḥ

10.350

śaktīśasya vibhoryatra vibhavaḥ saṃprakāśitaḥ/
aṅgalāñchanabhūṣāṇāṃ śaktīnāṃ vihageśituḥ

10.351

layādibhedabhinnaṃ tu svarūpaṃ yatra bhāṣitam/
bījapiṇḍapadādyena cāturvidhyena sattama!

10.352

mantrāḥ pravartitā yatra yatra sthāpanakarmaṇi/
anuvedhakriyā proktā yatra vai nityapūjanam

10.353

mūlamūrtau tu saṃpūrṇaṃ proktaṃ prādhānyato dvija!/
tatra kartumaśakyaṃ yat snānādyaṃ tāvadeva tu

10.354

bimbāntare tadarthaṃ tu karmabimbapurassare/
vihitaṃ darpaṇādyeṣu tadabhāvānmahāmate!

10.355

kṣmājalānalavāyvākhyanābhasīyena vai dvija!/
dhāraṇāpañcakenaiva dhāraṇādvitayena ca

10.356

dahanāpyāyanākhyena yatra śuddhiśca bhautikī/
āgamaśrutimūlatvaṃ svasya yaddhayupapādakam

10.357

tat pārameśvaraṃ vākyamājñāsiddhaṃ hi mokṣadam/
evamādeyavākyottha āgamo yo mahāmate!

10.358

sanmārgadarśanaṃ kṛtsnaṃ vidhivādaṃ ca viddhi tat/
tatprāmāṇyāttu yatkiñcit samabhyūhya yathārthataḥ

10.359

pūrvāparābirodhena nirvāhyamavicārataḥ/
sarveṣāṃ rañjakaṃ gūḍhaṃ niścayīkaraṇākṣamam

10.360

pārameśvaravākyoktamarthajālaṃ yathāsthitam/
pratyabhijñāpakaṃ yadyat sātvikaṃ munibhāṣitam

10.361

praśaṃsakaṃ yat siddhīnāṃ saṃpravartakamapyatha/
mūlamūrtimanādṛtya karmārcāyāṃ tu puṣkalam

10.362

nityasaṃpūjanaṃ proktaṃ prādhānyena tu yatra vai/
brahnarudrādibimbānāṃ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā

10.363

sthāpanaṃ yatra nirdiṣṭaṃ yatra vai jagatāṃ pateḥ/
pūjanaṃ tu samuddiṣṭaṃ prākṛtānāṃ jaḍātmanām

10.364

tatvānāmapi viprendra! diśāṃ kālasya vācakaiḥ/
parameṣṭhyādibhirmantraiḥ pañcabhiryatra vai kramāt

10.365

sthāpanādipratiṣṭhāntaṃ pañcakaṃ samudīritam/
yāgapūrvā haristomaparyantāḥ sapta kīrtitāḥ

10.366

yāgā yatra tathā sapta tatkramādadhikāriṇaḥ/
uktaṃ yatra pratiṣṭhayā ṣoḍaśanyāsakalpanam

10.367

etajjānīhi tat sarvaṃ rājasaṃ munibhāṣitam/
bhagavantaṃ samuddiśya hyaṅgabhāvaṃ vinaiva tu

10.368

brahnarudramukhānāṃ tu vibudhānāṃ tathaiva ca/
mātṝṇāmapi durgāyāḥ svātantryeṇa tu yatra vai

10.369

mantraṃ dhyānaṃ pramāṇaṃ ca lakṣaṇaṃ sthāpanaṃ tathā/
nirdiṣṭaṃ tāmasaṃ nāma munivākyaṃ tu viddhi tat

10.370

anarthakamasaṃbaddhamalpārthaṃ śabdaḍambaram/
anirvāhakamādyoktervākyaṃ tat pauruṣaṃ smṛtam

10.371

heyaṃ cānarthasiddhīnāmākaraṃ narakāvaham/
pārameśvaravākyārthairyadvirodhi na tad dvija!

10.372

saṃgrāhyaṃ sātvikādyeṣu munivākyeṣu yatnataḥ/
yaddivyāpekṣitaṃ vipra! saṃgrāhyamavirodhi tat

10.373

sātvikādikramātteṣu samabhyūhya mahāmate!/
prasiddhārthānupādāya saṅgatārthaṃ vilakṣaṇam

10.374

api cet pauruṣaṃ vākyaṃ grāhyaṃ tanmunivākyavat/
sanaka :---
divyapūrvāṇi śāstrāṇi proktairetaistu liṅgakaiḥ

10.375

liṅgitāni dvijaśreṣṭha! vyaktanāmānvitāni ca/
kautūhalaṃ hi me śrotuṃ prabrūhi gaṇaśastathā

10.376

vijñātavyānyasaṃkīrṇaṃ yathā ca svalpabuddhibhiḥ/
śāṇḍilya :---
sātvataṃ pauṣkaraṃ caiva jayākhyaṃ ca tathaiva ca

10.377

evamādīni śāstrāṇi divyānītyavadhāraya/
saṃhitā ceśvarasyāpi bharadvājasya saṃhitā

10.378

saumantavī tathā hyetat pārameśvarasaṃjñitam/
vaihāyasī saṃhitā ca śāstraṃ citraśikhaṇḍijam

10.379

tathā jayottaraṃ tatra evamādīni tatvataḥ/
sātvikāni vijānīhi munivākyāni sattama!

10.380

tantraṃ sanatkumārakhyaṃ tathā pajhodbhavābhidham/
satyāpi tejodraviṇaṃ māyāvaibhavikaṃ tathā

10.381

ityādīnyavagaccha tvaṃ rājasānyeva tatvataḥ/
pañcapraśnaṃ śukapraśnaṃ tatvasāgarasaṃhitā

10.382

ityādīnyavabuddhyasva tāmasāni viśeṣataḥ/
pūrvoktalakṣaṇenaiva jñātavyaṃ tatra pauruṣam

10.383

prāsādānāṃ ca śāstrāṇāṃ yathāvat saṃprakāśitam/
bhedaṃ divyādikaṃ samyag‌ jñātvā sarvaṃ samācaret

10.384

yo na jñātvā tu sāṅkaryaṃ (ryāt) pūjādyamanutiṣṭhati/
sa hi sarvasya jagataḥ sāṅkaryaṃ kurute sadā

10.385

viśeṣāt svasya vaṃśasya tasmādāpadyapi dvija!/
na kuryācchāstrasāṅkaryaṃ hitaiṣī śāstrakobidaḥ

tat sarvamuktaṃ yat pṛṣṭaṃ kimanyat kathayāmi te/
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe svayaṃvyaktādi prāsādadevatānirṇayo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ //
***************

Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc