પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 10

॥ શ્રીઃ ॥
દશમોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
પૂર્વં તુ ભગવદ્યાગવેલાયામુક્તમર્ચનમ્।
પ્રાસાદાવયવસ્થાનાં લોકાદીનાં સમાસતઃ

તેષાં સ્વરૂપં નામાનિ સ્થાનાન્યપિ વિશેષતઃ।
વિસ્તરાચ્છ્રોતુયિચ્છામિ પ્રબૂહિ વદતાં વર!

શાણ્ડિલ્યઃ ---
અનેકભેદભિન્નેષુ પ્રાસાદેષુ મહામતે!।
વિસ્તરેણ સમસ્તેષુ વૃતાયતપુરસ્સરમ્

વક્ષ્યે લોકાધ્વતત્વાનાં દેવતાનાં ચ સંસ્થિતિમ્।
સન્નિરોઘ્ય ચ ભૂલોકં પાદક્ષિતિતલેઽખિલમ્

એવં પ્રાસાદપીઠેષુ ભુવર્લોકં યથાસ્થિતમ્।
સ્મરેજ્જઙ્‌ઘાવધિર્યાવત્ સ્વર્લોકં તત્તદૂર્ધ્વગમ્

આરભ્ય પ્રસ્તરોદ્દેશાત્ મહચ્છિખરભૂમિગમ્।
જનોલોકં ચ તદ્વેદ્યાં તપઃસંજ્ઞ તદણ્ડકમ્

સત્યસંજ્ઞં ચ યલ્લોકં તચ્છિખાયાં તુ સંસ્મરેત્।
ભાવયેચ્ચ પુરા વ્યાપ્તિમેવં વૈ સાપ્તલૌકિકીમ્

તતશ્ચાધ્વમયીં વ્યાપ્તિં ભાવયેત્તુ યથાક્રમમ્।
કુમ્ભાધારોપલાન્તસ્થમધ્વષટ્‌કં સ્મરન્ યજેત્

બીજભૂતં તદન્તસ્થામધ્વવ્યાપ્તિમનુસ્મરેત્।
બીજતશ્ચાઙ્કુરીભૂતા પરસ્તાદ્વ્યક્તિમેતિ સા

પ્રાસાદપીઠપર્યન્તં કુમ્ભાધારોપલાત્તુ વૈ।
ભુવનાધ્વા યથાવસ્થો ભાવનીયસ્તુ સર્વતઃ

ગર્ભોચ્છ્રાયાવધિર્યાવત્ પદાધ્વાનં વિલોકયેત્।
મન્ત્રાધ્વા શુકનાસાન્તં તત્ત્વાદ્વ્ય વેદિકાવધિ

કલાદ્વા તુ ગલાન્તં ચ વર્ણાધ્વા ચ તદૂર્ધ્વતઃ।
એવં કૃત્વાધ્વકીં વ્યાપ્તિં તતસ્તત્વાનિ વિન્યસેત્

સંયોજ્ય પાર્થિવં તત્વં પાદક્ષિતિતલે દ્વિજ!।
તોયતત્વં ન્યસેત્ પીઠે જઙ્‌ઘાયાં તૈજસં સ્મરેત્

ગ્રીવોદ્દેશાવધિર્યાવદ્વાયુતત્વં તદૂર્ધ્વતઃ।
આકાશં શિખરસ્થં સ્યાત્તદુદ્દેશાત્ ક્રમેણ તુ

ન્યસેચ્છબ્દાદિતન્માત્રં યાવત્ પાદતલાન્તિમમ્।
પાર્શ્વતો નાસિકે શ્રોત્રે ત્વક્ સુધા સમુદાહૃતા

ગવાક્ષે ચક્ષુષી સ્યાતાં જિહ્વા ભદ્રાખ્યવેદિકા।
ઘ્રાણસ્તુ શુકનાસા સ્યાદાસ્યં દ્વારમુદાહૃતમ્

વિજ્ઞેયાઃ પાણયઃ સ્તમ્ભાઃ પાદાઃ પાદશિલા ઘટાઃ।
પાયુઃ સ્યાજ્જલનિર્યાણમુપસ્થં તુ તદન્તરમ્

મનોઽન્તર્વ્યોમવિજ્ઞેયં ગર્વો બ્રહ્નશિલાગતઃ।
બુદ્ધિસ્તુ પિણ્ડિકા જ્ઞેયા પ્રકૃતિઃ સ્યાત્તદન્તરમ્

પઞ્ચવિંશતમો જ્ઞેયઃ પ્રતિમા પુરુષઃ પરઃ।
એવં ન્યસ્તેષુ તત્વેષુ ન્યસ્તવ્યા દેવતાઃ ક્રમાત્

ઘટાધારોપલસ્યાધસ્ત્વનન્તો નામ નાગરાટ્।
સહસ્રસંખ્યાસંખ્યાતફણામણ્ડલમણ્ડિતઃ

તદૂર્ધ્વે સંસ્થિતં ચક્રં સહસ્રારોપશોભિતમ્।
યા શિલા કલશાધારસંજ્ઞા તાં વિદ્ધિ સર્વગા

સામર્થ્યશક્તિઃ સામાન્યા નિષ્કલા પારમેશ્વરી।
તદૂર્ધ્વસંસ્થિતાઃ કુમ્ભા નવ સંખ્યાસ્તુ યે દ્વિજ!

તેષાં વિદિકસ્થિતાનાં ચ ચતુર્ણાં મધ્યતો ન્યસેત્।
પઝાસનગતાં લક્ષ્મીં નિધિભિઃ પરિવારિતામ્

ચતુર્ણામપિ ચાન્યેષાં રત્નરાટ્ કૌસ્તુભાભિધઃ।
સ્વમન્ત્રેણ સ્વનામ્ના ચ નિધિનાથૈઃ સમન્વિતઃ

ભગવાન્ સર્વશક્ત્યાત્મા એકસ્મિન્ પરિચિન્તયેત્।
ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ નિષ્કલં શબ્દવિગ્રહમ્

તત્ર મધ્યમકુમ્ભસ્ય પિધાને મધ્યતો ન્યસેત્।
શક્તિર્વૈ યા પરા દેધી વિશ્વસન્ધારણક્ષમા

પ્રભા સર્વેશ્વરી દિક્ષુ જ્ઞાનશક્તિઃ સ્મૃતા ચ સા।
વિદિગ્વ્યક્તિસમૂહે ચ સ્મરેદાનન્દલક્ષણા

ક્રિયાખ્યા યાઽઽચ્યુતી શક્તિઃ શુદ્ધવર્ગસ્ય જન્મદા।
પિધાનનવકે ત્વસ્મિન્નામદ્યાદીશગોચરમ્

સ્મર્તવ્યાઃ સર્વતો વ્યાપ્તાઃ ક્રમેણૈવ મહામતે!।
જ્ઞાનભાસા નિવસતી તથાઽનન્તબલા પ્રભા

સર્વગા બ્રહ્નવદના દ્યોતકી સત્યવિક્રમા।
સંપૂર્ણા ચેતિ કથિતાઃ શક્તયો વિશ્વધારિકાઃ

શક્ત્યષ્ટકં તુ ન્યસ્તવ્યં તદ્બહિર્દિગ્વિદિક્ષુ ચ।
પ્રાગાદીશાનદિઙ્‌નિષ્ઠં ક્રમેણૈવ શિલાષ્ટકે

બલવીર્યવતી નિત્યા અનન્તાખ્યા સ્થિરા ધ્ત્રુવા।
સ્ત્યાખ્યા ધૃતિસંજ્ઞા ચ સ્થિતિર્નામ્ના દ્વિજાષ્ટમી

શિલાનામન્તરે ભૂમૌ ષટ્‌કં ક્રમેણ તુ।
ન્યસ્તવ્યં પૂર્વવર્ણાચ્ચ વર્ણાનાં સાવસાનકમ્

ક્ષાર્ણેન ચિન્તયેદ્વ્યાપ્તિં તદ્વહિશ્ચાઙ્ગુલીયકમ્।
તતો મસૂરકાધારે ધર્માદ્યં યદ્‌દ્વિરષ્ટકમ્

તદૂર્ધ્વં કોણદેશેષુ યદા પઝચતુષ્ટયમ્।
કલ્પિતં તુ તદા વિપ્ર! કમલોપરિ સંસ્થિતાઃ

મૂર્તયો વાસુદેવાદ્યાઃ પાવકાદીશપશ્ચિમમ્।
અથોપાનતલોદ્દેશે ચક્રં કાલાનલપ્રભમ્

અધિષ્ઠાનપ્રદેશે તુ પઝં ધામત્રયાશ્રિતમ્।
સર્વાભિઃ શક્તિભિર્યુક્તસ્તન્મદ્યે ચિન્મયઃ પુમાન્

પીઠસ્ય દિક્‌ચતુષ્કે તુ પૂર્વાદ્યુત્તરપશ્ચિમમ્।
અનન્તવિહગામ્ભોજચક્રાક્યાઃ ક્રમશઃ સ્થિતાઃ

તતશ્ચરણપઝે તુ પ્રાગાદૌ દિક્‌ચતુષ્ટયે।
વાસુદેવાદયઃ સ્થાપ્યાઃ પુરુષાદ્યાસ્તુ વા ક્રમાત્

સર્વાધારમયં ચક્રં શાખામૂલં સમાશ્રિતમ્।
જ્ઞાનક્રિયાત્મકે તત્વે શાખયોર્યુગલે સ્થિતે

પરભેશ્વર આદ્યસ્તુ દ્વારસ્યોર્ધ્વ ઉદુમ્બરે।
સંસ્થિતઃ સર્વતો વ્યાપી તત્પૃષ્ટે મધ્યદેશતઃ

ચતુષ્પાત્ સકલો ધર્મઃ સ્થિતઃ સત્વવતાં વરઃ।
યદા કવાટૌ દ્વારસ્ય કલ્પિતૌ દ્વિજસત્તમ!

કાલબૈશ્વાનરો દેવો હ્યપાં પતિરુભાવિમૌ।
દક્ષિણોત્તરયોગેન કવાટપરિસંસ્થિતૌ

કલ્પિતૌ શુકનાસૌ વા યદા સાઙ્ગૌ મહામતે!।
ઇચ્છાપ્રાણૌ તયોઃ સ્થાપ્યાવગ્નીષોમૌ ગવાક્ષયોઃ

તતો જઙ્‌ઘાદ્વિષટ્‌કે તુ તથૈવાન્તરભૂમિષુ।
કાલો વિયન્નિયન્તા ચ શાસ્ત્રં નાનાહ્ગલક્ષણમ્

વિદ્યાધિપતયશ્ચૈવ સરુદ્રઃ સગણઃ શિવઃ।
પ્રજાપતિસમૂહસ્તુ ઇન્દ્રઃ સપરિવારકઃ

મુનયઃ સપ્તપૂર્વેઽન્યે ગ્રહાસ્તારાદિકૈર્વૃતાઃ।
જીમૂતાશ્ચાખિલા નાગા અપ્સરોણ ઉત્તમઃ

ઓષધ્યશ્ચૈવ પશવો યજ્ઞાઃ સાઙ્ગાખિલાસ્તુ યે।
વિદ્યાશ્ચૈવાપરા વિદ્યા પાવકશ્ચૈવમારુતઃ

ચન્દ્રાર્કૌ વારિવસુધે ઇત્યેતે દેવતાગણાઃ।
ચતુર્વિંશતિસંખ્યાતા ઘ્યાતવ્યાસ્તુ યથાક્રમમ્

મૂર્તયઃ કેશવાદ્યાસ્તુ જઙ્ઘાગ્રપરિસંસ્થિતાઃ।
પાર્શ્વયોઃ શુકનાસાયા ભિત્તિમૂલસમાશ્રિતમ્

ગણેશં યોગનિદ્રાં ચ ન્યસેદ્વા દક્ષિણાદિતઃ।
તદૂર્ધ્વં પ્રસ્તરોદ્દેશકપોતતલસંસ્થિતમ્

નાસિકાનવકં યચ્ચ યાસ્તદન્તરભૂમયઃ।
તસ્મિંસ્તાસુ ચ સર્વાસુ હ્યેતે સ્થાપ્યાઃ ક્રમેણ તુ

ચક્રશહ્ખૌ ગદાપઝે લાઙ્ગલં મુસલં શરાઃ।
શાર્ઙ્ગં ચ ખઙ્ગખેટૌ તુ દણ્ડઃ પરશુરીતિહા

પાશાઙ્‌કુશૌ મુદ્ગરં ચ વજ્રં શક્તિસમન્વિતમ્।
પ્રાસાદે ચતુરશ્રે ચ ચતુરશ્રાયતેઽપિ ચ

ગરુડં પ્રસ્તરસ્યોર્ધ્વે ન્યસેત્ કોણચતુષ્ટયે।
તદૂર્ધ્વં વેદિકાયાં તુ ભાવનીયા મહામતે!

એતે પૂર્વાદિયોગેન એકશ્રૃઙ્ગતનુસ્તતઃ।
દેવો વામનદેહસ્તુ સર્વવ્યાપી ત્રિવિક્રમઃ

નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ।
જ્વલત્પરશુધૃગ્રામો રામશ્ચાન્યો ધનુર્ધરઃ

વેદવિદ્ભગવાન્ કલ્કી પાતાલશયનઃ પ્રબુઃ।
તતો ગ્રીવાતલે ઘ્યેયઃ કૂર્મઃ પાતાલધારકઃ

વરાહો નારસિંહશ્ચાપ્યમૃતાહરણસ્તુ વૈ।
શ્રીપતિર્દિવ્યદેહોઽથ કાન્તાત્માઽમૃતધારકઃ

રાહુજિત્ કાલનેમિઘ્નઃ પારિજાતહરો મહાન્।
લોકનાથસ્તુ શાન્તાત્મા દત્તાત્રેયો મહાપ્રભુઃ

ન્યગ્રોધશાયી ભગવાનિત્યેતે દ્વિજસત્તમ!।
તતસ્તુ શિખરોદ્દેશં ત્રિધાકૃત્ય યથાસમમ્

યાવત્તુ કલશાધારવેદિકા દ્વિજસત્તમ!।
અધોભાગે ક્રમાદ્‌ઘ્યેયાઃ શિષ્ટા દેવાસ્તુ વૈભવાઃ

અનન્તો ભગવાન્ દેવઃ શક્ત્યાત્મા મધુસૂદનઃ।
વિદ્યાધિદેવઃ કપિલો વિશ્વરૂપો વિહઙગમઃ

ક્રોડાત્મા બડબાવક્ત્રો ધર્મો વાગીશ્વરસ્તથા।
દેવ એકાર્ણવશય ઇતિ યે દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

ધ્‌રુવસ્તુ સર્વતો વ્યાપી તદૂર્ધ્વપદસંસ્થિતઃ।
પઝનાભસ્તદૂર્ધ્વે તુ વ્યાપકઃ પરિતિષ્ઠતિ

શુકનાસામુખે દેવઃ પૂજનીયઃ પરઃ પુમાન્।
ભગવાન્ જગદાધારો જગદીશઃ સનાતનઃ

વાસુદેવઃ પરં બ્રહ્ન જગત્કારણમચ્યુતઃ।
લોકાનધ્વગણં નિત્યં તત્વાદ્યમપિ દેવતાઃ

પ્રાસાદોપરિ વિન્યસ્તાઃ સમાક્રમ્ય ચ સંસ્થિતાઃ।
યત્ર પ્રાસાદદેહે તુ શુકનાસા ન કલ્પિતા

તત્રાગ્રતો નાસિકાયાં વાસુદેવં તુ સંસ્મરેત્।
નાસિકાત્રિતયે શિષ્ટે અચ્યુતાદ્યાસ્ત્રયઃ સ્થિતાઃ

અથવા પુરુષાદ્યાસ્તુ નરાદ્યા વા દ્વિજોત્તમ!।
વરાહાદ્યાસ્તુ વા યદ્વા ધર્મમૂર્ત્યાદયઃ ક્રમાત્

યદ્વા પરશુરામાદ્યાઃ સ્મર્તવ્યાઃ ક્રમયોગતઃ।
એતે તુ શક્તિભિઃ સર્વે યુક્તા વા કેવલાસ્તુ વા

દ્રુમૈઃ પત્રલતાયુક્તૈર્ભૂષિતે વેદિકાતલે।
વિન્યસેત્ ષડરં ચક્રં તેજોજ્વાલાસહસ્રધૃક્

તતઃ સામલસારેષુ વાસુદેવાદિકાન્ સ્મરેત્।
તદગ્રદેશે ચક્રાણિ ઘ્યાતવ્યાનિ યથાક્રમમ્

અમલં શાન્તસંજ્ઞં તુ તથા શાન્તોદિતોદિતમ્।
નરાદ્યં કૃષ્ણપર્યન્તં શુકનાસાઘટે તુ વૈ

અન્તર્મણ્ડલકોણેષુ વન્હ્યાદીશાનપશ્ચિમમ્।
વરાહરૂપી ભગવાન્ શેષમૂર્તિધરઃ પ્રભુઃ

નૃસિંહરૂપી પુરુષસ્તથા નારાયણો વિભુઃ।
પ્રાસાદાઙ્ગેષુ વિપ્રેન્દ્ર! ક્રમાન્નિગદિતેષુ ચ

દેવતાધારભૂતેષુ યદ્યદઙ્ગં ન કલ્પિતમ્।
યત્ર વા તત્તદધિકં યત્રાપિ ચ સમાચરેત્

તત્તત્સ્થાને સ્વબુધ્દ્યા તુ દેવતાન્યાસમૂહતઃ।
યદ્વા હ્યનવક્લપ્તાઙ્ગે દેવતેષ્ટિં તુ વર્જયેત્

લોકાઃ સપ્ત તથાદ્વાનસ્તત્વસઙ્‌ઘાશ્ચ દેવતાઃ।
ધ્યાતવ્યાસ્તુ નિરાકારાઃ સાધકૈર્દ્વિજસત્તમ!

વિમાનેઽપિ તથા સિદ્ધવિબુધૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતે।
કિન્તુ તત્ર વિપ્રાનાઙ્ગમૂર્તિનાં લાઞ્છનાદિકમ્

તાસાં સ્થાનાનિ વિપ્રેન્દ્ર! કલ્પિતાનિ યથાવિધિ।
વિમાનાવયવાંશ્ચાપિ સંપરીક્ષ્યૈવ યત્નતઃ

પૂજયેત્ સાવધાનેન ચેતસા ધ્યાનપૂર્વકમ્।
લાઞ્છનાદ્યેષુ મૂર્તીનાં પ્રાસાદાવયવેષ્વપિ

અનભિવ્યક્તરૂપેષુ લક્ષણાદેઃ પરીક્ષણાત્।
સ્વપ્નાદેશ્ચાપિ વિપ્રેન્દ્ર! દેશિકેન્દ્રોપદેશતઃ

યથાવત્ સંપરીક્ષેત્ પ્રયત્નેન દ્વિજોત્તમ!।
લક્ષણાદિષુ હીનેષુ વિપર્યસ્તેષ્વપિ દ્વિજ!

ન લક્ષણાદિકં કુર્યાદન્યથા દ્વિજસત્તમ!।
લક્ષણં ન પરીક્ષેત્ હ્યન્યથાકરણેઞ્છયા

અન્યથાકરણાર્થં તુ લક્ષણાદ્યે પરીક્ષિતે।
ક્ષયત્યાયુઃ કૃતે તસ્મિન્ લક્ષણૈર્નરકં વ્રજેત્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સ્વયંવ્યક્તાદિકેઽપિ ચ।
વિમાને સંસ્થિતાનાં તુ મૂર્તીનાં લક્ષણાદિકમ્

સ્થાનાન્યપિ ચ તાસાં વૈ વિમાનાવયવાનપિ।
યથાસ્થિતં પરીક્ષ્યૈવ કૃત્વા મૂર્તિવિનિર્ણયમ્

સ્વેન સ્વેન વિશેષેણ લાઞ્છનાદ્યેન વૈ સ્ફુટમ્।
સ્વેન સ્વેન તુ મન્ત્રેણ પૂજનં ચ સમાચરેત્

પ્રાસાદેષુ સ્વયંવ્યક્તં શ્રેષ્ઠં સર્વેષુ સત્તમ!।
તદ્રૂપી ભગવાન્ દેવઃ સ્વગ્રમેવાવતિષ્ઠતે

તત્ર સન્નિહિતઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ।
જાતે જીર્ણાદિદોષેઽપિ ન ત્યજન્તિ કદાચન

સ્વં સ્વં પ્રદેશમેતાસ્તુ મન્ત્રાણાં શક્તયઃ પરાઃ।
પ્રાસાદાન્તઃ સ્થિતાશ્ચાપિ સ્વયંવ્યક્તપુરસ્સરાઃ

આકારાસ્તુ વિભોઃ સમ્યગ્‌જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તયોગતઃ।
નાસ્ત્રૈર્મન્ત્રૈર્ધ્વજૈર્યેષાં વ્યક્તિર્વ્યક્તા જગત્ત્રયે

તેઽપિ લાઞ્છનબૃન્દં તુ ધારયન્ત્યઙ્ઘ્રિગોચરે।
લાલાટે ચાંસપટ્ટે તુ પૃષ્ઠે પાણિતલદ્વયે

તનૂરુહચયે મૂર્ધ્નિ, કર્મિણાં પ્રતિપત્તયે।
તત્તલ્લાઞ્છનબૃન્દં તુ પરીક્ષ્યૈવં વિશેષતઃ

તત્તદાકારનિયતૈર્વાચકૈઃ સંપ્રપૂજયેત્।
યેષાં લાઞ્છનબૃન્દં તુ ન વ્યક્તં ચરણાદિષુ

તાનર્ચયેદ્ દ્વિષટ્‌કાર્ણપુરોગાણાં મહામતે!।
વ્યાપકાનાં તુ મન્ત્રાણામેકેનાબિમતેન તુ

ઇતિ જ્ઞાત્વા યથાવચ્ચ યઃ પૂજયતિ મન્ત્રવિત્।
સ પૂજાફલમાપ્નોતિ હ્યન્યથા વિપરીતભાક્

એતાન્યુક્તાનિ સર્વાણિ લોકાદીનિ ક્રમેણ તુ।
સમારાધનકાલેષુ દેવસ્યામિતતેજસઃ

દ્વાર્સ્થદેવાર્ચનં કૃત્વા પૂજયેત્તદનન્તરમ્।
નમસ્કારપદાન્તેન સ્વાનામ્ના પ્રણવાદિના

અર્ઘ્યાલભનમાલ્યૈશ્ચ ધૂપેન દ્વિજસત્તમ!।
અગ્રતો દેવદેવસ્ય દ્વારદેશસ્ય બાહ્યતઃ

અન્તર્મણ્ડલદેશે તુ ગત્વા વા પૂજયેત્ ક્રમાત્।
એવં પ્રાસાદભેદે તુ યસ્મિન્ સાધકસત્તમૈઃ

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં વાર્ચનં દ્વિજ!।
નિત્યશઃ ક્રિયતે તત્ર સદા સંન્નિહિતો વિભુઃ

અત એવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તદર્ચનપુરસ્સરમ્।
કુર્યાદારાધન વિષ્ણોઃ સાધકઃ સિદ્ધિલાલસઃ

ય એવં કુરુતે ભક્ત્યા હ્નનન્યપરયા સદા।
સોઽચિરાલ્લભતે કામાનિહ લોકે પરત્ર ચ

મોક્ષાર્થી કુરુતે યસ્તુ સ યાતિ પરમં પદમ્।
સનકઃ ---
પ્રાસાદાનાં સ્વયંવ્યક્તપૂર્વાણાં તુ વિશેષતઃ

પ્રાસાદં તુ સ્વયંવ્યક્તમત્યર્થં ત્વં પ્રશંસસિ।
કીદૃશં તત્સ્વરૂપં સ્યાદન્યેષાં વાપિ કીદૃશમ્

કીદૃશી ચ મહત્તાસ્ય જ્ઞાતુમિચ્છામિ સાંપ્રતમ્।
શાણ્ડિલ્યઃ ---
યદિદં દૃશ્યતે વિષ્ણોર્માયયા નિર્મિતં જગત્

કાલાદિબહુભિર્ભેદૈર્ભિન્નં નાનાસ્વરૂપકૈઃ।
તદીયે પ્રભવો હ્યહ્નિ પ્રલયશ્ચ નિશાગમે

દિવ્યં યુગસહસ્રં હિ તદીયં વિદ્ધિ વાસરમ્।
રાત્રિશ્ચ તાવતી જ્ઞેયા એવં રાત્રિક્ષયે સતિ

પ્રવર્તમાને ત્વહનિ કાલે સન્ધ્યાખ્યલક્ષણે।
સ્વકારણમનુજ્ઝિત્ય કાર્યાર્થં મુનિપુઙ્ગવ!

જ્ઞાનયોગપ્રભાવેન અમેયમહિમાવૃતમ્।
પ્રેરિતં નાભિરન્ધ્રેણ તેન હાર્દં કુશેશયમ્

વિજ્ઞપ્તિમાત્રરૂપં તુ સ્વસ્યાન્તઃકરણે સ્થિતમ્।
સહસ્રાર્કપ્રતીકાશં સહસ્રશશિકેસરમ્

સહસ્રવહ્નિગર્ભં ચ હેમનાલં મહાપ્રભમ્।
તન્મધ્યે માનસો બ્રહ્યા તેન સૃષ્ટશ્ચતુર્મુખઃ

જગદ્વિભવકૃદ્વિપ્ર! વિદ્યાદેહઃ સનાતનઃ।
સર્વસંસ્કારસંપૂર્ણો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

અણિમાદ્યષ્ટકોપેતઃ સિસૃક્ષાશક્તિભિર્યુતઃ।
ન તસ્ય વિદિતશ્ચાસૌ યદા યાતઃ સગર્વતામ્

અસ્મીતિ પ્રત્યયં લબ્ધ્વા રજસા કલુષીકૃતઃ।
તસ્મિંશ્ચાન્તર્હિતે તસ્ય પૌષ્કરસ્ય મતિસ્તદા

વિપર્યસ્તા તતઃ સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિર્નાભવદદ્વિજ!।
કાર્યાકાર્યવિશેષજ્ઞો નાભૂદુદ્વિગ્નચેતનઃ

તતઃ પ્રસન્નચેતાસ્તુ તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્।
અચિરાત્ પુણ્ડરીકાક્ષં દ્રષ્ટુકામઃ પ્રજાપતિઃ

તતસ્તુ તપ્યમાનસ્ય બ્રહ્નણો દ્વિજસત્તમ!।
હરેઃ સ્તોત્રાર્થમુદ્‌ભૂતા બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાંવર!

તતો જગૌ પરં જપ્યં સાઞ્જલિપ્રગ્રહો વિભુઃ।
બ્રહ્ના ---
"નમસ્તે બ્રહ્નહૃદય! નમસ્તે બ્રહ્નપૂર્વજ!

યોગાર્ધનયનશ્રેષ્ઠ! સાંખ્યયોગનિધે! વિભો!।
વ્યક્તાવ્યક્તકરાચિન્ત્ય! ક્ષેમં પન્થાનમાસ્થિત!

વિશ્વભુક્! સર્વભૂતાનામન્તરાત્મન્નયોનિજ!।
અહં પ્રસાદજસ્તુભ્યં લોકધામ્ને સ્વયમ્ભુવે

ત્વત્તો મે માનસં જન્મ પ્રથમં દ્વિજપૂજિતમ્।
ચાક્ષુષં યદ્‌દ્વિતીયં મે જન્મેહાસીત્ પુરાતનમ્

ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ મે જન્મ તૃતીયં વાચિકં મહત્।
તત્વતઃ શ્રાવણં ચાપિ ચતુર્થં જન્મ મે વિભો!

નાસિક્યં વાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ પઞ્ચમમુચ્યતે।
અણ્ડજં ચાપિ મેજન્મ ત્વત્તઃ ષષ્ઠં વિનિર્મિતમ્

ઇદં ચ સપ્તમં જન્મ પઝજં ત્વમિતપ્રભ!।
સર્ગે સર્ગે હ્યહં પુત્રસ્તૃતીયગુણવર્જિત!

પ્રથમઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રધાનગુણકલ્પિતઃ।
ત્વમીશ્વર! પ્રભાવશ્ચ ભૂતાનાં ચ પ્રભાવનઃ

ત્વં પઞ્ચકાલકર્તૄણાં ગતિસ્ત્વં પાઞ્ચરાત્રિક!।
ત્વયા હિ નિર્મિતોઽહં વૈ વેદચક્ષુર્વચોઽતિગ!

સ્રષ્ટું જગદિદં સર્વં ચેતનાચેતનાત્મકકમ્।
કા શક્તિર્મમ દેવેશ! જગત્ સ્રષ્ટં જગત્પ્રભો!"

એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્ પુરુષઃ સર્વતોમુખઃ।
સ્વરૂપં દર્શયામાસ તસ્મૈ દિવ્યમનુત્તમમ્

તં દૃષ્ટ્વા મહતા યુક્તો હર્ષેણ કમલાસનઃ।
આનન્દાશ્રુસમાવિષ્ટઃ પ્રણમ્ય પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ

તતસ્તુ પુણ્ડરીકાક્ષસ્તમુવાચ જગત્પતિઃ।
"સૃજ પ્રજાઃ પુત્ર! સર્વા મુખતઃ પાદતસ્તથા

ક્ષેયસ્તવ વિધાસ્યામિ બલં તેજશ્ચ સુવ્રત!।
વેદં ચ મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સાત્વતં નામ નામતઃ

તેન સર્વં કૃતયુગં સ્થાપયસ્વ યથાવિધિ।
પ્રજાનામપિ સર્વાસાં સંવૃત્તે સર્ગકર્મણિ

દિવ્યસ્ય મહતો ધામ્નઃ સાક્ષાદ્વ્યક્તસ્ય ચાન્તરે।
સ્વયંવ્યક્તેન દિવ્યેન હ્યાકારેણામલેન ચ

અનન્તભોગિશયને શયાનઃ પઙ્કજેક્ષણઃ।
પ્રકાશયિષ્યતિ પુરો વાસુદેવઃ પરાત્પરઃ

તમારાધય દેવેશં વિમાનાભ્યન્તરસ્થિતમ્।
સર્વેષામપિ લોકાનાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણમ્

વાસુદેવં તુપરમં પુમાંસં ભક્તવત્સલમ્।
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ ભોગૈઃ સાંસ્પર્શિકાદિકૈઃ

હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈરોપચારિકૈઃ।
સ્વાધિકારપ્રવૃત્યર્થં લોકાનાં હિતકામ્યયા

મહોપનિષદાખ્યેન શાસ્ત્રેણોક્તપ્રકારતઃ।
યત્પૌષ્કરાક્યયા લોકે પ્રથિમાનં પ્રયાસ્યતિ

પૌષ્કરસ્ય તવોક્તત્વાત્ પ્રથિત તુ તથા ભવેત્।
મહાવિભૂતિરિતિ ચ તદ્વક્ષ્યામ્યપરે યુગે"

અસ્મિન્નાદૌ કૃતયુગે સમતીતે તુ માનુષે।
તતો બ્રહ્ના નમસ્ચક્રે દેવાય હરિમેધસે

વ્રહ્ના ચાગ્ર્યં સ જગ્રાહ સનિષત્સંહિતાન્વિતમ્।
કર્મારમ્ભાદિભિર્મન્ત્રૈર્દ્વિષટ્‌કાર્ણસમન્વિતૈઃ

દિવ્યૈઃ સમન્વિતં વિપ્ર! દ્વાદશાધ્યાત્મસંયુત્મ્।
અનિચ્છાતોઽધિકારીણાં તત્પ્રાપ્ત્યેકફલપ્રદમ્ ॥ 145 ।
ચાતુરાત્મ્યૈકનિષ્ઠં ચ વાસુદેવમુખ્રોદ્ગતમ્"।
એવં સ ભગવાન્ દેવ આદ્યં વેદં સનાતનમ્

ઉપદિશ્ય તતો વિપ્ર! બ્રહ્નણેઽમિતતેજસે।
દત્વા શ્રેયો બલં તેજઃ સૃષ્ટિકર્મપ્રવર્તકમ્

જગામ તમસઃપારં યત્રાવ્યક્તં વ્યવસ્થિતમ્।
તતોઽથ વરદો દેવો બ્રહ્ના લોકપિતામહઃ

અસૃજત્ સ તદા લોકાન્ કૃત્સ્નાન્ સ્થાવરજઙ્ગમાન્।
એવં સૃષ્ટ્વા જગત્ સર્વં ભૂયશ્ચ કમલાસનઃ

કદા દ્રક્ષ્યામ્યહં દેવં લોકાનાં હિતકારિણમ્।
વા સુદેવં વિમાનાન્તઃશયાનં પીતવાસસમ્

ઇતિ ચિન્તાસમાવિષ્ટસ્તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્।
પ્રાદુરાસીત્ તતો દિવ્યં વિમાનં પરમાદ્‌ભુતમ્

પ્રકાશયદ્દિશઃ સર્વાઃ પ્રકાશેનામલેન ચ।
ઉપાનજગતીયુક્તં પીઠાઙ્ઘ્રિપ્રસ્તરાદિકૈઃ

ગ્રીવાશિખરતત્સંસ્થવેદીઘટશિખાન્તિમૈઃ।
દિવ્યૈરવયવૈર્યુક્તં દિવ્યાલઙ્કારશોભિતમ્

વૃત્તાયતં તુ પરિતઃ શુકનાસાપરિષ્કૃતમ્।
તં દૃષ્ટ્વા મહદાર્શ્ચયમાનન્દાશ્રુપરિપ્લુતઃ

પુલકાચિતસર્વાઙ્ગઃ પ્રીતિવિસ્ફારિતેક્ષણઃ।
સસમ્ભ્રમં સમુત્થાય પ્રણમ્ય પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ

પીઠાદ્યેષુ શિખાન્તેષુ વિમાનાવયવેષુ ચ।
ભૂરાદ્યં સત્યપર્યન્તં લોકાનાં સપ્તકં ક્રમાત્

અધ્વનાં ભુવનાધ્વાદિષટ્‌કં વર્ણાધ્વપશ્ચિમમ્।
ધરાદિપુરુષાન્તં ચ તત્વબૃન્દં દ્વિજોત્તમ!

સત્તાસ્વરૂપમાસ્થાય સંસ્થિતં સન્દદર્શ હ।
તતસ્તુ દેવતાબૃન્દં ક્રમેણ સમલોકયત્

પીઠસ્યાધારભાગે તુ હ્યનન્તો નામ નાગરાટ્‌।
ચક્રં સામર્થ્યશક્ત્યાદિશક્તિસઙ્‌ઘં તથૈવ ચ

જ્ઞાનભાસાદિકાનાં તુ શક્તીનામષ્ટકં તથા।
બલવીર્યવતી પૂર્વમષ્ટકં સ્થિતિપશ્ચિમમ્

અકારાદિ ક્ષકારાન્ત વર્ણચક્રં દ્વિજોત્તમ!।
તતઃ પીઠપ્રદેશાચ્ચ ધર્માદ્યં ચ દ્વિરષ્ટકમ્

ચક્રં કાલાનલજ્યોતિઃ પઝં ધામત્રયાશ્રિતમ્।
ચિન્મયઃ પુરુષો મધ્યે સર્વાભિઃ શક્તિભિર્યુતઃ

દિક્‌ચતુષ્કે હ્યનન્તાદ્યં તતશ્ચરણવર્ગકે।
વાસુદેવાદિકં દિક્ષુ શાખામૂલે સુદર્શનમ્

જ્ઞાનક્રિયાત્મકે તત્વે શાખયોઃ પરમેશ્વરમ્।
આદ્યં તૂદુમ્બરે હ્યૂર્ધ્વે તત્પૃષ્ઠે ધર્મ એવ ચ

કવાટયોસ્તુ કાલાગ્નિં વરુણં તુ તતો દ્વિજ!।
સ્તમ્ભયોઃ શુકનાસાયા ઇચ્છાપ્રાણૌ ગવાક્ષયોઃ

અગ્નીષોમૌ તતો જઙ્ઘા દ્વિષટ્‌કેઽન્તરભૂમિષુ।
કાલાદિવસુધાન્તં ચ જઙ્‌ઘાગ્રે કેશવાદિકમ્

નાસિકાનાં તુ નવકે કપોતસ્થેઽન્તરેઽપિ ચ।
ચક્રાદ્યાયુધસંઘાતં સત્તારૂપેણ સંસ્થિતમ્

શુકનાસામુખે દેવં વાસુદેવં જગત્પતિમ્।
નાસિકાત્રિતયે શિષ્ટે હ્યચ્યુતાદ્યં ક્રમાત્ સ્થિતમ્

સશક્તિકં તુ પત્રાદ્યૈર્ભૂષિતે વેદિકાતલે।
સુદર્શનં તુ ષડરં ઘટાનાં તુ ચતુષ્ટયે

વાસુદેવાદિકાન્ વિપ્ર! રથાઙ્ગાનાં તદગ્રતઃ।
અમલાદ્યં ચતુષ્કં તુ ક્રમેણોદિતપશ્ચિમમ્

અધ્યક્ષાદ્યાદિમૂર્ત્યન્તં શુકનાસાઘટેષુ વૈ ।
સર્વલોકમયં વિપ્ર! સકલાધ્વમયં તથા

સર્વતત્વમયં ચૈવ સર્વદેવમયં તથા।
ઇતિ ક્રમેણ સન્દૃશ્ય વિમાનં હૃષ્ટચેતનઃ

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ચતુર્ધા પ્રણિપત્ય ચ।
સર્વાઙ્ગૈર્દણ્ડબદ્‌ભૂમૌ ભક્ત્યા તુ પુરુષોત્તમમ્

તતઃ કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાનઃ પ્રવિશ્ય ચ।
અભ્યન્તરં વિમાનસ્ય ગર્ભભૂમૌ તુ મધ્યતઃ

આત્મપ્રમાણરચિતે મૃદુસ્પર્શે મનોહરે।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશે દીપ્યમાનેઽતિભાસ્વરે

ફણામણ્ડલમધ્યસ્થૈર્મણિભિર્દીપિતે તથા।
અનન્તભોગશયને શયાનં પીતવાસસમ્

નિષ્કેવલેન સત્વેન સંપન્નં રુચિરપ્રભમ્।
વપુષા સુન્દરેણૈવ દિવ્યેનાવિકૃતેન ચ

મુઞ્ચન્તમનિશં દેહાદાલોકં જ્ઞાનલક્ષણમ્।
પ્રયત્નેન વિનાઽજ્ઞાનનાશકૃદ્‌ધ્યાયિનાં મહત્

સ્રગ્વસ્ત્રાભરણૈર્યુક્તં સ્વાનુરૂપૈરનૂપમૈઃ।
ચિન્મયૈઃ સ્વપ્રકાશૈશ્ચ અન્યોન્યરુચિરઞ્જિતૈઃ

દન્તજ્યોત્સ્નાવિતાનૈસ્તુ પ્રકટીકૃતદિઙ્‌મુખમ્।
રેખોત્થિતૈશ્ચ કલ્હારૈઃ પાદપઝતલેઽઙ્કિતમ્

નિમગ્નજનસન્તાપશમનવ્યાપૃતાનનમ્।
કરુણાપૂર્ણહૃદયં જગદુદ્ધરણોદ્યતમ્

સ્વદેહતેજઃસંભૂતજ્વાલામણ્ડલમધ્યગમ્।
ઘનકુઞ્ચિતનીલાલિ ગલિતાઞ્જનસન્નિભૈઃ

કર્પૂરધૂસરૈર્દિવ્યૈઃ પુષ્પસંવલિતાન્તરૈઃ।
કિરીટમકુટાક્રાન્તૈઃ શોભિતં સુશિરોરુહૈઃ

ઈષદારક્તગોક્ષીરશુદ્ધનીલાબ્જલોચનમ્।
શીતલૈર્દૃષ્ટિપાતૈસ્તુ જગદાપ્યાયકારણમ્

સુભ્‌રૂલલાટં સુનસં સુસ્મિતાધરવિદ્રુમમ્।
સૌન્દર્યચન્દ્રસંકાશવિલસદ્ગણ્ડમણ્ડલમ્

પૂર્વકર્માનલાર્તાનાં ધ્યાયિનાં ખેદશાન્તયે।
સ્વદન્તેન્દુચયોત્થેન હ્‌લાદયન્ ગોગણેન તુ

મુખસૌન્દર્યનિષ્યન્દચિબુકસ્થલશોભિતમ્।
સવિલાસસ્મિતાધારં બિબ્રાણં મુખપઙ્કજમ્

કમ્બુગ્રીવં મહાબાહું શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્।
સિંહસ્કન્ધં વિશાલાક્ષં દીર્ઘબાહું મહોરસમ્

શઙ્ખચક્રાઙ્કિતારક્તકરદ્વયવિભૂષિતમ્।
દક્ષિણં ભોગિભોગાભમુપધાય મહાભુજમ્

પ્રસારિતોતરકરં કટિદેશસ્ય પાર્શ્વતઃ।
કૌસ્તુભેનાઙ્કિતોરસ્કં લક્ષ્મીભૂષિતવક્ષસમ્

આબ્રહ્નસ્તમ્બપર્યન્તજગદ્વાસતનૂદરમ્।
ઈષત્કુઞ્ચિતવામાઙ્‌ઘ્રિપઙ્કજં પઙ્કજેક્ષણમ્

પ્રસાર્ય દક્ષિણં પાદમીષદુત્તાનશાયિનમ્।
અનેકરત્નખચિતકિરીટમકુટોજ્જ્વલમ્

ઉદ્યદાદિત્યસંકાશૈર્વિચિત્રૈર્મણિસંચયૈઃ।
વિરાજમાનયા સમ્યક્ સ્ફુરચ્ચૂલિકયોજ્જ્વલમ્

રત્નાવતંસપ્રભયા દીપ્તશ્રવણશેખરમ્।
લલાટાન્તસમાલમ્બિ બાલાલઙ્કારભૂષિતમ્

લલાટતિલકેનૈવ સુન્દરેણ વિરાજિતમ્।
અનેકરવિસઙ્કાશલસન્મકરકુણ્ડલમ્

પ્રભૂતમણિમુક્તાઢ્ચગ્રૈવેયકવિરાજિતમ્।
વજ્રવૈડૂર્યમાણિક્યપઝરાગાદિશોભિતૈઃ

હારૈરનેકૈર્વિવિધૈરુપશોભિતવક્ષસમ્।
ઉદ્યદાદિત્યસંકાશકૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્

ભ્રાજયન્ત્યા જગત્ સર્વં સ્વતેજોભિર્નિરન્તરમ્।
માલયા વૈજયન્ત્યા ચ ભ્રાજમાનમહોરસમ્

નાનારત્નવિચિત્નેણ મુક્તાદામવિલમ્બિના।
સ્ફુરતા બ્રહ્નસૂત્રેણ કાઞ્ચનેન સુશોભિતમ્

દ્યુતિમદ્ભિર્મહારત્નૈ રાચિતેન સુવર્ચસા।
કાઞ્ચનેનાથસૂત્રેણ ઉદરે કૃતબન્ધનમ્

નાનામાણિક્યવિલસત્કટિસૂત્રેણ શોભિતમ્।
અનેકરત્નસન્દર્ભરશનાદામમણ્ડિતમ્

અનેકકોટિમાર્તાણ્ડવિલસત્પીતવાસસમ્।
અનેકરત્નસંભિન્નનૂ પુરાદિ વિભૂષિતમ્

એવમન્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ કેયૂરકટકાદિકૈઃ।
યથાર્હૈર્ભૂષણૈ રમ્યૈર્જ્વલદ્ભિઃ પરિભૂષિતમ્

પ્રાવૃડ્‌જલદસંકાશં ભિન્નાઞ્જનચયપ્રભમ્।
અભિન્નપૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યવિભવેનોપબૃંહિતમ્

યોગિધ્યેયમજં નિત્યં જગઞ્જન્માદિકારણમ્।
અનાદિનિધનં દેવં સાક્ષાલ્લક્ષ્મીપતિં પ્રભુમ્

અપ્રાકૃતતનું શાન્તં વાસુદેવં પરાત્ પરમ્।
જનલોકગતૈઃસિદ્ધૈઃ સનકાદ્યૈરભિષ્ટુતમ્

નેત્રાભ્યામનિમેષાભ્યાં તૃષિતાભ્યાં પિબન્નિવ।
ઉદૈક્ષત પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

સ્તુત્વા ચ વિવિધૈસ્સ્તોત્રૈર્હર્ષગદ્ગદયા ગિરા।
તદાદાય મહદ્દિવ્યં વિમાનં શિરસા તતઃ

જગામ ભવનં વિપ્ર! સ્વકીયં કમલાસનઃ।
તત્ર સંપૂજયામાસ દ્વિષટ્‌કબ્રહ્મવિદ્યયા

મહતા વિભવેનૈવ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
અત્રાન્તરે તુ વિપ્રેન્દ્ર! પૌષ્કરસ્ય મહાત્મનઃ

જિજ્ઞાસાયાં તુ જાતાયાં શાસ્ત્રે પૌષ્કરસંજ્ઞકે।
પ્રાદુર્ભૂતસ્તદા વિપ્ર! વાસુદેવો જગત્પતિઃ

મહોપનિષદં શાસ્ત્રં ગ્રાહયામાસ પદ્મજમ્।
યોમૂલવેદો વિખ્યાતસ્તાદૃક્ તસ્માત્ પરિસ્રુતમ્

સિદ્ધિમોક્ષપ્રદં વિપ્ર! સર્વશાસ્ત્રાર્થગર્ભિતમ્।
નાનાવ્યૂહસમોપેતં મૂર્ત્યન્તરસમન્વિતમ્

નાનાવિભવસંયુક્તં પ્રાદુર્ભાવાન્તરાન્વિતમ્।
લક્ષ્મ્યાદિશઙ્ખચક્રાખ્યગારુત્મ સદિગીશ્વરૈઃ

સગણૈરસ્ત્રનિષ્ઠૈસ્તુ સંપૂર્ણં દ્વિજસત્તમ!।
બીજૈઃ પિણ્ડાત્મકૈશ્ચૈવ પદૈઃસંજ્ઞામયૈર્દ્વિજ!

મન્ત્રવ્યૂહૈસ્તુ વિવિધૈર્ધ્યાનૈશ્ચ વિવિધૈર્યુતમ્।
તત્વસંખ્યાસમાખ્યાતૈર્મણ્ડલૈર્ભદ્રકાદિભિઃ

તથા ચતુર્દશવ્યૂહૈરજેકકજગર્ભિતૈઃ।
ષડ્વિંશૈરરકૈર્યુક્તૈશ્ચક્રાબ્જૈર્નવભિસ્તથા

દ્ય્વરકાદિસહસ્રારપર્યન્તૈશ્ચ સકારણૈઃ।
તથાષ્ટાદશભિર્વિપ્ર! મિશ્રચક્રાભિધાનકૈઃ

આવાર્યાવરકેણૈવ રૂપેણ પરિસંસ્થિતૈઃ।
મહાખ્યનવનાભેન બિમ્બભેદસ્થિતેન ચ

ઘણ્ટાસ્રુક્સ્રુવપૂર્વૈસ્તુ ક્રિયાઙ્ગૈર્વિવિધૈરપિ।
નાનાલક્ષણસંયુક્તૈઃ કુણ્ડૈશ્ચ પરિભૂષિતમ્

વત્સરોત્સવપર્યન્તૈઃ સ્થાપનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ।
નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈઃકામ્યૈઃ પરિપૂર્ણં દ્વિજોત્તમ!

સ્વયંવ્યક્તાદિભેદોત્થૈઃ પ્રાસાદૈશ્ચ સમન્વિતમ્।
તસ્યાધિકારવૃત્ત્યર્થં લોકાનાં હિતકામ્યયા

તતસ્તદુક્તમાર્ગેણ વિવિધૈર્ભોગસઞ્ચયૈઃ।
નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈઃ કામ્યૈર્વિવિધૈશ્ચ મહોત્સવૈઃ

તત્ર પ્રતિદિનં કુર્વન્ પૂજાં લોકપિતામહઃ।
વ્યાપારાન્ જગતાં ચક્રે વિવિધાન્ લોકપૂજિતઃ

તતો મન્વન્તરે વિપ્ર! પ્રાપ્તે વૈવસ્વતાભિધે।
ઇક્ષ્વાકુર્નામનૃપતિઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ

મહાત્મા સતતં યોગી સર્વભૂતહિતે રતઃ।
દ્રષ્ટુકામઃ પ્રસન્નાત્મા વાસુદેવં જગત્પતિમ્

તાપસં વેષમાસ્થાય તપશ્ચર્તું ગતો વનમ્।
પ્રવિશ્ય તુ તપસ્તેપે શાકમૂલફલાશનઃ

ગ્રીષ્મે પઞ્ચાગ્નિમધ્યસ્થો નયન્ કાલં મહાતપાઃ।
વાર્ષિકે તુ નિરાલમ્બો હૈમન્તે તુ સરોજલે

ઇન્દ્રિયાણિ સમસ્તાનિ નિયમ્ય હૃદયે પુનઃ।
મનો વિણ્ણૌ સમાવિશ્ય મન્ત્રં વૈ દ્વાદશાક્ષરમ્

જપતો વાયુભક્ષસ્ય તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ।
આવિર્બભૂવ ભગવાન્ બ્રહ્યા લોકપિતામહઃ

તમાગતમથાલોક્ય પઝયોનિં ચતુર્મુખમ્।
પ્રણમ્ય ભક્તિભાવેન સ્તુત્યા ચ પરિતોષયન્

"નમો હિરણ્યગર્ભાય, જગત્સ્રષ્ટ્રે મહાત્મને।
વેદશાસ્ત્રાર્થવિદુષે, ચતુર્વક્ત્રાય તે નમઃ"

ઇતિ સ્તુતો જગત્સ્રષ્ટ્રા બ્રહ્ના પ્રાહ નૃપોત્તમમ્।
તપસ્યભિરતં શાન્તં ત્યક્તરાજ્યમહાસુખમ્

"લોકપ્રકાશકો રાજન્ સૂર્યસ્તવ પિતામહઃ।
વસૂનામપિ સર્વેષાં સદા માન્યો મનુઃ પિતા

કૃતવન્તૌ તપઃ પૂર્વં તીવ્રં પિતૃપિતામહૌ।
તાવતીત્ય તપસ્તેઽદ્ય વર્તતે નિસ્પૃહસ્ય વૈ

કિમર્થં રાજ્યભોગં તુ ત્યક્ત્વા સર્વં નૃપોત્તમ!।
તપઃ કરોષિ ઘોરં ત્વમાચક્ષ્વ ચ મહામતે!"

ઇત્યુક્તો બ્રહ્નણા રાજા તં પ્રણમ્યાબ્રવીદ્વચઃ।
"દ્રષ્ટુમિચ્છંસ્તપશ્ચર્યાબલેન મધુસૂદનમ્

કરોમ્યત્ર તપો બ્રહ્નન્! શઙ્ખચક્રગદાધરમ્"।
ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ રાજાનં પઝજન્મા હસન્નિવ

"ન શક્યસ્તપસા રાજન્ દ્રષ્ટું નારાયણો વિભુઃ।
માદૃશૈશ્ચ ન દૃશ્યોઽજઃ કેશવઃ ક્લેશનાશનઃ

ત્વાદૃશૈઃ કિં પુનસ્ત્વીશો માધવસ્ત્વિતિ ભાવય।
પુરાતનીં પુણ્યકથાં કથયામિ નિબોધ મે

અહં પુરા મહારાજ! વાસુદેવં સનાતનમ્।
દ્રષ્ટુકામઃ પ્રજાસર્ગે તપશ્ચર્યાં સુદારુણામ્

અકાર્ષં તપસશ્ચાન્તે ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ।
પ્રસન્નઃ પ્રાદુરાસીન્મે પશ્યતઃ પઝલોચનઃ

પ્રણમ્ય પુણ્ડરીકાક્ષમસ્તૌષં વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ।
તત્ર શ્રેયો બલં તેજો દત્વા સ્રષ્ટું જગદ્વિભુઃ

અથોપદિષ્ટવાન્ મહ્યમાદ્યં વેદં સનાતનમ્।
સદાગમાખ્યં મૂલં તુ પરબ્રહ્નપ્રકાશકમ્

દિવ્યં સિદ્ધિપ્રદં ચૈવ શાન્તિકૃદ્વિશ્વકર્મિણામ્।
સર્ગસ્યોત્તરકાલે તુ વિમાને દિવ્યલક્ષણે

અનન્તભોગશયને શયાનઃ પદ્મલોચનઃ।
પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ પુરસ્તં પૂજય વિશેષતઃ

દ્વાદશાર્ણેન મન્ત્રેણ પૌષ્કરેણોક્તમાર્ગતઃ।
વક્ષ્યમાણેન વિધિના યથાવત્ કમલોદ્ભવ!

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવઃ પરમાત્મા જગત્પ્રભુઃ।
પ્રાદુરાસીત્તતો દિવ્યં વિમાનં પરમાદ્‌ભુતમ્

શાસ્ત્રં ચાપિ મયા લબ્ધં મહોપનિષદાખ્યકમ્।
તત્રસ્થં દેવદેવેશં વાસુદેવં જગત્પતિમ્

પૂજયામિ વિધાનેન તદુક્તેન નૃપોત્તમ!।
તદહં તે પ્રયચ્છામિ કેશવાનન્દમન્દિરમ્

વિસૃજ્યેદં તપો ઘોરં પુરં વ્રજ નિજં નૃપ!।
પ્રજાનાં પાલનં ધર્મસ્તપશ્ચેવ મહીભૃતઃ

વિમાનં પ્રેષયિષ્યામિ દિવઃ સિદ્ધં નૃપોત્તમ!।
સંયુક્તં પઞ્ચકાલજ્ઞૈઃ સદ્બ્રહ્નનિરતૈર્દ્વિજૈઃ

તત્રારાધય દેવેશં બાહ્યાન્તરખિલૈઃ શુભૈઃ।
વાસુદેવમનન્તાહૌ શયાનં પુરુષોત્તમમ્

દ્વિષટ્‌કાર્ણેન મન્ત્રેણ પૌષ્કરોક્તવિધાનતઃ।
ક્રતુભિર્વિવિધૈશ્ચૈવ યજન્ દેવં નૃપોત્તમ!

નિષ્કામો નૃપશાર્દૂલ! પ્રજા ધર્મેણ પાલય।
પ્રસાદાદ્વાસુદેવસ્ય મુક્તિસ્તે ભવિતા નૃપ!"

ઇત્યુક્ત્વા પૌષ્કરં શાસ્ત્રમુપદિશ્ય યથાક્રમમ્।
તસ્મૈ તુ ભૂમિપાલાય વિધાતાન્તરભૂત્ પુનઃ

ઇક્ષ્વાકુશ્ચિન્તયન્નાસ્તે પઝયોનેર્વચો દ્વિજ!।
આવિર્બભૂવ પુરતો વિમાનં તન્મહીભૃતઃ

બ્રહ્નદત્તં દ્વિજયુતં માધવાનન્તયોઃ શુભમ્।
તં દૃષ્ટ્વા પરયા ભક્ત્યા નત્વા ચ પુરુષોત્તમમ્

ઋષીન્ પ્રણમ્ય વૃદ્ધાંશ્ચ તદાદાય યયૌ પુરમ્।
પૌરૈર્જનૈશ્ચ નારીભિર્દૃષ્ટં શોભાસમન્વિતૈઃ

લાજાનિ વિક્ષિપદ્ભિશ્ચ તતો રાજા સ્ક્કં ગૃહમ્।
સ્વમન્દિરે વિશાલે તુ વિમાનં વૈષ્ણવં શુભમ્

સંસ્થાપ્યારાધયામાસ ભાવિતાત્મા નૃપોત્તમઃ।
પૌષ્કરોક્તવિધાનેન તૈર્દ્વિજૈરર્ચિતં હરિમ્

માનુષ્યઃ શોભનાઙ્ગ્યસ્તુ ઘૃષ્ટ્વા તુ હરિચન્દનમ્।
માલાઃ કૃત્વા સુગન્ધાઢ્યાઃ પ્રીતિં તસ્ય વિતેનિરે

પૌરાઃ કર્પૂરશ્રીખણ્ડકુઙ્કુમાદ્યં દદુસ્તથા।
પુષ્પાણિ વિષ્ણુયોગ્યાનિ દદુરાનીય ભૂપતેઃ

તત્તત્કર્માર્થબિમ્બાનિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાવિધિ।
સ્વે સ્વે યથોદિતે સ્થાને સન્નિવેશ્ય સુવિસ્તૃતમ્

તતોઽષ્ટાષ્ટકસંખ્યૈસ્તુ ભોગૈઃ સર્વૈરકૃત્રિમૈઃ।
પ્રધાનૈઃ સાઙ્ગભોગૈસ્તુ વિવિધૈરૌપચારિકૈઃ

સાંસ્પર્શિકૈસ્તથા વિપ્ર! હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞિતૈઃ।
અર્ચયિત્વા જગન્નાથં વાસુદેવં પરાત્‌પરમ્

ત્રિસન્ધ્યં પરયા ભક્ત્યા જપ્યૈઃ સ્તોત્રૈશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ।
કારયામાસ દેવસ્ય સુચિરં વત્સરોત્સવમ્

તથા ચ વત્સરીયાણિ નાનાનૈમિત્તિકાન્યપિ।
પ્રિતષ્ઠાં તત્પ્રકારં ચ સ્થાનભેદં તથૈવ ચ

ઉત્સવાદિપ્રકારં ચ વક્ષ્યામ્યુપરિ વિસ્તૃતમ્।
ભોગૈશ્ચ તોષયિત્વા તં સર્વદેવમય હરિમ્

નિષ્કામો દાનધર્મૈશ્ચ પરં જ્ઞાનમવાપ્તવાન્।
યજન્ યજ્ઞાન્ મહીં રક્ષન્ સ કુર્વન્ કેશવાર્ચનમ્

ઉત્પાદ્ય પુત્રાન્ પિત્રર્થં ચિરાત્ ત્યક્ત્વા કલેબરમ્।
ધ્યાયન્નિષ્કલ્મષં દેવં પ્રાપ્તવાન્ વૈષ્ણવં પદમ્

તતશ્ચૈતત્ ક્રમાલ્લેભે દેવઃ સર્વેશ્વરઃ સ્વયમ્।
રામો રાજીવનયનો ભ્રાતૃભેદૈસ્ત્રિભિઃ સહ

નિહન્તા રાક્ષસાનાં યો મનુષ્યોઽહમિતિ સ્મરન્।
દશેન્દ્રિયાનનં ઘોરં યો મનોરજનીચરમ્

વિવેકશરજાલેન શમં નયતિ દેહિનામ્।
કૃતકૃત્યસ્તુ યો વેત્તિ સ્વભાવં દિવ્યમુત્તમમ્

દદૌ વિભીષણાયાસૌ પ્રિયાય પ્રિયકારિણે।
શાસ્ત્રોપદેશપૂર્વં તુ વિમાનં દિવ્યલક્ષણમ્

સોઽપિ તચ્છિરસા ગૃહ્ય યયૌ દેશં સ્વકં પ્રતિ।
રવૌ મધ્યન્દિને પ્રાપ્તે કવેરતનયા તટે

ચન્દ્રપુષ્કરિણીમધ્યેઽનન્તપીઠેઽવતારયત્।
દક્ષાધ્વરે ચ રુદ્રેણ પરિભૂતો નિશાકરઃ

મૂર્ધ્નિ તસ્ય કૃતાવાસો યત્ર તપ્ત્વા મહત્તપઃ।
યસ્મિંસ્તુ પુણ્ડરીકાક્ષો દેવો વામનરૂપધૃક્

પ્રાપ્તવાન્નયસંસ્કારં યત્ર તુ સ્વયમેવ હિ।
વિમાનપ્રવરં દિવ્યં શ્રીરહ્ગમિતિ શબ્દિતમ્

પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ ચાત્રેતિ વિનિશ્ચિત્ય જગત્પતિઃ।
ગણેશં યોગનિદ્રાં ચ રક્ષાહેતોઃ સમાદિશત્

તત્રાવતાર્ય તન્મધ્યે વિમાનં તદ્વિભીષણઃ।
તત- સંપૂજયામાસ તૈર્દ્વિજૈરર્ચિતં હરિમ્

રમણીયૈસ્તુ વિવિધૈર્ભોગૈઃ સાંસ્પર્શિકાદિકૈઃ।
તદુદ્ધર્તુમસૌ યત્નમકરોદ્બલવાનપિ

ન શશાક મનાગસ્માદેતચ્ચલયિતું તદા।
અથાપતદ્ધરણ્યાં વૈ વિલપન્ સ ચ દુઃખિતઃ

આર્તં વિભીષણં દૃષ્ટ્વા વિલપન્તમનાથવત્।
ઉવાચ ભગવાન્ રઙ્ગી સ્વરેણ મહતા તદા

શ્રીભગવાનુવાચ ---
"આર્ય! ધર્મજ્ઞ! દેશોઽયં રમણીયો હિ મે મતઃ।
અસ્મિન્નેવ શયાનોઽહં રંસ્યે ત્વામભિવીક્ષ્ય ચ

એતૈરેકાન્તિભિઃ સાર્ધં મદારાધનતત્પરૈઃ।
વિભીષણાનુજાનીહિ કુરુષ્વ ચ મમ પ્રિયમ્

એતાનારાધકાન્ વિપ્રાન્ પઞ્ચકાલપરાયણાન્।
ક્ષેત્રારામગૃહાદ્યૈસ્તુ સુસમૃદ્ધાન્ કુરુષ્વ ચ

મા ભૂસ્ત્વં દુર્મના યાહિ ક્ષિપ્રં લઙ્કાં નિશાચર!।
તત્ર ત્વં સુસમૃદ્ધાર્થઃ શ્રિયં ભુઙ્‌ક્ષ્વાનપાયિનીમ્"

ઇત્યુક્તઃ સુસમૃદ્ધાર્થાન્ ક્ષેત્રારામગૃહાદિભિઃ।
કૃત્વા ચૈકાયનાંસ્તાંસ્તુ પઞ્ચકાલપરાયણાન્

તતસ્તુ પ્રયયૌ ચાર્તો લઙ્કામેવ વિભીષણઃ।
મર્ત્યાનાં ભાગ્યવૈષમ્યાદ્બ્રાહ્નણાનાં હિતાય ચ

દેવાનાં ચ પ્રતિષ્ઠાયૈ રેમે તત્ર નદીતટે।
રઙ્ગધામનિ રઙ્ગેશઃ શયાનસ્તુ દ્વિજોત્તમ!

તદ્ધામોભયતોઽગચ્છત્ પરિરભ્ય સરિદ્વરા।
યથા પતિં ચિરં પ્રાપ્તં ભુજાભ્યાં પ્રિયમઙ્ગના

દિવ્યં હ્યેતન્મહદ્ધામ દિવ્યાસ્તત્ર નિવાસિનઃ।
દિવ્યા ચેયં નદી તદ્વદ્દિવ્યતીર્થમિદં સરઃ

અનન્તશક્તિયુક્તં તદ્વિમાનં હિ સ્વયમ્ભવમ્।
કિહ્ગરા વિષ્ણુભૂતેશા બલિનઃ કામરૂપિણઃ

તે ચ રક્ષન્તિ તં દેશં સર્વે હ્યનિમિષેક્ષણાઃ।
યે નિષ્ય(પ)ન્દા નિરાહારાઃ સાત્વિકાશ્ચ વસન્તિ તે

પ્રવ્યાહરન્તો મધુરાં વાણીં કર્ણસુખાવહામ્।
ન તત્ર વસતાં પીડા ક્ષુત્પિપાસાદ્યુપસ્થિતા

નાધ્યાત્મિકાદિપીડા વા ન જરા નાવિવેકિતા।
ત્રૈકાલ્યજ્ઞાનસંપન્નાઃ સર્વકામવિવર્જિતાઃ

પદાર્થસપ્તકજ્ઞાનસંપૂર્ણા નાન્યયાજિનઃ।
દ્વાદશાધ્યાત્મનિરતાઃ પઞ્ચકાલપરાયણઃ

તમર્ચયન્તોઽહરહસ્તત્રૈવ નિવસન્તિ હિ।
ષટ્‌કર્મનિરતાશ્ચાપિ બ્રહ્નણ્યાહિતચેતસઃ

ચરન્તિ તત્ર વિમલાઃ પુરુષાઃ સંશિતવ્રતાઃ।
દેવાસુરમુનીન્દ્રાદ્યાઃ સદા દેવાભિકાઙ્ક્ષિણઃ

વસન્તિ તત્ર ચાસ્થાય ચિત્રાં સ્થાવરરૂપતામ્।
અપ્યુન્મત્તઃ પ્રસાન્તઃ સ્યાદ્વધિરોઽપિ સુબોધવાન્

તસ્ય દેશસ્ય માહાત્મ્યં સમ્યગ્જ્ઞાતું ન શક્યતે।
બ્રહ્નણાપિ મુનિશ્રેષ્ઠ! કિં પુનઃ ખલુ માદૃશૈઃ

તદેતત્ પરમં ધામ શ્રીરઙ્ગમિતિ શબ્દિતમ્।
દિવ્યલક્ષણસંયુક્તં સ્વયંવ્યક્તમિતિ શ્રુતમ્

અત્ર સન્નિહિતઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ।
ભક્તાનાં પુણ્ડરીકાક્ષઃ પરમાત્માઽચ્યુતો હરિઃ

વિવિધેષ્વપિ ચાન્યેષુ નિત્યં સ્થાનેષુ યદ્યપિ।
વાસુદેવસ્તુ મન્ત્રજ્ઞાત્મા સ્થિતઃ સન્નિહિતઃ સ્વયમ્

તથાપિ વલવત્ત્વેન સન્નિધિં ભજતેઽત્ર વૈ।
ગ્રીષ્મકાલં સમાસાદ્ય યથાર્કસ્તીક્ષ્ણતાં વ્રજેત્

સ્વરૂપમજહન્નેવ તથૈવાત્ર જગત્પતિઃ।
દોષૈઃ સ દિગ્વિભાગાદ્યૈસ્ત્વન્યથાત્વં ન યાતિ ચ

નિત્યસન્નિધિમાહાત્મ્યાત્ કાલં કલ્પક્ષયાવધિ।
ઉત્તરોત્તરતા ચૈવ જગત્યસ્મિન્ હિ વર્તતે

ભૂત્યા કાન્ત્યા ચ કીર્ત્યા ચ ક્રિયયા ચાપ્રમયેયા।
દુષ્ટોપશાન્તિદા શક્ત્યા સિદ્ધિદા યા ચ વૈ સહ

મુક્તિકામાશ્ચ ભવિનઃ ફલકામાશ્ચ સત્તમ!।
યથાભિમતસંપ્રાપ્તિમિહૈવાયાન્ત્યનશ્વરીમ્

ઇહ કર્મપરાઃ સર્વે સાયં પ્રાતસ્તુ મધ્યતઃ।
કુર્વતે સર્વકર્માણિ વિમાનાભિમુખાઃ સદા

એવં તુ પુષ્કરક્ષેત્રે તોતાદ્રિશિખરેઽપિ ચ।
ક્ષ્માઙ્ગે પુરાણસંજ્ઞે તુ મધુભાણ્ડાભિધેઽપિ ચ

સ્થિતઃ સંનિહિતો દેવઃ સ્વયંવ્યક્તો જગત્પતિઃ।
ભગવાન્ પુણ્ડરીકાક્ષો લોકાનાં હિતકામ્યયા

દેવદેવો જગન્નાથ એવં ક્ષેત્રેષુ કેષુચિત્।
સ્થાપિતો વિબુધાદ્યૈસ્તુ સન્નિધત્તે દ્વિજોત્તમ!

કેષુચિન્મનુજેન્દ્રૈસ્તુ ભક્તિબૃંહિતમાનસૈઃ।
સ્થાપિતો વિધિવદ્વિપ્ર! સન્નિધત્તે જગત્પતિઃ

એવં ભગવદાકારૈર્નાનાસંસ્થાનલક્ષણૈઃ।
નાનાવિશેષરૂપૈશ્ચ નાનાકાર્યવશેન તુ

વિશ્વમાપૂરિતં સર્વં સર્વાનુગ્રહકામ્યયા।
સ્વયંવ્યક્તં તથાસિદ્ધવિબુધૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્

મુનિમુખ્યૈસ્તુ ગન્ધર્વૈર્યક્ષૈર્વિદ્યાધરૈરપિ।
રક્ષોભિરસુરૈર્મુખ્યૈઃ સ્થાપિતં મન્ત્રવિગ્રહમ્

દિવ્યશાસ્ત્રોક્તવિધિના પૂજયેચ્છાસ્ત્રકોવિદઃ।
સ્થાપિતં મનુજૈર્દેવં મુનિવાક્યોક્તમાર્ગતઃ

પૂજયેદ્ દ્વિજ! તત્રાપિ જ્ઞાનિભિસ્તત્ત્બદર્શિભિઃ।
વાસુદેવૈકનિષ્ઠૈસ્તુ દેવતાન્તરવર્જિતૈઃ

વ્યામિશ્રયાગમુક્તૈસ્તુ તીવ્રભક્તિસમન્વિતૈઃ।
સ્થાપિતં મનુજેન્દ્રૈસ્તુ હ્યનુવેધાદિકોવિદૈઃ

અર્ચયેદ્દેવદેવેશં દિવ્યશાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના।
મુનિવાક્યોક્તમાર્ગેણ પૂજનં યત્ર વર્તતે

તત્રાપિ દિવ્યમાર્ગાચ્ચેત્ પૂજનં કર્તુમિચ્છતિ।
મુનિમાર્ગં પરિત્યજ્ય દિવ્યમાર્ગેણ પૂજયેત્

ભવેત્ સન્નિધિમાહાત્મ્યં કાલં કલ્પક્ષયાવધિ।
દિવ્યમાર્ગેણ પૂજાદ્યં વર્તતે યત્ર નિત્યશઃ

તત્ર દિવ્યં પરિત્યજ્ય ન કદાચિન્મહામતે!।
મુનિવાક્યોક્તમાર્ગેણ કુર્યાત્ સંપૂજનાદિકમ્

કુર્યાદ્વા યદિ સંમોહાદ્વિપ્રઃ સંમૂઢચેતનઃ।
સંપ્રયાત્યચિરાતસ્ય ભક્તિર્બીજેન વૈ સહ

સમન્ત્રં કર્મતન્ત્રં ચ સિદ્ધયશ્ચ પરાઙ્‌મુખાઃ।
ઇહૈવ શીઘ્રં વિપ્રેન્દ્ર! દેહાન્તે ગતસન્તતિઃ

ઘોરં પ્રયાતિ નરકં રાજા રાષ્ટ્રં ચ નશ્યતિ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન દિવ્યમાર્ગં તુ ન ત્યજેત્

તામસેન તુ માર્ગેણ પૂજનં યત્ર વર્તતે।
તત્રાપિ રાજસેનૈવ પૂજન સિદ્ધિદં ભવેત્

રાજસેન તુ પૂજાદ્યં વર્તતે યત્ર નિત્યશઃ।
તત્રાપિ સાત્વિકેનૈવ પૂજનં શુભદં સદા

સાત્વિકેન તુ પૂજાદ્યં વર્તતે યત્ર ચાન્વહમ્।
તત્ર રાજસમાર્ગેણ ન કુર્યાત્ પૂજનાદિકમ્

યત્ર રાજસમાર્ગેણ પ્રવૃત્તં ત્વર્ચનાદિકમ્।
તત્ર તામસમાર્ગેણ ન કુર્યાદર્ચનાદિકમ્

વિવિધાનાં રાજસાનામન્યોન્યં સ્યાભ સંકરઃ।
સર્વત્રપૌરુષે વાક્યે તદ્‌ગ્રાહ્યમવિરોધિ યત્

સનકઃ ---
કેવલં તદ્વિધાનેન ન કુર્યાત્ સ્થાપનાદિકમ્।
દિવ્યાદ્યાયતનાનાં ચ ષૂજાર્થં યત્ ત્વયોદિતમ્

શાસ્ત્રં દિવ્યાદિભેદેન શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ।
યજ્જ્ઞાત્વા વિનિવર્તેયં શાસ્ત્રસાઙ્કર્યદોષતઃ

શાણ્ડિલ્યઃ ---
વાસુદેવેન યત્‌ પ્રોક્તં શાસ્ત્રં ભગવતા સ્વયમ્।
અનુષ્ટુપ્‌છન્દોબન્ધેન સમાસવ્યાસભેદતઃ

તથૈવ બ્રહ્નરુદ્રેન્દ્રપ્રમુખૈશ્ચ પ્રવર્તિતમ્।
લોકેષ્વપિ ચ દિવ્યેષુ તદ્દિવ્યં વિદ્ધિ સત્તમ!

બ્રહ્નરુદ્રમુખૈર્દેવૈઃ ઋષિભિશ્ચ તપોધનૈઃ।
સ્વયં પ્રણીતં યચ્છાસ્ત્રં તદ્વિદ્ધિ મુનિભાષિતમ્

એતત્તુ ત્રિવિધં વિદ્ધિ સાત્વિકાદિવિભેદતઃ।
વિજ્ઞાય પુણ્ડરીકાક્ષાદર્થજાલં યથાસ્થિતમ્

તદ્બોધકં પ્રણીતં યચ્છાસ્ત્રં તત્ સાત્વિકં સ્મૃતમ્।
તસ્માજ્જ્ઞાતેઽર્થજાતે તુ કિઞ્ચિત્‌ સમવલમ્બ્ય ચ

સ્વબુદ્ધયુન્મુષિતસ્યૈવ હ્યર્થજાતસ્ય બોધકમ્।
યત્ પ્રણીતં દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તથા વિજ્ઞાય તત્વતઃ

ગ્રન્થવિસ્તરસંયુક્તં શાસ્ત્રં સર્વેશ્વરેશ્વરાત્।
તત્સંક્ષેપપ્રસાદેન સ્વવિકલ્પવિજૃમ્ભણૈઃ

વ્રહ્નાદિભિઃ પ્રણીતં યત્‌ તથા તદૃષિભિર્દ્વિજ!।
બ્રહ્નાદિભ્યઃ પરિશ્રુત્ય તત્ સંક્ષેપાત્મના પુનઃ

સ્વવિકલ્પાત્ પ્રણીતં યત્ તત્ સર્વં વિદ્ધિ રાજસમ્।
તત્ સ્યાદ્ દ્વેધા પઞ્ચરાત્રવૈસ્વાનસવિભેદતઃ

કેવલાત્ સ્વવિકલ્પોક્તૈઃ કૃતં યત્ તામસં તુ તમ્।
કેવલં મનુજૈર્યત્તુ કૃતં તત્ પૌરુષં ભવેત્

સનક :---
યૈર્લિઙ્ગૈર્વદતાંશ્રેષ્ઠ! ભગવદ્વાક્યપૂર્વકમ્।
ભેદં જાનામિ તત્વેન તાનિ વિસ્તરતો વદ

શાણ્ડિલ્ય :---
યદર્થાઢ્યમસન્દિગ્ધં સ્વચ્છમલ્પાક્ષરં સ્થિરમ્।
ચાતુરાત્મ્યસ્વરૂપેણ સંસ્થિતસ્ય વિભોઃ સદા

સ્વાભાવિકં પરત્વં તુ યત્ર યત્ર સમીરિતમ્।
અન્યાસાં મન્ત્રમૂર્તીનાં યત્ર ચૌપાધિકં તુ યત્

તુર્યાદિજાગ્રત્પર્યન્તઃ પદભેદઃ પ્રકાશિતઃ।
ભક્તાનામનુકમ્પાર્થં યત્ર વૈ ચતુરાત્મનઃ

શક્તીશસ્ય વિભોર્યત્ર વિભવઃ સંપ્રકાશિતઃ।
અઙ્ગલાઞ્છનભૂષાણાં શક્તીનાં વિહગેશિતુઃ

લયાદિભેદભિન્નં તુ સ્વરૂપં યત્ર ભાષિતમ્।
બીજપિણ્ડપદાદ્યેન ચાતુર્વિધ્યેન સત્તમ!

મન્ત્રાઃ પ્રવર્તિતા યત્ર યત્ર સ્થાપનકર્મણિ।
અનુવેધક્રિયા પ્રોક્તા યત્ર વૈ નિત્યપૂજનમ્

મૂલમૂર્તૌ તુ સંપૂર્ણં પ્રોક્તં પ્રાધાન્યતો દ્વિજ!।
તત્ર કર્તુમશક્યં યત્ સ્નાનાદ્યં તાવદેવ તુ

બિમ્બાન્તરે તદર્થં તુ કર્મબિમ્બપુરસ્સરે।
વિહિતં દર્પણાદ્યેષુ તદભાવાન્મહામતે!

ક્ષ્માજલાનલવાય્વાખ્યનાભસીયેન વૈ દ્વિજ!।
ધારણાપઞ્ચકેનૈવ ધારણાદ્વિતયેન ચ

દહનાપ્યાયનાખ્યેન યત્ર શુદ્ધિશ્ચ ભૌતિકી।
આગમશ્રુતિમૂલત્વં સ્વસ્ય યદ્ધયુપપાદકમ્

તત્ પારમેશ્વરં વાક્યમાજ્ઞાસિદ્ધં હિ મોક્ષદમ્।
એવમાદેયવાક્યોત્થ આગમો યો મહામતે!

સન્માર્ગદર્શનં કૃત્સ્નં વિધિવાદં ચ વિદ્ધિ તત્।
તત્પ્રામાણ્યાત્તુ યત્કિઞ્ચિત્ સમભ્યૂહ્ય યથાર્થતઃ

પૂર્વાપરાબિરોધેન નિર્વાહ્યમવિચારતઃ।
સર્વેષાં રઞ્જકં ગૂઢં નિશ્ચયીકરણાક્ષમમ્

પારમેશ્વરવાક્યોક્તમર્થજાલં યથાસ્થિતમ્।
પ્રત્યભિજ્ઞાપકં યદ્યત્ સાત્વિકં મુનિભાષિતમ્

પ્રશંસકં યત્ સિદ્ધીનાં સંપ્રવર્તકમપ્યથ।
મૂલમૂર્તિમનાદૃત્ય કર્માર્ચાયાં તુ પુષ્કલમ્

નિત્યસંપૂજનં પ્રોક્તં પ્રાધાન્યેન તુ યત્ર વૈ।
બ્રહ્નરુદ્રાદિબિમ્બાનાં પ્રમાણં લક્ષણં તથા

સ્થાપનં યત્ર નિર્દિષ્ટં યત્ર વૈ જગતાં પતેઃ।
પૂજનં તુ સમુદ્દિષ્ટં પ્રાકૃતાનાં જડાત્મનામ્

તત્વાનામપિ વિપ્રેન્દ્ર! દિશાં કાલસ્ય વાચકૈઃ।
પરમેષ્ઠ્યાદિભિર્મન્ત્રૈઃ પઞ્ચભિર્યત્ર વૈ ક્રમાત્

સ્થાપનાદિપ્રતિષ્ઠાન્તં પઞ્ચકં સમુદીરિતમ્।
યાગપૂર્વા હરિસ્તોમપર્યન્તાઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ

યાગા યત્ર તથા સપ્ત તત્ક્રમાદધિકારિણઃ।
ઉક્તં યત્ર પ્રતિષ્ઠયા ષોડશન્યાસકલ્પનમ્

એતજ્જાનીહિ તત્ સર્વં રાજસં મુનિભાષિતમ્।
ભગવન્તં સમુદ્દિશ્ય હ્યઙ્ગભાવં વિનૈવ તુ

બ્રહ્નરુદ્રમુખાનાં તુ વિબુધાનાં તથૈવ ચ।
માતૄણામપિ દુર્ગાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ તુ યત્ર વૈ

મન્ત્રં ધ્યાનં પ્રમાણં ચ લક્ષણં સ્થાપનં તથા।
નિર્દિષ્ટં તામસં નામ મુનિવાક્યં તુ વિદ્ધિ તત્

અનર્થકમસંબદ્ધમલ્પાર્થં શબ્દડમ્બરમ્।
અનિર્વાહકમાદ્યોક્તેર્વાક્યં તત્ પૌરુષં સ્મૃતમ્

હેયં ચાનર્થસિદ્ધીનામાકરં નરકાવહમ્।
પારમેશ્વરવાક્યાર્થૈર્યદ્વિરોધિ ન તદ્ દ્વિજ!

સંગ્રાહ્યં સાત્વિકાદ્યેષુ મુનિવાક્યેષુ યત્નતઃ।
યદ્દિવ્યાપેક્ષિતં વિપ્ર! સંગ્રાહ્યમવિરોધિ તત્

સાત્વિકાદિક્રમાત્તેષુ સમભ્યૂહ્ય મહામતે!।
પ્રસિદ્ધાર્થાનુપાદાય સઙ્ગતાર્થં વિલક્ષણમ્

અપિ ચેત્ પૌરુષં વાક્યં ગ્રાહ્યં તન્મુનિવાક્યવત્।
સનક :---
દિવ્યપૂર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ પ્રોક્તૈરેતૈસ્તુ લિઙ્ગકૈઃ

લિઙ્ગિતાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ! વ્યક્તનામાન્વિતાનિ ચ।
કૌતૂહલં હિ મે શ્રોતું પ્રબ્રૂહિ ગણશસ્તથા

વિજ્ઞાતવ્યાન્યસંકીર્ણં યથા ચ સ્વલ્પબુદ્ધિભિઃ।
શાણ્ડિલ્ય :---
સાત્વતં પૌષ્કરં ચૈવ જયાખ્યં ચ તથૈવ ચ

એવમાદીનિ શાસ્ત્રાણિ દિવ્યાનીત્યવધારય।
સંહિતા ચેશ્વરસ્યાપિ ભરદ્વાજસ્ય સંહિતા

સૌમન્તવી તથા હ્યેતત્ પારમેશ્વરસંજ્ઞિતમ્।
વૈહાયસી સંહિતા ચ શાસ્ત્રં ચિત્રશિખણ્ડિજમ્

તથા જયોત્તરં તત્ર એવમાદીનિ તત્વતઃ।
સાત્વિકાનિ વિજાનીહિ મુનિવાક્યાનિ સત્તમ!

તન્ત્રં સનત્કુમારખ્યં તથા પઝોદ્ભવાભિધમ્।
સત્યાપિ તેજોદ્રવિણં માયાવૈભવિકં તથા

ઇત્યાદીન્યવગચ્છ ત્વં રાજસાન્યેવ તત્વતઃ।
પઞ્ચપ્રશ્નં શુકપ્રશ્નં તત્વસાગરસંહિતા

ઇત્યાદીન્યવબુદ્ધ્યસ્વ તામસાનિ વિશેષતઃ।
પૂર્વોક્તલક્ષણેનૈવ જ્ઞાતવ્યં તત્ર પૌરુષમ્

પ્રાસાદાનાં ચ શાસ્ત્રાણાં યથાવત્ સંપ્રકાશિતમ્।
ભેદં દિવ્યાદિકં સમ્યગ્‌ જ્ઞાત્વા સર્વં સમાચરેત્

યો ન જ્ઞાત્વા તુ સાઙ્કર્યં (ર્યાત્) પૂજાદ્યમનુતિષ્ઠતિ।
સ હિ સર્વસ્ય જગતઃ સાઙ્કર્યં કુરુતે સદા

વિશેષાત્ સ્વસ્ય વંશસ્ય તસ્માદાપદ્યપિ દ્વિજ!।
ન કુર્યાચ્છાસ્ત્રસાઙ્કર્યં હિતૈષી શાસ્ત્રકોબિદઃ

તત્ સર્વમુક્તં યત્ પૃષ્ટં કિમન્યત્ કથયામિ તે।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે સ્વયંવ્યક્તાદિ પ્રાસાદદેવતાનિર્ણયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
***************