Paramapurusha Samhita · Chapter 3

śrīmatpāṃcarātradivyāgamāṃtargata śrīparamapuruṣa saṃhitā
tṛtīyāthyāyaḥ
arcakāthikyatā nirūpaṇaṃ
ṛṣi praśna. ṛṣayaḥ-
ślo// maunicaṃdramahābhāga sadāhariparāyaṇa
(viṣṇvālayaṃtu nirmāya rājārāṣṭra pravṛddhaye)kiṃtvālayaṃvinirmāya devadevasyaśārñiṇaḥ

pratiṣṭāṃtetutatkartākasmaidadyāttadālayaṃ
adhīkāristukobhūyā ttadārabhyasadāhareḥ

nityanaimittikākhyāsu pūjāsucasaveṣuca
vistareṇa(dvijaśreṣṭha)tutatsarvaṃbrūhyasmākaṃkṛpānidhe

nāradaprativacanaṃ
śrīnāradaḥ-
vakṣyāmitatsavistāraṃ śruṇudhvaṃśrardhayānvitāḥ
ṛṣayobhagavaccāstra niṣṭhātatparamānasāḥ

gopyametanmahabhāgā (yuṣmākaṃ yadvadāmyahaṃ)ādyāhaṃvadayāmiyat
nābhaktāyanaśiṣyāya nakadāpivadeddvijāḥ

arcakobhagatsutaḥ
ārādhakastuśrīśaureḥ putrayevanasaṃśayaḥ
arcanādiṣvarcakādhikyatā.
tasmādarcakayevasyā dathiposarvakarmasu

arcanādikalāpāsu satataṃbhagavadgruhaॆ
paricāra kādīnā marcakājñānu saraṇaṃ
paricārakavargaśca tadhācāsyepisevakāḥ

arcakājñānusāreṇa sarvadācapravartayet
yajamānakulodbhūto(yadvānya kulasaṃbhavaḥ)yadvānirṇītavaṃśajaḥ

dharmādhikāriśca arcakājñānusāreṇaiva pravartavyaṃ
dharmādhīkārīcaikastu vartateyadisopica
arcakājñānusāreṇa sevakān‌sarvadāpica

samāhūyacateṣāṃtu yogyakāryāṇinirdiśet
tadhaivacārcanāyogya gaṃdhapuṣpaphalādikaṃ

devālaya paricāraka sevakādidaṃḍane dharmādhikāryadhikāraḥ
sakālenaivasaṃpādya arcakāyapradāpayet
sevakeṣuyadākeci ddhoṣāṇiparidṛśyate

tadātān‌daṃḍayedvijño adhīkāristusarvadā
paraṃtvarcakavargeṣu yadādoṣādikaṃbhavet

arcakadoṣa vimarśanādiṣubhagavadhadhīkāraḥ
daṃḍanenādhikārosti yasyakasyāpicadvijāḥ
harirevasvayaṃteṣāṃdadātinarakaṃtadā

adhavāputrabhāvena tān‌kṣamiṣyativaihariḥ
tasmā(tsvayaṃhari)tteṣāṃharissākṣāt‌(adhīkārirbhavedhṛvaṃ)athīkārītimanyate

arcakasyanarakasrāptikadhanaṃ
yasmāt‌ pūjakadoṣāṇāṃ(navimarśanamucyate)vimarśanamanucyate
tasmādevasadāloke arcakonarakaṃvrajet

arcanādisvalpadoṣā narcakaḥkuruteyadi
tadarhaśikṣāmāpnoti ihayevanasaṃśayaḥ

arcakatvaphala nirūpaṇaṃ
tasmātsadārcakobhaktyā mahatācabhayevaca
prabhusevakabhāvena vartayedbhagavadgruhe

yaḥkarotvarcanaṃviṣṇo ddevasyamadhuvidviṣaḥ
bhaktyācaśrardhayācaiva kevalaṃparaciṃtayā

svārdhaṃvisṛjyasarveṣāṃ lokānāṃhitakāmyayā
sayevadhanyomānyaścabhuktiṃmuktimavāpnuyāt

ṛṣayaḥ-
arcakādhikyahetuśravaṇeṛṣipraśna
dvijottamamuniśreṣṭha(sarvadharma viśārada)sarvaśāstrārdhakovida
viṣṇvālayetvarcakānāṃ prādhānyaṃkiṃprakāśaya

kutastebhagavadgehe bhaktairarpitadakṣiṇān
vastrabhūṣādikānsarvān svīkariṣyaṃti(nityaśaḥ)bhūtale

sarvādhikāriṇaścaite kimardhamabhavanmune
lokaḥkimardhaṃtān‌bhaktiviśvāsaiḥ(pūjayetsadā)pūjatesadā

etadanyatsavistāraṃ yadasmābhirnacoditaṃ
vadasvanomahābhāga (vidyateyaditedayā)yaditevidyatekṛpā

śrīnāradāḥ-
nāradaprativacanaṃ
sādhupṛṣṭhaṃmunivarāḥ yaduṣmatkāṃkṣitaṃpriyaṃ
saṃgraheṇādya(vakṣehāṃ)vakṣyāmi sāvadhānenaśrūyatāṃ

arcakādhikyahetu nirūpaṇaṃ
viṣṇvādi(sarve)sarvadevāśca maṃtrādhī(nāitīritāḥ)vāḥpratīyate
tanmaṃtrasādhanaireva devamaṃdiravigrahan

pratiṣṭhāpyatudeveśaṃ sdhirīkurvaṃti(deśikāḥ)pūjakāḥ
yasyādhīnāḥpravartaṃte sarvemaṃtrāścanityaśaḥ

āgamajñassavaipūjyo arcako(bhagavatsutaḥ)bhagavatsamaḥ
ekenārcakahīnena sarvepyālayasevakāḥ

amūlyathanadhānyādi vibhavāścavṛdhāsmṛtāḥ
tasmādevapratiṣṭhāṃte kartātubhagavadgruhaṃ

sarvaiḥparikarairyukta marcakāyapradāpayet
tadādimaṃtireviṣṇoḥ pūjakodhipatismṛtaḥ

sarvasvataṃtrosobhūyā darcako(harisannidhā)bhagavadgruhe
tamājñāpayituṃkopi(śāstroktārcāvidhānake)vidhyuktāsvarcavādiṣu

naśaktoyitivijñeyaḥ kartāvāpyanyayevavā
yadhādevālayesarve sevakāśrardhayānvitāḥ

dharmāṇikāriṇaścājñāṃ (pālayaṃtiśirothṛtāṃ)pālayecchirasādhṛtāṃ
tadhaivacādhikā(riśca)rīca arcakājñām̐tupālayan‌

pūjopakaraṇ‌nsarvesakālecārcayetsadā
śāstroktārādhanā pradhānatā
ālayeṣucasarvatraśāstroktārādhanaṃsadā

ऎkaṃmukhyatamaṃproktaṃ anyecotsavavaibhavāḥ
sarvepicāṃgabhūtāvai janākarṇaṇahetave

tasmādevaharergehe yajamānasyaśaktitaḥ
sarvaiśca(vibhavai)vaibhavairdivyai(rbhogarāgādibhiryutaṃ)rutsavaissayutaṃtuvā

(yadvācadairvihīnaṃvā)yadvāvaibhavahīnaṃvā śāstroktārādhanaṃparaṃ
prakalpanīyamekaṃtu rājārāṣṭrābhivṛddhaye

yadhālokeśarīrasya prāṇumukhyamitīryate
tadhaivacālayasyāpi śāstroktārāthaṃnaṃbhavet

prāṇaॊpetaśarīrasya śobhārthaṃbhūṣaṇānyathā
tadhaivabhagavadgehe śāstroktārcāsamanvite

(sarvepyotsavabhogādyāḥ)sarvecotsavabhogāni śobhārdhamitimanyatāṃ
prāṇahīnaśarīrasya yadhābhūṣānaśobhate

tadhaivacālayetvarcā hīne(cotsavavaibhavāḥ)tvutsavavaibhavāḥ
naśobhaṃtidvijaśreṣṭhāssatyametadviniścayaṃ

ālayasyatuyanmukhyaṃ tatpūjātvarcakairbhavet
arcakatoṣaṇavidhiḥ
tasmāddeto(hyarcakān‌tu)ścārcakāntusarvatāpriyabhāṣaṇaiḥ

gobhūhiraṇyavastrādyaittoṣayedbhagavatpriyaṃ
bhagavadarpitavastu svīkaraṇavidhiḥ
bhagavatsamarpitaṃsarvamarcakobhagavitsutaḥ

svīkṛtyasarvadāloka kṣemārthaṃ(śrīhariṃ svayaṃ)janakaṃhariṃ
(saṃprārdhyacaharesdhāne)saṃprārthyabhagavatdhsāne svayamāśīḥpradāsyati

arcakasyatu saṃtṛptirbhagavattṛptirīritaṃ
arcakāśīrvāde viśeṣaḥ
tasyaprasādaṃ śrīviṣṇoḥ prasādaṃbhavatidhṛvaṃ

varaprabhāvātasyaiva sarvalokasukhaṃbhavet
dharmasūkṣma midaṃproktaṃlokesmin munisattamāḥ

arcakaniṃdāyāṃ doṣaprāptiḥ
yoniṃdatiharessūnu marcakaṃkupitonaraḥ
bhagavanniṃdako(sosyā)bhūyāttasyavaṃśakṣayaṃdhṛvaṃ

arcakaḥkupitoyasmin‌ tasmin‌ śauriścakupyati
parvakālaśubha kāryādiṣu arcaka sanmānavidhiḥ
tasmātsadāca bhagavatprītyardhaṃ sarvatonarāḥ

harerarpaṇa bhāvena arcakān sarvavastubhiḥ
vivāhādiṣukāryeṣu sarvaparvasutoṣayet

arcaka śāpaphala nirūpaṇaṃ
arcakaḥkupitobhūtvā yadiśaptyatitakṣaṇāt
taddrāṣṭraṃcāthi porājā janāssarvenaśaṃtica

arcakasvīkṛtau viśeṣaḥ
bhagavatsamarpitaṃyattu dhanavastraphalādikaṃ
arcakasvīkṛtirbhūyā tsvayaṃhariparigrahaḥ

arcakopāthilopena pūjalopa nirūpaṇaṃ.
yatrārcakasyatajjīvanopādhau lopamucyate
tatrapūjāvṛthājñeyā yattṛto svastacetasā

pūjālopa doṣakadhanaṃ arcakopodhibhaṃga kāriṇāṃ narakaprāptiḥ
pūjālopobhavedyatratatrasarvaṃ vṛdhā(bhavet)smṛtaṃ
taddrāṣṭrenābhivṛddhissyāddevopikupitobhavet

tasmādyokrodharobhādi hetubhiḥpūyarasyaca/
upodhaukurute(lopaṃ)bhinnaṃ tasyavaṃśakṣayaṃ bhavet

pitṛṇāṃtasyadaityatvaṃ janmapaiśācikaṃsmṛtaṃ
brahmahovāsurāpīvā svarṇasveyīcastrīhataḥ

asyāssamaṃ ghorapāpaṃ naprāpnotyevabhūtale
dharmasūkṣmamidaṃ makhyaṃjñeyaṃ sarvaiścamānavai

arcaka pūjāphala nirūpaṇaṃ
lokakaḻyāṇahetvardha mevadevāla(yārcakaḥ)yercakaḥ
tasmādevamuniśreṣṭhā ssvarvadācārcakaṃbhuvi

prasannaṃparitṛptaṃca kṛtvālokaḥ pravarthate
arcakasya agrapūjārhatvaṃ
yasmātsadārcakopūjyoharibhāvena kevalaṃ

tasmātsayevacārhasyātsadasipradhamārcane
nirṇītārcakavaṃśajāyevasadā
yadhātu bhagavadgehe mūrtiṃsaṃsdhāpyayatnataḥ

samuddhartuṃ kadākopi(naśaktayitiniścitaṃ)naśaktobhavatidhṛvaṃ
vastavyaṃ teṣāṃpariharaṇe pratyavāyaḥ
tadhaivaca pkatiṣṭhāṃte yajamā(naviniścitaṃ)nena niścitaṃ

arcakaṃvāpitadvaṃdha saṃbhavānvākadāpivā
yajamāna ssvayaṃcaiva parihartuṃnaśaktyate

yaḥkrodhādyaistadhākuryāttasyavaṃśakṣayaṃbhavet/
deśāriṣṭhaṃ tadābhūyā tprajāpīḍāca(niścitā)niścayaṃ

nūtanārcaka nirmāṇe punaḥpratiṣṭhā
punaḥpratiṣṭhākartavyā nirmiteturavārcake
tasmātpatiṣṭhādivasa mārabhyā(caṃdratārakaṃ)bhūtasaṃplavaṃ

ekamarcakavaṃśaṃtu kuryādarcāṃharergṛhe
devālayāvaraṇehyarcaka gṛhanirmāṇa vidhiḥ.
arcakastuharerdhāmni ahorātraṃcanityaśaḥ

śāstroktenaivārgeṇa kariṣyatyutsavādikaṃ
tasmādaiva(nusāvīpye)hisāmīpye bhagavanmaṃdirasyatu

dvitīyāvakaṇevāpi tṛtīyāvaraṇepivā
gṛhamekaṃtunikmāya sarvalakṣaṇasaṃyutaṃ

sarpaśobhāsamāyukta marcakāyapradāpayet
devālayanivāse arcakasyānujñā
yasmāttupūjarassākṣādbhagavatputrautyate

tasmāttasyakuṭuṃbaṃca divyamityevabhāvayet
tasmādevanadoṣasyā dālayāvaraṇeṣvapi

arcakagṛhanirmāṇa karaṇemunipuṃgavāḥ
tadanyeṣāṃnivāse pratyavāyaḥ
yajamānopivātena niścitodharmapālāḥ

tadanyaḥkopivāśaure rālayāvaraṇeṣuyaḥ
(vasatelobhatoyatra)nivāsaṃkuruteyasmin deśetaddeśanāśanaṃ

grāmāriṣṭaṃcatasyaiva vaṃśanāśaṃbhave dhṛvaṃ
hariścakupitobhūyā nniścayaṃmunisattamāḥ

bhagavatsamarpita puṣpa phalādiṣu arcakasya ardhabhāga svīkārārhatā
arcaka svīkṛtivinā bhagavatprasādaṃna bhavet
bhagavatsamarpitaṃpuṣpaṃ phalaṃ(cāpyarcakassvayaṃ)vāpūjakassvayaṃ
(ardhabhāgaṃtu svīkṛtya)ardhabhāgaṃtugṛhṇīyā dbhaktebhyaścāvyaducyate

vinārcakasvīkṛtinā tatprasādaṃnaucyate
yastubhakṣatitanmohāttasyapāpaṃbhavedhṛvaṃ

arcakadattatīrdha mahimā
arcakenatuyaddattaṃ tattīrdhaṃmahimānvitaṃ
yatpītvācāyurārogya mokṣādīn‌labhatenaraḥ

mahotsavādiṣudeva sannidhau arcakanivāsāvaśyakatāvā hanādiṣvarcaka nivāsārhatā
mahotsavādisamaye devadevasyaśārṇṅgiḥ
sannidhāvevasarvepi pūjakānidasetsadā/.

samīpedevadevasya vāhanādiṣucārcakaḥ
chatracāmarakaiṃkarya paratastuvasetsataṃ

atmānaṃ samalaṃkṛtya(mālyabhūṣāṃbarādibhiḥ)vastrabhūṣādikaiśśubhaiḥ
arcaka sahitabhagavadvahaneviśeṣa phalaprāptiḥ
arcakadvitayaṃśauriṃ yānārūḍhaṃ vahaṃtiye

tepātakairvinirmuktā(ssākṣādvaikuṃṭhamāpnuyāt)yāṃti vaikuṃṭhamuttamaṃ
bhagavaddvahanecaika muhūrtamapibhūtale

bhūpradakṣiṇataḥ puṇyaḥ labhatenātrasaṃśayaḥ
śrīharervāhana sparśā cāpi(muktiphalapradā)muktipradābhavet

arcakamahimā nirūpaṇaṃ
kiṃtudevokāgrahito devodāksahitorcakaḥ
pratyakṣadevatā(bhūyāt)loke sarvasaukhyapradāyakaḥ

(arcakasya tapaśśaktiḥ)arcakassātmaśaktirvai bhagavanmahimāsmṛtā
vinārcakenadevopi nāstināstica maṃdiraṃ

pūjānāstyutsavaṃnāsti(sarvaṃnāstidharātale)mahimānāstiniścayaṃ
tasmādarcakayeva śrīyanārdanayitīryate

bhagavanniveditānnaṃ arcakāyadātavyaṃ arcakenakṛtaparānna bhakṣaṇe pratyavāyaḥ
nityaṃniveditānnaṃtu arcakebhyaḥpradāpayet
bhagavanniveditānnaṃhi bhakṣayedarcakassadā

yadimohātparānnaṃtu bhuktvācajagadhīśvaraṃ
yaḥpūjakorca(yettasya)tetasya pūjāsyānniṣphalābhuvi

bhagavannivedatānnavadhikaṃcet arcaka bhāga nirṇayaṃ
arcakebhyonadatta mannaṃtyājyameva tadbhakṣaṇedoṣa prāptiḥ
tasmātsarva prayatnena naivedyaṃ sakalaṃtuvā
adhikaṃcedardhabhāgaṃ cāturbhāgamadhāpivā

pradhamaṃtvarcakebhyastu datvānyebhyaḥpradīyatāṃ
yannaivedyaṃtvarcakebhyo nadattaṃphagavadgruhe

tattyājyaṃ sarvadābha ktairviṣabhāvena kevalaṃ
yastubhakṣatitallobhā(ttasyadoṣo bhavedbhuvi)tpūrvapuṇyaṃ vinasyati

garbhālaya praveśa agrāsanoveśādi ṣvarcakasyārhatā
arcakena sarvadāpi maṃtrānuṣṭānādi kaṃkartavyaṃ
garbhālayapraveśeca āsatecopaveśane
arcakastvarhayityatakto sarvaśāstre ṣubhūsurāḥ

daṃḍayuktavaraṃdṛṣṭvā yadhābhītohirāḍbhuvi
maṃtrahīnārcakaṃ dṛṣṭvā tathābhīto(bhaveddhariḥ)janārdhanaḥ

tasmāttupūjakaścāpi maṃtrānuṣṭhānatatparaḥ
sarvadāca(bhavelloke)bhavedbhūmau anyadhānarakaṃvrajet

devadravyasvīkaraṇe arcakārhatā tadanyeṣāṃpratyavāyaḥ yajamāna svīkṛtāvapidoṣa prāptiḥdevālayeṣu sadbhaktairdattaṃsarvadhavādikaṃ
svīkartuṃcārca kāstvarhā yiti(śāstraviniścayaḥ)śāstreṣuniścayaḥ

tasmāttasmin dhanekopi yatkiṃciddharatebhuvi
tasyavaṃśa kṣayaṃ(bhūyā-tśrīghrameva budhottamāḥ)śīghraṃ niścitaṃ munisattamāḥ

yajamānopitaddravyaṃ svīkṛtyayadilobhataḥ
utsavādikakāryāṇi kurvatsapivṛdhāsmṛtāḥ

yajamāsyaśaktilopebhikṣāṭanavaśena daivotsavakartavya nirūpaṇaṃ
yajamāstva śaktaśceddharimaṃdira poṣaṇe
bhikṣāṭanavaśenaiva sarvakāryāṇicācaret

itisamyaksarūkhyātaṃ arcakādhikyakāraṇaṃ
mamapitrepurāproktaṃ(idaṃtu hariṇāsvayaṃ)svayaṃbhagavatādvijāḥ

saṃgraheṇādyatatsarvaṃ yuṣmākaṃcasubodhitaṃ
nābhaktāyana śīṣyāya nakadāpivadedbudhāḥ

iti śrīpāṃcarātra rahasyasāre śrīparamapuruṣa saṃhitāyāṃ
arcakādhikyatā nirūpaṇaṃ nāma
tṛtīyodhyāyaḥ