પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 6

શ્રીપાંચ રાત્રાગમાંતર્ગત શ્રીપરમપુરુષ સંહિતા
ષષ્ટોધ્યાયઃ
સંપ્રોક્ષણાદિ સમય નિરૂપણં
ઋષયઃ
સંપ્રોક્ષણાવસર સમય નિરૂપણે ઋષિ પ્રશ્નઃ
ભગવન્ મુનિશાર્દૂલ સર્વશાસ્ત્રાર્ધ કોવિદ।
હરેર્ગેહે કિમર્થંતુ સંપ્રોક્ષણ માચરેત્

વિભેદોસ્મિન્ ચકિં પ્રોક્તં વિસ્તરેણ(વદસ્વનઃ)વદપ્રભો।
શ્રીનારદપ્રતિવચનં
શ્રીનારદઃ
શૃણુધ્વંમુનયસ્સર્વે ભક્તિયુક્તૈસ્તુચૈતસૈઃ

સંપ્રોક્ષણ વિધાન કથનં
સંપ્રોક્ષણ વિધાનંતુ અદ્યવક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્।
આલયેપ્રોક્ષણંચૈવન્નપનં મધુવિધ્વિષઃ

આલય પતનાદિષુ ધ્વજસ્થંભાદિક વિચ્છિન્ને બિંબપતનચલવાદિષુ
શાંતિહોમં ચાન્નદાને સંપ્રોક્ષણમિ તીરિતં।
આલયેપતનેચૈવ ચલને(ઋષિપુંગવાઃ)ચમુનીશ્વરાઃ

ધ્વજસ્ધંભાદિવિચ્છિન્ને વિનષ્ટેશિખરસ્યતુ।
બિંબસ્ય પતનેચૈવ ચલનેહસને તધા

પૂયાલોપાગ્ને નષ્ટાદિષુ
પૂજાલોપેચાગ્નિ(નાશે)નષ્ટે અંગભંગાદિ સંભવે।
નૈવેદ્યહીન અખંડ નાશાદિષુ
નૈવેદ્યહીને ચાખંડ દીપનાશેતદાપિચ

વિદ્યુત્પાતાદિષુ અગ્નિદાહે જીર્ણોદ્ધારે ભૂકંપાતિવૃષ્ટ્યા દિષુ
આલયધ્વજ બિંબાનાં અગ્નિદાહાદિ સંભવે।
જીર્ણોદ્ધારાદિ કેચૈવ સંપ્રોક્ષમુદાહૃતં

ભૂકંપેચાતિવૃષ્ટૌચ વિદ્યુત્પાતાલ્પવૃષ્ટિષુ।
દેશારિષ્ટેદુર્નિમિત્તે સંપ્રોક્ષણ માચરેત્

છત્રચામં વાહનાદિક દહને
છત્રચામરવસ્ત્રાદિ વાદ્યવાહન ભૂષણાઃ।
દહંતિચે(પ્રમાદાદ્યૈ)દ્યદાવિપ્રા શ્શાંતિહોમાદિકંચરેત્

વર્ષાંબુ ક્રિમિકીટા દ્યૈર્બિંબસ્પૃષ્ટૌ
ક્રિમિકીટાદિ ભિર્બિંબં સ્પષ્ટંચેદ્યદિ ભૂસુરાઃ।
વર્ષાંબુ પતનંચૈવ સંભવેદ્યદિ વિગ્રહે

પ્રોક્ષણં સ્નપનંચૈવ શાંતિહોમં સમાચરૈત્।
અનર્ચકચ્પૃષ્ટૌ રોમકેશ વાયસ શુનકાદિ ભિસ્પૃષ્ટૌ
અનર્ચકેન વિપ્રેણ સ્પૃષ્ટં ચેદ્યદિ વિગ્રહં

રોમકેશાદિભિસ્સ્પૃષ્ટં તધાનિષ્ટીવનાદિભિઃ।
ગૃધ્રવાયસગૌળ્યાદિ શુનકાદિભિ રૈવચ

સંપ્રોક્ષણં પ્રકુર્વીત યધાશાસ્ત્ર વિધાનતઃ।
છંડાલશુનકાદ્યાલય પ્રવેશે
(છંડાલ ગાર્થભગૃદ્ધશ્વાનકુક્કુટ વાયસૈઃ)છંડાલ શુનકાદ્યૈસ્તુ દેવાલય પ્રવેશને

અનર્ચકગર્ભગૈહ પ્રવેશે
અનર્ચકનરૈશ્ચૈવ(ગર્ભાલય) ગર્ભગેહપ્રવેશને।
રજકનાપકદ્યૈરંતરાળ પ્રવેશે
રજકૈર્નાપ કૈશ્ચૈવ અંતરાળ પ્રવેશને

વાયસાદ્યૈશ્ચ સર્પદ્યૈર્ગર્ભગૃહ પ્રવેશને।
વાયસાદ્યૈર્ગર્ભાલય પ્રવેશે
સંપ્રોક્ષણંતદાકાર્યંયથાવિથિદ્વિજોત્તમાઃ

સ્ત્રીણાં રજોદર્શને પ્રસવાદિક સંભવે જાતાદ્યાશૌચૈરાલય પ્રવેશે
સંભવેદ્યદિ નારીણાં રજોદર્શનમાલયે।
ગર્ભશ્રાવંચ પ્રસવં તદાસંપ્રોક્ષણંચરેત્

જાતાદ્યાશૌચયુક્તાશ્ચ પ્રવિશંતિ યદાલયં।
સંપ્રોક્ષણંતદાકુર્યાચ્છાસ્ત્રોક્તેનૈવ વર્ત્મના

જારચોરાદ્યૈર્બિં બસ્પૃષ્ટૌ આલયે જનનમરણાદિ સંભવે મથુમાસાદ્યાનીતે
જારચોરાદિ ભિર્બિંબં સ્પૃષ્ટંચેદ્યદિભૂસુરાઃ।
જનનંમરણંચૈવ આલયે યદિસંભવેત્

આનીતામધુમાંસાદ્યા યદાદેવાલયેનઘાઃ।
તદાસંપ્રોક્ષણં(કુર્વા)સર્વંશાંતિહો(માદિપૂર્વકં દેવાલય પ્રવેશેચ સંપ્રોક્ષણમાચરેત્ઃ॥)મંયકારયેત્

મૃતશરીરાદ્યાનીતે
યદામૃતશરીરંતુ આનીતં ભગવદ્ગૃહે।
વિસર્જ્ય તક્ષણંચૈતત્ દૂરતોમુનિસત્તમાઃ

સંપ્રોક્ષ ણાદિકંસર્વં (પૂરોક્ત)યધોક્ત વિધિનાચરેત્।
બિંબસ્ય આતપ
સંભવેદા તપસ્પર્શા ભગવદ્વિગ્રહેયધા

ખદ્યેતાદિક સંસ્પર્શાબિંબેસંભવતેયદા
સ્પૃષ્ટૌ વર્જ્યપુષ્પાદિક સમર્પણે
તદાચ પ્રોક્ષણંકુર્યા ત્સ્નપનં શાંતિ હોમકં।
વર્જ્યપુષ્પાદિભિર્વાપિ દૂષિતૈર્વામધુદ્વિષઃ

પૂજાસંભવતેયત્ર તત્રસંપ્રોક્ષણંભવેત્।
ક્રિમિકીયાદ્યૈર્દૂષિતાન્ન નિવેદને અન્યદેવતા પ્રદર્શને નિત્યોત્સવાદિક લોપે
ક્રિમિકીટ શિલારોમ કેશાદ્યૈર્દૂષિતંયદા

નિવેદયેદ્ધરેરન્નં તદાસંપ્રોક્ષણંસ્મૃતં।
યાત્રાકાલેયદિભવે દન્યદેવસ્યદર્શનં

વાસુદેવસ્ય તત્કાલે સંપ્રોક્ષણ માચરેત્।
નિત્યોત્સવસ્યલોપેચ નિત્યારાધન લોપને

તક્ષણંસ્નપનંકૃત્વા શાંતિહોમય માચરેત્।
પુનઃપૂજાદિકંસર્વં યધાવિધિ સમાચરેત્

નિત્યનૈવેદ્યલોપે
નિત્યનૈવેદ્યલોપેચ વિશેષસ્નપનાદિકં।
શાંતિહોમાદિ(કંકુર્યાદ્યથાવિધિબુથોત્તમાઃ)સકલં કુર્વતાંમુનિપુંગવાઃ

દિનત્રયંનૈવેદ્યલોપે
નૈવેદ્યેયદિલોપંસ્યાત્ત્રિદિનંમધુવિદ્વિષઃ।
(કાલશૈરષ્ટોત્તર શતૈઃસ્નપનાદિક માચરેત્)અષ્ટોત્તરશતૈઃકુર્યાત્સ્નપનંકલશૈસ્તદા

શાંતિહોમાદિકંચૈવ યથાવિધિતદાચરેત્।
દિનત્રયમારભ્ય પક્ષપર્યંતં
ત્રિદિનંતુ સમારભ્યયાવત્પક્ષાવસારકં

નૈવેદ્યેયદિલોપંસ્યા દ્યેનકેનચ હેતુના।
ઉત્તમોત્તમમાર્ગેણ સ્નપનાદિકમાચરેત્

માસપર્યંતં નૈવેદ્યહીને
માસંતસ્યાધિકંવાપિ નૈવેદ્યેયદિલોપિતે।
સહસ્રકલશૈસ્નાનં પ્રોક્તંદેવસ્યશાર્ઙ્ગિણઃ

ષણ્માસં નૈવેદ્ય લોપે
ષણ્માસંવાતદાથિક્યં નૈવેદ્યેયદિલોપિતે।
પુનઃપ્રતિષ્ઠાકર્તવ્યા યધાવિથિબુધોત્તમાઃ

મહોત્સવલો કાલાતિક્રમણાદિષુ
મહોત્સવસ્યલોપેચ કાલાતિક્રમણેપિચ।
સંપ્રોક્ષણાદિ કંકૃત્વાપુનઃકુર્યાન્મહોત્સવં

હોમાગ્નિ નષ્ટાદિષુ
અગ્નેનષ્ટેચ હોમાગ્નૌ અશુભસ્યચદર્શને।
જિહ્વાહોમાદિભેદે
જિહ્વાભેદેન હોમાદિ ભવેદ્યદિ તદાપિચ

સમિધ દોષાદિકે
સમિધેષ્વાર્દ્રતાદોષા સ્સંભવેચ્ચેન્મુનીશ્વરાઃ।
જલહોમે
તધાચ ઘૃતભાવેન જલહોમાદિ સંભવે

તદાસંપ્રોક્ષણં(ચૈવ-શાંતિહોમં સમાચરેલ્)શાંતિ હોમંકુર્યાદ્યથાવિથિઃ।
ધ્વજનાશે
મહોત્સવસ્યમધ્યેતુ ધ્વજનાશેબુધોત્તમાઃ

શાંતિહોમાદિકંકૃત્વા ધ્વજમન્યત્સમદ્ધરેત્।
પાલિકાદ્યંકુર દોષાદિષુ
પાલિકાદિષ્વંકુરાણિ(નભવેદ્યદિવા) નભવંતિયદાદ્વિજાઃ

યદ્વાત(દંકુરાણાં)દંકુરાશ્ચૈવ શુષ્કે (નાશાદિ સંભવે)નાશેયધાવિધિ।
સંપ્રોક્ષણંતુકૃત્વાગ્નૌ શાંતિંપરિસમાપ્યચ

પુનસ્સ્યાદંકુરારોપં યથાશાસ્ત્રવિધાનતઃ।
કુંડાલંકરણાનાં નષ્ટાદિષુ
યદાતુકુશકૂર્ચાદિ કુંડાલં કરણાનિચ

વિનશ્યંતિદહંત્યૈવ તદાસંપ્રોક્ષણંચરેત્।
પુનસ્તાન્ ચસુસંસ્કૃત્ય યધાપૂર્વં વિનિક્ષિપેત્

બ્રહ્મકૂર્ચનાશે
બ્રહ્મકૂર્ચ વિનિષ્ટેચ શાંતિહોમાદિ પૂર્વકં।
પુનરેકંતુ સસ્ધાપ્યકર્મ શેષં સમાપયેત્

દ્વારતોરણકુંભાદિક નષ્ટાદિષુ
દ્વારતોરણ કુંભાનાં વિનષ્ઠેદહને(તધા)પિચ।
સંપ્રોક્ષણં યથાશાસ્ત્રંકુર્વતાંમુનિપુંગવાઃ

કુંડાગ્નૌ માર્જાલ મૂષકાદિક પતને દેવાલયે વલ્મીક મધ્વાદિક સંભવે
માર્જાલમૂષિકાદીનિ ગૌળિર્વા દૃશ્ચિકંતુવા।
સર્પાદીનિચકુંડાગ્નૌ પતંત્યદિમુનીશ્વરાઃ

તદાસંપ્રોક્ષણંશાંતિ હોમંકુર્યાદ્યધાવિધિ।
અલયેસંભવેદ્યત્ર મધુવલ્મીક સંભવં

માર્જાલમૂષકાદિક જનન મરણ સંભવેષુ
દૂરતસ્તાન્‌વિસૃજ્યાત્ર શાંતિહોમં સમાચરેત્।
માર્જાલ મૂષકાદીનાં (જનનમરણેકથા)જનનંમરણંતુવા

આલયેયદિસંપ્રાપ્તે તક્ષતણાત્ફ્રોક્ષણંસ્મૃતં।
ગૃદ્ધવાયસમાર્જાલાદ્યાલય પ્રવેશેમલનિષ્ટીવનાદિશે
માર્જાલં મૂષિકંચાહિ ર્વૃશ્ચિકંગૌળિરેવચ

ખદ્યેતંવાયસંગૃધ્રં ગાર્ધભશ્વાન કુક્કુટાઃ।
પ્રવિશંતિયદાગેહ૆ મલનિષ્ટીવનાદિકં

કુરુતેચાલયેવાપિ બિંબેવાપિ મુનીશ્વરાઃ।
બિંબસ્પૃષ્ટૌચ નિત્યનૈમિત્તિકારાધનાદીં કાલાતિક્રમણે મંત્રતંત્રદ્રવ્ય લોપાદિષુ
તૈસ્સૃષ્ટંયદિબિંબંચ તદાસંપ્રોક્ષણં સ્મૃતં

નિત્યનૈમિત્તિકાખ્યાસુ પૂજાસુચસવેષુચ।
કાલાતીતંભવેદ્યત્ર શાંતિહોમંસમાચરેત્

દ્રવ્યલોપેતુદાતારં મંત્રલોપેતુ પૂજકં।
હંતિસર્વકલાપાશ્ચ(તસ્માજ્જાગ્રતજાગ્રતા)નિશ્ચયંમુનિસત્તમાઃ

પવિત્રાદ્યુત્સવ લોપે
પવિત્રાદ્યુત્સવાનાંચ યદિલોપાદિકંભવેત્।
સંપ્રોક્ષણંતુકૃત્વાવૈપુસસ્તાન્ સર્વમાચરેત્

અર્ઘ્યપાત્રાદિક હસ્તઘંટા પતને સંવત્સરોત્સવેષુ લોપારિક સંભવે
અર્ઘ્યપાદ્યાદિપાત્રાણિ હસ્તઘંટાચ ભૂસુરાઃ।
પતંતિચેદ્યદાભૂમૌલઘુસંપ્રોક્ષણંભવેત્

સંવત્સરોત્સવેષુશ્ચ યદાલોપાદિકંભવેત્।
તદલ્પાધિકતાંવીક્ષ્ય (સંપ્રોક્ષણ માચરેત્)પ્રોક્ષણાદિકમાચરેત્

ઘટનીરાંજનેકાલેયદિતદ્દીપનાશનં।
નીરાંજન નાશેગંધ પુષ્પાદ્યુપ ચારલોપે
હરેઃપુષ્પોદકસ્નાનં કૃત્વાનીરાંજનંચરેત્॥
નિત્યારાધનકાલેતુ ગંથપુષ્પાદિલોપિતે।
ક્ષહરેસ્તુ ક્ષમાંપ્રાર્ધ્ય દ્વિગુણંતત્સમર્પયેત્॥
સંપ્રોક્ષણાદિક પરિત્યાગે પ્રત્યવાયઃ
ઇદંસંપ્રોક્ષણાદીનાં (સમયસ્યનિરૂપણં)સમય પ્રવચનંબુધાઃ।
(યેવલોભાદિકૈસ્ત્વેતે ત્યક્તાસ્તસ્યક્ષયં ધૃવં)યસ્તુલોભાન્નકુર્વીત યદિતસ્ય ક્ષયંભવેત્

દેવશ્ચકુવિતોભૂયાત્તદ્રાષ્ટ્રંચવિનસ્યતિ।
તદાલયવિનાશંચ (નચિરાત્સવં)શીઘ્રમેવભવેદ્દ્વિજાઃ

ઇતિ શ્રીપોંચરાત્રાગમ રહસ્યસારે શ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
સંપ્રોક્ષણાદિ સમય નિરૂપણં નામ
ષષ્ટોધ્યાયઃ