Paramapurusha Samhita · Chapter 6

śrīpāṃca rātrāgamāṃtargata śrīparamapuruṣa saṃhitā
ṣaṣṭodhyāyaḥ
saṃprokṣaṇādi samaya nirūpaṇaṃ
ṛṣayaḥ
saṃprokṣaṇāvasara samaya nirūpaṇe ṛṣi praśnaḥ
bhagavan muniśārdūla sarvaśāstrārdha kovida/
harergehe kimarthaṃtu saṃprokṣaṇa mācaret

vibhedosmin cakiṃ proktaṃ vistareṇa(vadasvanaḥ)vadaprabho/
śrīnāradaprativacanaṃ
śrīnāradaḥ
śṛṇudhvaṃmunayassarve bhaktiyuktaistucaitasaiḥ

saṃprokṣaṇa vidhāna kathanaṃ
saṃprokṣaṇa vidhānaṃtu adyavakṣyāmi vistarāt/
ālayeprokṣaṇaṃcaivannapanaṃ madhuvidhviṣaḥ

ālaya patanādiṣu dhvajasthaṃbhādika vicchinne biṃbapatanacalavādiṣu
śāṃtihomaṃ cānnadāne saṃprokṣaṇami tīritaṃ/
ālayepatanecaiva calane(ṛṣipuṃgavāḥ)camunīśvarāḥ

dhvajasdhaṃbhādivicchinne vinaṣṭeśikharasyatu/
biṃbasya patanecaiva calanehasane tadhā

pūyālopāgne naṣṭādiṣu
pūjālopecāgni(nāśe)naṣṭe aṃgabhaṃgādi saṃbhave/
naivedyahīna akhaṃḍa nāśādiṣu
naivedyahīne cākhaṃḍa dīpanāśetadāpica

vidyutpātādiṣu agnidāhe jīrṇoddhāre bhūkaṃpātivṛṣṭyā diṣu
ālayadhvaja biṃbānāṃ agnidāhādi saṃbhave/
jīrṇoddhārādi kecaiva saṃprokṣamudāhṛtaṃ

bhūkaṃpecātivṛṣṭauca vidyutpātālpavṛṣṭiṣu/
deśāriṣṭedurnimitte saṃprokṣaṇa mācaret

chatracāmaṃ vāhanādika dahane
chatracāmaravastrādi vādyavāhana bhūṣaṇāḥ/
dahaṃtice(pramādādyai)dyadāviprā śśāṃtihomādikaṃcaret

varṣāṃbu krimikīṭā dyairbiṃbaspṛṣṭau
krimikīṭādi bhirbiṃbaṃ spaṣṭaṃcedyadi bhūsurāḥ/
varṣāṃbu patanaṃcaiva saṃbhavedyadi vigrahe

prokṣaṇaṃ snapanaṃcaiva śāṃtihomaṃ samācarait/
anarcakacpṛṣṭau romakeśa vāyasa śunakādi bhispṛṣṭau
anarcakena vipreṇa spṛṣṭaṃ cedyadi vigrahaṃ

romakeśādibhisspṛṣṭaṃ tadhāniṣṭīvanādibhiḥ/
gṛdhravāyasagauḻyādi śunakādibhi raivaca

saṃprokṣaṇaṃ prakurvīta yadhāśāstra vidhānataḥ/
chaṃḍālaśunakādyālaya praveśe
(chaṃḍāla gārthabhagṛddhaśvānakukkuṭa vāyasaiḥ)chaṃḍāla śunakādyaistu devālaya praveśane

anarcakagarbhagaiha praveśe
anarcakanaraiścaiva(garbhālaya) garbhagehapraveśane/
rajakanāpakadyairaṃtarāḻa praveśe
rajakairnāpa kaiścaiva aṃtarāḻa praveśane

vāyasādyaiśca sarpadyairgarbhagṛha praveśane/
vāyasādyairgarbhālaya praveśe
saṃprokṣaṇaṃtadākāryaṃyathāvithidvijottamāḥ

strīṇāṃ rajodarśane prasavādika saṃbhave jātādyāśaucairālaya praveśe
saṃbhavedyadi nārīṇāṃ rajodarśanamālaye/
garbhaśrāvaṃca prasavaṃ tadāsaṃprokṣaṇaṃcaret

jātādyāśaucayuktāśca praviśaṃti yadālayaṃ/
saṃprokṣaṇaṃtadākuryācchāstroktenaiva vartmanā

jāracorādyairbiṃ baspṛṣṭau ālaye jananamaraṇādi saṃbhave mathumāsādyānīte
jāracorādi bhirbiṃbaṃ spṛṣṭaṃcedyadibhūsurāḥ/
jananaṃmaraṇaṃcaiva ālaye yadisaṃbhavet

ānītāmadhumāṃsādyā yadādevālayenaghāḥ/
tadāsaṃprokṣaṇaṃ(kurvā)sarvaṃśāṃtiho(mādipūrvakaṃ devālaya praveśeca saṃprokṣaṇamācaretḥ//)maṃyakārayet

mṛtaśarīrādyānīte
yadāmṛtaśarīraṃtu ānītaṃ bhagavadgṛhe/
visarjya takṣaṇaṃcaitat dūratomunisattamāḥ

saṃprokṣa ṇādikaṃsarvaṃ (pūrokta)yadhokta vidhinācaret/
biṃbasya ātapa
saṃbhavedā tapasparśā bhagavadvigraheyadhā

khadyetādika saṃsparśābiṃbesaṃbhavateyadā
spṛṣṭau varjyapuṣpādika samarpaṇe
tadāca prokṣaṇaṃkuryā tsnapanaṃ śāṃti homakaṃ/
varjyapuṣpādibhirvāpi dūṣitairvāmadhudviṣaḥ

pūjāsaṃbhavateyatra tatrasaṃprokṣaṇaṃbhavet/
krimikīyādyairdūṣitānna nivedane anyadevatā pradarśane nityotsavādika lope
krimikīṭa śilāroma keśādyairdūṣitaṃyadā

nivedayeddharerannaṃ tadāsaṃprokṣaṇaṃsmṛtaṃ/
yātrākāleyadibhave danyadevasyadarśanaṃ

vāsudevasya tatkāle saṃprokṣaṇa mācaret/
nityotsavasyalopeca nityārādhana lopane

takṣaṇaṃsnapanaṃkṛtvā śāṃtihomaya mācaret/
punaḥpūjādikaṃsarvaṃ yadhāvidhi samācaret

nityanaivedyalope
nityanaivedyalopeca viśeṣasnapanādikaṃ/
śāṃtihomādi(kaṃkuryādyathāvidhibuthottamāḥ)sakalaṃ kurvatāṃmunipuṃgavāḥ

dinatrayaṃnaivedyalope
naivedyeyadilopaṃsyāttridinaṃmadhuvidviṣaḥ/
(kālaśairaṣṭottara śataiḥsnapanādika mācaret)aṣṭottaraśataiḥkuryātsnapanaṃkalaśaistadā

śāṃtihomādikaṃcaiva yathāvidhitadācaret/
dinatrayamārabhya pakṣaparyaṃtaṃ
tridinaṃtu samārabhyayāvatpakṣāvasārakaṃ

naivedyeyadilopaṃsyā dyenakenaca hetunā/
uttamottamamārgeṇa snapanādikamācaret

māsaparyaṃtaṃ naivedyahīne
māsaṃtasyādhikaṃvāpi naivedyeyadilopite/
sahasrakalaśaisnānaṃ proktaṃdevasyaśārṅgiṇaḥ

ṣaṇmāsaṃ naivedya lope
ṣaṇmāsaṃvātadāthikyaṃ naivedyeyadilopite/
punaḥpratiṣṭhākartavyā yadhāvithibudhottamāḥ

mahotsavalo kālātikramaṇādiṣu
mahotsavasyalopeca kālātikramaṇepica/
saṃprokṣaṇādi kaṃkṛtvāpunaḥkuryānmahotsavaṃ

homāgni naṣṭādiṣu
agnenaṣṭeca homāgnau aśubhasyacadarśane/
jihvāhomādibhede
jihvābhedena homādi bhavedyadi tadāpica

samidha doṣādike
samidheṣvārdratādoṣā ssaṃbhaveccenmunīśvarāḥ/
jalahome
tadhāca ghṛtabhāvena jalahomādi saṃbhave

tadāsaṃprokṣaṇaṃ(caiva-śāṃtihomaṃ samācarel)śāṃti homaṃkuryādyathāvithiḥ/
dhvajanāśe
mahotsavasyamadhyetu dhvajanāśebudhottamāḥ

śāṃtihomādikaṃkṛtvā dhvajamanyatsamaddharet/
pālikādyaṃkura doṣādiṣu
pālikādiṣvaṃkurāṇi(nabhavedyadivā) nabhavaṃtiyadādvijāḥ

yadvāta(daṃkurāṇāṃ)daṃkurāścaiva śuṣke (nāśādi saṃbhave)nāśeyadhāvidhi/
saṃprokṣaṇaṃtukṛtvāgnau śāṃtiṃparisamāpyaca

punassyādaṃkurāropaṃ yathāśāstravidhānataḥ/
kuṃḍālaṃkaraṇānāṃ naṣṭādiṣu
yadātukuśakūrcādi kuṃḍālaṃ karaṇānica

vinaśyaṃtidahaṃtyaiva tadāsaṃprokṣaṇaṃcaret/
punastān casusaṃskṛtya yadhāpūrvaṃ vinikṣipet

brahmakūrcanāśe
brahmakūrca viniṣṭeca śāṃtihomādi pūrvakaṃ/
punarekaṃtu sasdhāpyakarma śeṣaṃ samāpayet

dvāratoraṇakuṃbhādika naṣṭādiṣu
dvāratoraṇa kuṃbhānāṃ vinaṣṭhedahane(tadhā)pica/
saṃprokṣaṇaṃ yathāśāstraṃkurvatāṃmunipuṃgavāḥ

kuṃḍāgnau mārjāla mūṣakādika patane devālaye valmīka madhvādika saṃbhave
mārjālamūṣikādīni gauḻirvā dṛścikaṃtuvā/
sarpādīnicakuṃḍāgnau pataṃtyadimunīśvarāḥ

tadāsaṃprokṣaṇaṃśāṃti homaṃkuryādyadhāvidhi/
alayesaṃbhavedyatra madhuvalmīka saṃbhavaṃ

mārjālamūṣakādika janana maraṇa saṃbhaveṣu
dūratastān‌visṛjyātra śāṃtihomaṃ samācaret/
mārjāla mūṣakādīnāṃ (jananamaraṇekathā)jananaṃmaraṇaṃtuvā

ālayeyadisaṃprāpte takṣataṇātphrokṣaṇaṃsmṛtaṃ/
gṛddhavāyasamārjālādyālaya praveśemalaniṣṭīvanādiśe
mārjālaṃ mūṣikaṃcāhi rvṛścikaṃgauḻirevaca

khadyetaṃvāyasaṃgṛdhraṃ gārdhabhaśvāna kukkuṭāḥ/
praviśaṃtiyadāgehaॆ malaniṣṭīvanādikaṃ

kurutecālayevāpi biṃbevāpi munīśvarāḥ/
biṃbaspṛṣṭauca nityanaimittikārādhanādīṃ kālātikramaṇe maṃtrataṃtradravya lopādiṣu
taissṛṣṭaṃyadibiṃbaṃca tadāsaṃprokṣaṇaṃ smṛtaṃ

nityanaimittikākhyāsu pūjāsucasaveṣuca/
kālātītaṃbhavedyatra śāṃtihomaṃsamācaret

dravyalopetudātāraṃ maṃtralopetu pūjakaṃ/
haṃtisarvakalāpāśca(tasmājjāgratajāgratā)niścayaṃmunisattamāḥ

pavitrādyutsava lope
pavitrādyutsavānāṃca yadilopādikaṃbhavet/
saṃprokṣaṇaṃtukṛtvāvaipusastān sarvamācaret

arghyapātrādika hastaghaṃṭā patane saṃvatsarotsaveṣu lopārika saṃbhave
arghyapādyādipātrāṇi hastaghaṃṭāca bhūsurāḥ/
pataṃticedyadābhūmaulaghusaṃprokṣaṇaṃbhavet

saṃvatsarotsaveṣuśca yadālopādikaṃbhavet/
tadalpādhikatāṃvīkṣya (saṃprokṣaṇa mācaret)prokṣaṇādikamācaret

ghaṭanīrāṃjanekāleyaditaddīpanāśanaṃ/
nīrāṃjana nāśegaṃdha puṣpādyupa cāralope
hareḥpuṣpodakasnānaṃ kṛtvānīrāṃjanaṃcaret//
nityārādhanakāletu gaṃthapuṣpādilopite/
kṣaharestu kṣamāṃprārdhya dviguṇaṃtatsamarpayet//
saṃprokṣaṇādika parityāge pratyavāyaḥ
idaṃsaṃprokṣaṇādīnāṃ (samayasyanirūpaṇaṃ)samaya pravacanaṃbudhāḥ/
(yevalobhādikaistvete tyaktāstasyakṣayaṃ dhṛvaṃ)yastulobhānnakurvīta yaditasya kṣayaṃbhavet

devaścakuvitobhūyāttadrāṣṭraṃcavinasyati/
tadālayavināśaṃca (nacirātsavaṃ)śīghramevabhaveddvijāḥ

iti śrīpoṃcarātrāgama rahasyasāre śrīparamapuruṣa saṃhitāyāṃ
saṃprokṣaṇādi samaya nirūpaṇaṃ nāma
ṣaṣṭodhyāyaḥ