Paramapurusha Samhita · Chapter 5
śrīpāṃcarātrāgamāṃtargata śrīparama puruṣa saṃhitā
paṃcamodhyāyaḥ
dharmādhīkāri viniścaya vidhiḥ
ṛṣayaḥ
devālaya dharma pālana viṣaye ṛṣī praśnaḥ
bhagavan saṃyamiśreṣṭha sarvadharmavidāṃvara/
devālayeṣvarcakāstu sadāpūjāparāyaṇāḥ
tasmātteṣāṃ sahāyārdhaṃ kiṃkartavyaṃdharātale/
yasyanirṇaya(mātreṇa)kārveṇa sakālārādhanārthakaṃ
sevakāścānyavastuśca arcakasyalabhedbhuvi/
tatsarvaṃvistareṇaiva(asmākaṃbṝhi hemune)cāsmākaṃvadabhovibho
nārada prativacanaṃ
śrī nāradāḥ-
dharmakartṛ nirṇaya kathanaṃ
śṛṇudhvamunayassarve haridhyānaparāyaṇāḥ/
vakṣyāmibhagavadgehe adhīkāriviniścayaṃ
tannirṇayāvasara nirūpaṇaṃ
kalpitetuharerdhāma sarvaiścaparicārakaiḥ/
bhogarāgaiścavibhavaiśśāśyatairyadibhūtale
tannirṇaya samaya nirūpaṇaṃ
(teṣāṃ tupālanārdhaṃvai) eteṣāṃpālanārthaṃsyā dadhīkāri viniścayaṃ/
pratiṣṭhāṃtetudevasya yajamānaḥprasannadhīḥ
arcakādīn viniścitya yadhāśāstra vidhānataḥ/
debhyastubhagavadgehaṃ datvātadbhalasiddhaye
tatsahāyārdhamelaika madhīkāriṃ viniścayet/
dharmakartṛ lakṣaṇa kathanaṃ
sadbrāhmaṇassadācārī satyavādī bahuśrutaḥ
pāpabhītayutaścaiva bahuśāstra viśāradaḥ/
paṃcarātra vithānajño brahmavādīca dharmavit
paradārathanākāṃkṣā varjito(vṛddhabhūnuraḥ)vṛddhayevaca/
paṃcasaṃskāra saṃyuktaḥ priyabhāṣīkṛpāvidhiḥ
matābhivṛddhikāmaśca mahābhaktaśikhāmaṇiḥ/
uttamānvayasaṃjāto yogavidyāviśāradaḥ
dhīraścadhīyutaśśāṃtaḥ kṣamāśālīca(veṣṇavaḥ)dhairyavān/
sadasadvivecanādakṣo sadānamraścasajjanaḥ
brahmacārirgṛhastovā kānanasdhodhavāyatiḥ/
(pūrvokta lakṣaṇairyukto)etaiśca lakṣaṇairyukto duṣṭarogavivarjetaḥ
devālaye sadābhūyā dadhīkārirdvijottamāḥ/
tatkartavyavidhayaḥ divārātraṃ bhagavatsannidhi vāsaḥ
tasyakartavyamadyāhaṃ vakṣyāmi munipuṃgavā
brāhmīmuhūrta mārabhya yāvatpūjāvasānakaṃ/
bhagavatsannidhāveva savase(tsatataṃ)tsarvadāśuciḥ
ārādhanārha vastu saṃpādanaṃ ādāyavyaya pariśilana lekhanādi
sakālārādhanārthaṃtu sarvavastucasevakān/
saṃpādyapūjakebhyastu dadyādvaidharmapālakaḥ
(devādāyavyayādīni)devādāyaṃvyayaṃsarvaṃ sayevapariśīlayet/
lekhakaissarvayevaite pratyahaṃ(cāpi)cavilekhayet
dharmakartṛnirṇayegṛhasthādyāśrama bhedena uttamādhamanirūpaṇaṃ yatinirṇaye śreṣṭato nirūpaṇaṃ
yatiśceduttamaḥproktaḥ gṛhasdhomadhyamassmṛtaḥ/
adhamo brahmacārīca adhikāriviniścaye
yasmādtharerdarśanārtha(māgacchaṃti)māgacchaṃte prabhustrīyaḥ/
asūryaṃ paśyatāścaiva bhaktyātu satataṃbhuvi
tasmā(tsadāharergehe)ddeva samīpetu vāsayogyastuyobhavet/
sarva saṃgaparityāgī sayatistvutta massmṛtaḥ
vipranirṇayahetuḥ sāmānya vipra nirṇaye viśeṣa pariśīlanaṃ
yadvātu sabhavedvipra ssarvadāloka pūjitaḥ/
tatrāpi paradārāsu dhaneṣu vimukhaśśuciḥ
gṛhasdho brahmacārīvā dharmakartābha vedbhuvi/
apatnīkasya anarhatā śūdrasya anarhatā hetu kathanaṃ
apatnīkastunakadā bhaveddarmādhipodvajāḥ
yasmāttu pūjākāleṣu śūdrasevāna ucyate/
tasmādeva saśūdrastu dharmakartābha vedbhuvi
matāṃtarasya anarhatā nirūpaṇaṃ
yasmānmatapracārārdhamete devālayāssmṛtāḥ/
tasmānmatāṃtarovipro nabhaveddharma pālakaḥ
anarha nirṇaye pratya vāya kathanaṃ
yajamāno yadāśaurergehaṃ nirmāyatebhuvi/
rājārāṣṭrābhivṛddhyardhaṃ śāstroktenaiva(vartmanā)mārgataḥ
tadā(vidhi vidhānena)taccāstra vidhinā dharmakartāṃca niścayet/
anyadā kurutecaitatsarvaṃsyānniṣphalaṃbudhāḥ
matāṃtara vipra nirṇaye devālaya gaurava nāśaḥ
matāṃtarassvabhāvena dūṣakonya matebhavet/
tasmāttasya vinirmāṇe dharmakartṛpadedvijāḥ
lokasyāpi vinaśyaṃti gauravādyāstadālaye/
tasmāttusva matasdhaṃvaibrāhmaṇaṃ tatranirdiśet
abrāhmaṇa nirṇaye pūjā lopodika nirūpaṇaṃ
abrāhmaṇastvanarhasyā dvedādi paṭhanebhuvi/
tasmācchāstra vidhānārcāṃkaṃdha(tveṣā)meṣovimarśati
tasmāttasya vinirmāṇe nakiṃcillabhatephalaṃ/
tharmakartṛ sammānahetu nirūpaṇaṃ
devālayodhipoyasmānnatadharmasya pālakaḥ
tasmāttaṃ haribhāvena sadā (lokastu)lokeca pūjayet/
arcakaṃvinā sarvasevakadaṃḍane dharmakartu radhīkāraḥ
arcakadvija mekaṃtuvinā (tvanyāntu)cālayasevakān
sarvān cadaṃḍituṃśakto dharmakartābha vedbhuvi/
dharmapālaka daṃḍane yajamānasyārhatā
tadtharma pālakaṃloke yajamānastudaṃḍayet
yadhātu bhagavadgeha nirmāṇānaṃtaraṃbhuvi/
anarhadharmādhikārini nirṇayepratyavāyaḥ
nirṇītavyārca kāścānyāssarvalakṣaṇa saṃyutāḥ
tadhaiva dharmakartāca yajamānena bhūtale/
pūrvokta lakṣaṇairyuktaḥ (niścitavyo)nirṇītavyoyadhāvidhiḥ
yajamānastu yomohā tpūrvokyaissarvalakṣaṇaiḥ/
ayuktaṃ vādvijaṃvāpi yadinirṇayatetadā
tatsaṃbha vekartavya vidhiḥ
taddevālaya nāśaṃsyāddeśāriṣṭaṃca bhūsurāḥ/
kartṛnāśaṃbha vettadvadadhīkāri kṣayaṃbhavet
yatrabhūyāttu pūrvokta mayogyādhipanirṇayaṃ/
śāṃtihomādikānkṛtvāsaṃprokṣya bhagavadgṛhaṃ
takṣaṇetva paraṃdharma pālakaṃ lakṣaṇairyutaṃ/
viniścatya hareḥprītiṃ yajamānastu kārayet
dharmapālakasya upādhi prakalpanaṃ
dharmāthikāriṇaścāpi (upādiṃca)jīnanārdhaṃ yadāvasu/
bhūmīṃvābhṛtakaṃvāpi yajamāno viniścayet
bhūmīsyāduttamaṃloke bhṛtakaṃ tvadhamaṃsmṛtaṃ/
tasmātsarvaprayatne nabhūmīyeva pradāpayet
vaṃśapāraṃparya nirṇaya kadhanaṃ
vaṃśapāraṃ pareṇaitanniścayaṃtu bhavedbhuvi/
śiṣyapāraṃ parāyadvā yatiścedya diniścitaḥ
yati nirṇaye śiṣyaparaṃparā nirūpaṇaṃ
yajamānassva yaṃyatra dharmarakṣaṇamicchati/
pūrvoktalakṣaṇairhīna statrasthānādhipaṃtunā
yajamānassvayamadhīkāramiccaticetkartavya nirūpaṇaṃ
arcakaṃ vāviniścitya nāmakārthaṃ tutatpade/
tadājña yātvarhakāryāṇyācaretasvayaṃsaḥ
pratyahaṃ devadevasya sannidhau dharmapālakaḥ/
devālaye pratinityaṃ ādāyavyayādi paṭhanaṃ tasmin saṃśayāni pṛcchayāṃbhaktānāmarhatā
sarvāṇyā yavyayādhīni(pāṭhayedbhakti namrataḥ)paṭhedbhakti vinamrataḥ
tasminyadā saṃśayaśce tkiṃcidvāghanamevavā/
tadāsarveṣibhaktāścaśaktāḥpṛcchatumālaye
tatpatre arcaka sammati svīkāraḥ
evaṃtatpaṭhanaṃ kṛtvāyādharmakartāhyanaṃtaraṃ/
bhagavatprītaye tasmin patrepūjaka sammatiṃ
bhagavadāsthāne sarvasevakādi pradarśanaṃ
svīkṛtyacatadāviṣṇo rāsdhāne sarvasevakān/
samāhūyacatāneka mekaṃśaureḥpradarśayetḥ
nityaṃca vāsudevasya sannidhau dharmapālakaḥ/
prātaḥkāle bhagava dvijñāpanaṃ
(prabhātetu)prātaḥkāle namaskṛtya vijñāpana madhācaret
devadeva mahāviṣṇodinesmin tavamaṃdire/
vimarśayāmi sarvāṇi dharmāṇi bhavadājñayā
sevakeṣuca sarveṣu yasmin doṣobha vetkvacit/
tāncadaṃḍayituṃcājñāṃkṛpayā(mamadīyatāṃ)dīyatāṃprabho
itivijñāpya deveśaṃ puṣpamālyādibhistadā/
dharmakartṛ sammāna vidhiḥbhagavaddravyābharaṇādikagaṇana nivedanaṃ sevika pradarśaṃca
sammanito bha veddharśa pālakaḥ prativāsaraṃ
bhagavaddravyabhūṣādi gaṇitaṃcata dāssvayaṃ/
vijñāpya sevakānāṃtu gaṇanaṃca pradarśayet
evaṃ pratidinaṃcādau kṛtvātaddharma pālakaḥ/
tadārabhyaharesdhsāne sarvadharmāṇi pālayet
dhakmapālana lopena sevaka doṣaphalaṃ svayamanubhavanīyaṃ bhagavardravyaharaṇe pratyavāyaḥ
yadāca bhagavadgehe sevakeṣvena kenaca/
doṣādikaṃ (saṃbhavecce) yadibhaveddharmapālana lopataḥ
tadbhalaṃtu svayaṃdharma kartābhuṃjīta bhūtale/
lobhādvāmohatovāpiyenakenāpihetunāḥ
yatkiṃcidbha gavadravyaṃ dharmakartāharedbhuvi/
sajanmaśata sāhasraiśśvānayoniṃsamāśrayet
rauravaṃ narakaṃ gacche dyāvadābhūtasaṃplavaṃ/
ihalokeca sarvāṇi duḥkhānisamavāpnuyāt
bhagavaddarśanārdhamāgatastrīṣu anyabhāva pradarśanedoṣa prāptiḥ
yastupaśyedtharergehe bhagavatsannidhauvasan/
yasyakayasyāpicastrīyo darśanārdhaṃ samāgatāḥ
mohadṛṣṭyātusodharma kartāvāpūja kopivā/
vaṃśakṣayamavāpnoti rauravaṃ narakaṃ vrajet
bhagavadvastra mālyādi nirmālyadhāraṇe arcakārhatā
vastrabhūṣādi kānāṃtu nirmālyānāṃśriyaḥpateḥ/
svīkartumarha yityuktohyarcakastveka yevahi
svārdhaparatayāsvasuta bāṃdhavādika sevaka nirṇayedoṣaḥ
tasmā(ttaddaraṇecaiva)tteṣāṃca haraṇe dharmakartā ninaśyati/
yasmāttu dharmakartāca svasutān bāṃdhavānhareḥ
sevakeṣuniyuṃjīta lobhamohādi hetubhiḥ/
tasmādevasadātasya narakaṃ saṃbhavedbhuvi
devālaya nivāsa agrāsanādhivāsā diṣu pratyavāyaḥ
devālaya nivāsaṃca āgrāsana sukhasdhitiḥ/
yajamānaṃca tharmādhi kāriṇaṃhaṃtibhūtale
pratyahaṃnityapūjādauyajamānasyanāmaca/
mahākṣetra nitya pūjādiṣu yajamānādika gotra nāmādinavaktavya kadhanaṃ
napaktavyaṃ mahākṣetre svayaṃvyaktādi keśubhe
kevalaṃlokarakṣārtha meta(tpūjāṃ prakalpayet)tpūjābhavetsadā/
tasmādyatratukartāvai svanāmnārcanamīcchate
pratyeka mevatpūjāṃ (nityaṃcāpi)pratinityaṃ samācaret/
utsavāṃteya samānasyasammāna vithiḥ
utsavāṃtetudevasya yajamānaṃharergṛhe
puṣpamālyānulepādyai rmānayetsatataṃbhuvi/
yajamānābhāvedharma pālaka sammānavidhiḥ abrāhmaṇa yajamānasaṃbhave rakṣāsūtra dhāraṇaṃ
dīkṣā vastradhāraṇaṃca
apratyakṣetuvai(kartruḥ)tasyatatdhsānedharmapālakaḥ
mānanīyassadābhūyātpūrvo(ktenaiva vartmanā)ktavidhinādvijāḥ/
abrāhmaṇobhavedyatra yajamānastubhūtale
rakṣāsūtraṃ tutatdhsāne ghaṃṭāyāṃ baṃdhayetpurā/
tadanvekaṃtulaukyaṃca yajamānasya baṃdhayet
dhīkṣāvastrādikāssarvā stadhaivasyānmunīśvarāḥ/
etadvaitharmapālasya nirṇayādi vidhānakaṃ
iti śrīpāṃcarātrāgama rahasyasāre śrī paramapuruṣa saṃhitāyāṃ
dharmādhikāri viniścaya vidhirnāma
paṃcamothyoyaḥ
Original text: paramapuruṣasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0