પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 5

શ્રીપાંચરાત્રાગમાંતર્ગત શ્રીપરમ પુરુષ સંહિતા
પંચમોધ્યાયઃ
ધર્માધીકારિ વિનિશ્ચય વિધિઃ
ઋષયઃ
દેવાલય ધર્મ પાલન વિષયે ઋષી પ્રશ્નઃ
ભગવન્ સંયમિશ્રેષ્ઠ સર્વધર્મવિદાંવર।
દેવાલયેષ્વર્ચકાસ્તુ સદાપૂજાપરાયણાઃ

તસ્માત્તેષાં સહાયાર્ધં કિંકર્તવ્યંધરાતલે।
યસ્યનિર્ણય(માત્રેણ)કાર્વેણ સકાલારાધનાર્થકં

સેવકાશ્ચાન્યવસ્તુશ્ચ અર્ચકસ્યલભેદ્ભુવિ।
તત્સર્વંવિસ્તરેણૈવ(અસ્માકંબૄહિ હેમુને)ચાસ્માકંવદભોવિભો

નારદ પ્રતિવચનં
શ્રી નારદાઃ-
ધર્મકર્તૃ નિર્ણય કથનં
શૃણુધ્વમુનયસ્સર્વે હરિધ્યાનપરાયણાઃ।
વક્ષ્યામિભગવદ્ગેહે અધીકારિવિનિશ્ચયં

તન્નિર્ણયાવસર નિરૂપણં
કલ્પિતેતુહરેર્ધામ સર્વૈશ્ચપરિચારકૈઃ।
ભોગરાગૈશ્ચવિભવૈશ્શાશ્યતૈર્યદિભૂતલે

તન્નિર્ણય સમય નિરૂપણં
(તેષાં તુપાલનાર્ધંવૈ) એતેષાંપાલનાર્થંસ્યા દધીકારિ વિનિશ્ચયં।
પ્રતિષ્ઠાંતેતુદેવસ્ય યજમાનઃપ્રસન્નધીઃ

અર્ચકાદીન્ વિનિશ્ચિત્ય યધાશાસ્ત્ર વિધાનતઃ।
દેભ્યસ્તુભગવદ્ગેહં દત્વાતદ્ભલસિદ્ધયે

તત્સહાયાર્ધમેલૈક મધીકારિં વિનિશ્ચયેત્।
ધર્મકર્તૃ લક્ષણ કથનં
સદ્બ્રાહ્મણસ્સદાચારી સત્યવાદી બહુશ્રુતઃ

પાપભીતયુતશ્ચૈવ બહુશાસ્ત્ર વિશારદઃ।
પંચરાત્ર વિથાનજ્ઞો બ્રહ્મવાદીચ ધર્મવિત્

પરદારથનાકાંક્ષા વર્જિતો(વૃદ્ધભૂનુરઃ)વૃદ્ધયેવચ।
પંચસંસ્કાર સંયુક્તઃ પ્રિયભાષીકૃપાવિધિઃ

મતાભિવૃદ્ધિકામશ્ચ મહાભક્તશિખામણિઃ।
ઉત્તમાન્વયસંજાતો યોગવિદ્યાવિશારદઃ

ધીરશ્ચધીયુતશ્શાંતઃ ક્ષમાશાલીચ(વેષ્ણવઃ)ધૈર્યવાન્।
સદસદ્વિવેચનાદક્ષો સદાનમ્રશ્ચસજ્જનઃ

બ્રહ્મચારિર્ગૃહસ્તોવા કાનનસ્ધોધવાયતિઃ।
(પૂર્વોક્ત લક્ષણૈર્યુક્તો)એતૈશ્ચ લક્ષણૈર્યુક્તો દુષ્ટરોગવિવર્જેતઃ

દેવાલયે સદાભૂયા દધીકારિર્દ્વિજોત્તમાઃ।
તત્કર્તવ્યવિધયઃ દિવારાત્રં ભગવત્સન્નિધિ વાસઃ
તસ્યકર્તવ્યમદ્યાહં વક્ષ્યામિ મુનિપુંગવા

બ્રાહ્મીમુહૂર્ત મારભ્ય યાવત્પૂજાવસાનકં।
ભગવત્સન્નિધાવેવ સવસે(ત્સતતં)ત્સર્વદાશુચિઃ

આરાધનાર્હ વસ્તુ સંપાદનં આદાયવ્યય પરિશિલન લેખનાદિ
સકાલારાધનાર્થંતુ સર્વવસ્તુચસેવકાન્।
સંપાદ્યપૂજકેભ્યસ્તુ દદ્યાદ્વૈધર્મપાલકઃ

(દેવાદાયવ્યયાદીનિ)દેવાદાયંવ્યયંસર્વં સયેવપરિશીલયેત્।
લેખકૈસ્સર્વયેવૈતે પ્રત્યહં(ચાપિ)ચવિલેખયેત્

ધર્મકર્તૃનિર્ણયેગૃહસ્થાદ્યાશ્રમ ભેદેન ઉત્તમાધમનિરૂપણં યતિનિર્ણયે શ્રેષ્ટતો નિરૂપણં
યતિશ્ચેદુત્તમઃપ્રોક્તઃ ગૃહસ્ધોમધ્યમસ્સ્મૃતઃ।
અધમો બ્રહ્મચારીચ અધિકારિવિનિશ્ચયે

યસ્માદ્થરેર્દર્શનાર્થ(માગચ્છંતિ)માગચ્છંતે પ્રભુસ્ત્રીયઃ।
અસૂર્યં પશ્યતાશ્ચૈવ ભક્ત્યાતુ સતતંભુવિ

તસ્મા(ત્સદાહરેર્ગેહે)દ્દેવ સમીપેતુ વાસયોગ્યસ્તુયોભવેત્।
સર્વ સંગપરિત્યાગી સયતિસ્ત્વુત્ત મસ્સ્મૃતઃ

વિપ્રનિર્ણયહેતુઃ સામાન્ય વિપ્ર નિર્ણયે વિશેષ પરિશીલનં
યદ્વાતુ સભવેદ્વિપ્ર સ્સર્વદાલોક પૂજિતઃ।
તત્રાપિ પરદારાસુ ધનેષુ વિમુખશ્શુચિઃ

ગૃહસ્ધો બ્રહ્મચારીવા ધર્મકર્તાભ વેદ્ભુવિ।
અપત્નીકસ્ય અનર્હતા શૂદ્રસ્ય અનર્હતા હેતુ કથનં
અપત્નીકસ્તુનકદા ભવેદ્દર્માધિપોદ્વજાઃ

યસ્માત્તુ પૂજાકાલેષુ શૂદ્રસેવાન ઉચ્યતે।
તસ્માદેવ સશૂદ્રસ્તુ ધર્મકર્તાભ વેદ્ભુવિ

મતાંતરસ્ય અનર્હતા નિરૂપણં
યસ્માન્મતપ્રચારાર્ધમેતે દેવાલયાસ્સ્મૃતાઃ।
તસ્માન્મતાંતરોવિપ્રો નભવેદ્ધર્મ પાલકઃ

અનર્હ નિર્ણયે પ્રત્ય વાય કથનં
યજમાનો યદાશૌરેર્ગેહં નિર્માયતેભુવિ।
રાજારાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધ્યર્ધં શાસ્ત્રોક્તેનૈવ(વર્ત્મના)માર્ગતઃ

તદા(વિધિ વિધાનેન)તચ્ચાસ્ત્ર વિધિના ધર્મકર્તાંચ નિશ્ચયેત્।
અન્યદા કુરુતેચૈતત્સર્વંસ્યાન્નિષ્ફલંબુધાઃ

મતાંતર વિપ્ર નિર્ણયે દેવાલય ગૌરવ નાશઃ
મતાંતરસ્સ્વભાવેન દૂષકોન્ય મતેભવેત્।
તસ્માત્તસ્ય વિનિર્માણે ધર્મકર્તૃપદેદ્વિજાઃ

લોકસ્યાપિ વિનશ્યંતિ ગૌરવાદ્યાસ્તદાલયે।
તસ્માત્તુસ્વ મતસ્ધંવૈબ્રાહ્મણં તત્રનિર્દિશેત્

અબ્રાહ્મણ નિર્ણયે પૂજા લોપોદિક નિરૂપણં
અબ્રાહ્મણસ્ત્વનર્હસ્યા દ્વેદાદિ પઠનેભુવિ।
તસ્માચ્છાસ્ત્ર વિધાનાર્ચાંકંધ(ત્વેષા)મેષોવિમર્શતિ

તસ્માત્તસ્ય વિનિર્માણે નકિંચિલ્લભતેફલં।
થર્મકર્તૃ સમ્માનહેતુ નિરૂપણં
દેવાલયોધિપોયસ્માન્નતધર્મસ્ય પાલકઃ

તસ્માત્તં હરિભાવેન સદા (લોકસ્તુ)લોકેચ પૂજયેત્।
અર્ચકંવિના સર્વસેવકદંડને ધર્મકર્તુ રધીકારઃ
અર્ચકદ્વિજ મેકંતુવિના (ત્વન્યાન્‌તુ)ચાલયસેવકાન્

સર્વાન્ ચદંડિતુંશક્તો ધર્મકર્તાભ વેદ્ભુવિ।
ધર્મપાલક દંડને યજમાનસ્યાર્હતા
તદ્થર્મ પાલકંલોકે યજમાનસ્તુદંડયેત્

યધાતુ ભગવદ્ગેહ નિર્માણાનંતરંભુવિ।
અનર્હધર્માધિકારિનિ નિર્ણયેપ્રત્યવાયઃ
નિર્ણીતવ્યાર્ચ કાશ્ચાન્યાસ્સર્વલક્ષણ સંયુતાઃ

તધૈવ ધર્મકર્તાચ યજમાનેન ભૂતલે।
પૂર્વોક્ત લક્ષણૈર્યુક્તઃ (નિશ્ચિતવ્યો)નિર્ણીતવ્યોયધાવિધિઃ

યજમાનસ્તુ યોમોહા ત્પૂર્વોક્યૈસ્સર્વલક્ષણૈઃ।
અયુક્તં વાદ્વિજંવાપિ યદિનિર્ણયતેતદા

તત્સંભ વેકર્તવ્ય વિધિઃ
તદ્દેવાલય નાશંસ્યાદ્દેશારિષ્ટંચ ભૂસુરાઃ।
કર્તૃનાશંભ વેત્તદ્વદધીકારિ ક્ષયંભવેત્

યત્રભૂયાત્તુ પૂર્વોક્ત મયોગ્યાધિપનિર્ણયં।
શાંતિહોમાદિકાન્‌કૃત્વાસંપ્રોક્ષ્ય ભગવદ્ગૃહં

તક્ષણેત્વ પરંધર્મ પાલકં લક્ષણૈર્યુતં।
વિનિશ્ચત્ય હરેઃપ્રીતિં યજમાનસ્તુ કારયેત્

ધર્મપાલકસ્ય ઉપાધિ પ્રકલ્પનં
ધર્માથિકારિણશ્ચાપિ (ઉપાદિંચ)જીનનાર્ધં યદાવસુ।
ભૂમીંવાભૃતકંવાપિ યજમાનો વિનિશ્ચયેત્

ભૂમીસ્યાદુત્તમંલોકે ભૃતકં ત્વધમંસ્મૃતં।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્ને નભૂમીયેવ પ્રદાપયેત્

વંશપારંપર્ય નિર્ણય કધનં
વંશપારં પરેણૈતન્નિશ્ચયંતુ ભવેદ્ભુવિ।
શિષ્યપારં પરાયદ્વા યતિશ્ચેદ્ય દિનિશ્ચિતઃ

યતિ નિર્ણયે શિષ્યપરંપરા નિરૂપણં
યજમાનસ્સ્વ યંયત્ર ધર્મરક્ષણમિચ્છતિ।
પૂર્વોક્તલક્ષણૈર્હીન સ્તત્રસ્થાનાધિપંતુના

યજમાનસ્સ્વયમધીકારમિચ્ચતિચેત્કર્તવ્ય નિરૂપણં
અર્ચકં વાવિનિશ્ચિત્ય નામકાર્થં તુતત્પદે।
તદાજ્ઞ યાત્વર્હકાર્યાણ્યાચરેતસ્વયંસઃ

પ્રત્યહં દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ ધર્મપાલકઃ।
દેવાલયે પ્રતિનિત્યં આદાયવ્યયાદિ પઠનં તસ્મિન્‌ સંશયાનિ પૃચ્છયાંભક્તાનામર્હતા
સર્વાણ્યા યવ્યયાધીનિ(પાઠયેદ્ભક્તિ નમ્રતઃ)પઠેદ્ભક્તિ વિનમ્રતઃ

તસ્મિન્‌યદા સંશયશ્ચે ત્કિંચિદ્વાઘનમેવવા।
તદાસર્વેષિભક્તાશ્ચશક્તાઃપૃચ્છતુમાલયે

તત્પત્રે અર્ચક સમ્મતિ સ્વીકારઃ
એવંતત્પઠનં કૃત્વાયાધર્મકર્તાહ્યનંતરં।
ભગવત્પ્રીતયે તસ્મિન્‌ પત્રેપૂજક સમ્મતિં

ભગવદાસ્થાને સર્વસેવકાદિ પ્રદર્શનં
સ્વીકૃત્યચતદાવિષ્ણો રાસ્ધાને સર્વસેવકાન્‌।
સમાહૂયચતાનેક મેકંશૌરેઃપ્રદર્શયેત્‌ઃ

નિત્યંચ વાસુદેવસ્ય સન્નિધૌ ધર્મપાલકઃ।
પ્રાતઃકાલે ભગવ દ્વિજ્ઞાપનં
(પ્રભાતેતુ)પ્રાતઃકાલે નમસ્કૃત્ય વિજ્ઞાપન મધાચરેત્

દેવદેવ મહાવિષ્ણોદિનેસ્મિન્ તવમંદિરે।
વિમર્શયામિ સર્વાણિ ધર્માણિ ભવદાજ્ઞયા

સેવકેષુચ સર્વેષુ યસ્મિન્ દોષોભ વેત્ક્વચિત્।
તાન્‌ચદંડયિતુંચાજ્ઞાંકૃપયા(મમદીયતાં)દીયતાંપ્રભો

ઇતિવિજ્ઞાપ્ય દેવેશં પુષ્પમાલ્યાદિભિસ્તદા।
ધર્મકર્તૃ સમ્માન વિધિઃભગવદ્દ્રવ્યાભરણાદિકગણન નિવેદનં સેવિક પ્રદર્શંચ
સમ્મનિતો ભ વેદ્ધર્શ પાલકઃ પ્રતિવાસરં

ભગવદ્દ્રવ્યભૂષાદિ ગણિતંચત દાસ્સ્વયં।
વિજ્ઞાપ્ય સેવકાનાંતુ ગણનંચ પ્રદર્શયેત્

એવં પ્રતિદિનંચાદૌ કૃત્વાતદ્ધર્મ પાલકઃ।
તદારભ્યહરેસ્ધ્સાને સર્વધર્માણિ પાલયેત્

ધક્મપાલન લોપેન સેવક દોષફલં સ્વયમનુભવનીયં ભગવર્દ્રવ્યહરણે પ્રત્યવાયઃ
યદાચ ભગવદ્ગેહે સેવકેષ્વેન કેનચ।
દોષાદિકં (સંભવેચ્ચે) યદિભવેદ્ધર્મપાલન લોપતઃ

તદ્ભલંતુ સ્વયંધર્મ કર્તાભુંજીત ભૂતલે।
લોભાદ્વામોહતોવાપિયેનકેનાપિહેતુનાઃ

યત્કિંચિદ્ભ ગવદ્રવ્યં ધર્મકર્તાહરેદ્ભુવિ।
સજન્મશત સાહસ્રૈશ્શ્વાનયોનિંસમાશ્રયેત્

રૌરવં નરકં ગચ્છે દ્યાવદાભૂતસંપ્લવં।
ઇહલોકેચ સર્વાણિ દુઃખાનિસમવાપ્નુયાત્

ભગવદ્દર્શનાર્ધમાગતસ્ત્રીષુ અન્યભાવ પ્રદર્શનેદોષ પ્રાપ્તિઃ
યસ્તુપશ્યેદ્થરેર્ગેહે ભગવત્સન્નિધૌવસન્।
યસ્યકયસ્યાપિચસ્ત્રીયો દર્શનાર્ધં સમાગતાઃ

મોહદૃષ્ટ્યાતુસોધર્મ કર્તાવાપૂજ કોપિવા।
વંશક્ષયમવાપ્નોતિ રૌરવં નરકં વ્રજેત્

ભગવદ્વસ્ત્ર માલ્યાદિ નિર્માલ્યધારણે અર્ચકાર્હતા
વસ્ત્રભૂષાદિ કાનાંતુ નિર્માલ્યાનાંશ્રિયઃપતેઃ।
સ્વીકર્તુમર્હ યિત્યુક્તોહ્યર્ચકસ્ત્વેક યેવહિ

સ્વાર્ધપરતયાસ્વસુત બાંધવાદિક સેવક નિર્ણયેદોષઃ
તસ્મા(ત્તદ્દરણેચૈવ)ત્તેષાંચ હરણે ધર્મકર્તા નિનશ્યતિ।
યસ્માત્તુ ધર્મકર્તાચ સ્વસુતાન્‌ બાંધવાન્‌હરેઃ

સેવકેષુનિયુંજીત લોભમોહાદિ હેતુભિઃ।
તસ્માદેવસદાતસ્ય નરકં સંભવેદ્ભુવિ

દેવાલય નિવાસ અગ્રાસનાધિવાસા દિષુ પ્રત્યવાયઃ
દેવાલય નિવાસંચ આગ્રાસન સુખસ્ધિતિઃ।
યજમાનંચ થર્માધિ કારિણંહંતિભૂતલે

પ્રત્યહંનિત્યપૂજાદૌયજમાનસ્યનામચ।
મહાક્ષેત્ર નિત્ય પૂજાદિષુ યજમાનાદિક ગોત્ર નામાદિનવક્તવ્ય કધનં
નપક્તવ્યં મહાક્ષેત્રે સ્વયંવ્યક્તાદિ કેશુભે

કેવલંલોકરક્ષાર્થ મેત(ત્પૂજાં પ્રકલ્પયેત્)ત્પૂજાભવેત્સદા।
તસ્માદ્યત્રતુકર્તાવૈ સ્વનામ્નાર્ચનમીચ્છતે

પ્રત્યેક મેવત્પૂજાં (નિત્યંચાપિ)પ્રતિનિત્યં સમાચરેત્।
ઉત્સવાંતેય સમાનસ્યસમ્માન વિથિઃ
ઉત્સવાંતેતુદેવસ્ય યજમાનંહરેર્ગૃહે

પુષ્પમાલ્યાનુલેપાદ્યૈ ર્માનયેત્સતતંભુવિ।
યજમાનાભાવેધર્મ પાલક સમ્માનવિધિઃ અબ્રાહ્મણ યજમાનસંભવે રક્ષાસૂત્ર ધારણં
દીક્ષા વસ્ત્રધારણંચ
અપ્રત્યક્ષેતુવૈ(કર્ત્રુઃ)તસ્યતત્ધ્સાનેધર્મપાલકઃ

માનનીયસ્સદાભૂયાત્પૂર્વો(ક્તેનૈવ વર્ત્મના)ક્તવિધિનાદ્વિજાઃ।
અબ્રાહ્મણોભવેદ્યત્ર યજમાનસ્તુભૂતલે

રક્ષાસૂત્રં તુતત્ધ્સાને ઘંટાયાં બંધયેત્પુરા।
તદન્વેકંતુલૌક્યંચ યજમાનસ્ય બંધયેત્

ધીક્ષાવસ્ત્રાદિકાસ્સર્વા સ્તધૈવસ્યાન્મુનીશ્વરાઃ।
એતદ્વૈથર્મપાલસ્ય નિર્ણયાદિ વિધાનકં

ઇતિ શ્રીપાંચરાત્રાગમ રહસ્યસારે શ્રી પરમપુરુષ સંહિતાયાં
ધર્માધિકારિ વિનિશ્ચય વિધિર્નામ
પંચમોથ્યોયઃ