પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 3

શ્રીમત્પાંચરાત્રદિવ્યાગમાંતર્ગત શ્રીપરમપુરુષ સંહિતા
તૃતીયાથ્યાયઃ
અર્ચકાથિક્યતા નિરૂપણં
ઋષિ પ્રશ્ન. ઋષયઃ-
શ્લો॥ મૌનિચંદ્રમહાભાગ સદાહરિપરાયણ
(વિષ્ણ્વાલયંતુ નિર્માય રાજારાષ્ટ્ર પ્રવૃદ્ધયે)કિંત્વાલયંવિનિર્માય દેવદેવસ્યશાર્ઞિણઃ

પ્રતિષ્ટાંતેતુતત્કર્તાકસ્મૈદદ્યાત્તદાલયં
અધીકારિસ્તુકોભૂયા ત્તદારભ્યસદાહરેઃ

નિત્યનૈમિત્તિકાખ્યાસુ પૂજાસુચસવેષુચ
વિસ્તરેણ(દ્વિજશ્રેષ્ઠ)તુતત્સર્વંબ્રૂહ્યસ્માકંકૃપાનિધે

નારદપ્રતિવચનં
શ્રીનારદઃ-
વક્ષ્યામિતત્સવિસ્તારં શ્રુણુધ્વંશ્રર્ધયાન્વિતાઃ
ઋષયોભગવચ્ચાસ્ત્ર નિષ્ઠાતત્પરમાનસાઃ

ગોપ્યમેતન્મહભાગા (યુષ્માકં યદ્વદામ્યહં)આદ્યાહંવદયામિયત્
નાભક્તાયનશિષ્યાય નકદાપિવદેદ્દ્વિજાઃ

અર્ચકોભગત્સુતઃ
આરાધકસ્તુશ્રીશૌરેઃ પુત્રયેવનસંશયઃ
અર્ચનાદિષ્વર્ચકાધિક્યતા.
તસ્માદર્ચકયેવસ્યા દથિપોસર્વકર્મસુ

અર્ચનાદિકલાપાસુ સતતંભગવદ્ગ્રુહ૆
પરિચાર કાદીના મર્ચકાજ્ઞાનુ સરણં
પરિચારકવર્ગશ્ચ તધાચાસ્યેપિસેવકાઃ

અર્ચકાજ્ઞાનુસારેણ સર્વદાચપ્રવર્તયેત્
યજમાનકુલોદ્ભૂતો(યદ્વાન્ય કુલસંભવઃ)યદ્વાનિર્ણીતવંશજઃ

ધર્માધિકારિશ્ચ અર્ચકાજ્ઞાનુસારેણૈવ પ્રવર્તવ્યં
ધર્માધીકારીચૈકસ્તુ વર્તતેયદિસોપિચ
અર્ચકાજ્ઞાનુસારેણ સેવકાન્‌સર્વદાપિચ

સમાહૂયચતેષાંતુ યોગ્યકાર્યાણિનિર્દિશેત્
તધૈવચાર્ચનાયોગ્ય ગંધપુષ્પફલાદિકં

દેવાલય પરિચારક સેવકાદિદંડને ધર્માધિકાર્યધિકારઃ
સકાલેનૈવસંપાદ્ય અર્ચકાયપ્રદાપયેત્
સેવકેષુયદાકેચિ દ્ધોષાણિપરિદૃશ્યતે

તદાતાન્‌દંડયેદ્વિજ્ઞો અધીકારિસ્તુસર્વદા
પરંત્વર્ચકવર્ગેષુ યદાદોષાદિકંભવેત્

અર્ચકદોષ વિમર્શનાદિષુભગવધધીકારઃ
દંડનેનાધિકારોસ્તિ યસ્યકસ્યાપિચદ્વિજાઃ
હરિરેવસ્વયંતેષાંદદાતિનરકંતદા

અધવાપુત્રભાવેન તાન્‌ક્ષમિષ્યતિવૈહરિઃ
તસ્મા(ત્સ્વયંહરિ)ત્તેષાંહરિસ્સાક્ષાત્‌(અધીકારિર્ભવેધૃવં)અથીકારીતિમન્યતે

અર્ચકસ્યનરકસ્રાપ્તિકધનં
યસ્માત્‌ પૂજકદોષાણાં(નવિમર્શનમુચ્યતે)વિમર્શનમનુચ્યતે
તસ્માદેવસદાલોકે અર્ચકોનરકંવ્રજેત્

અર્ચનાદિસ્વલ્પદોષા નર્ચકઃકુરુતેયદિ
તદર્હશિક્ષામાપ્નોતિ ઇહયેવનસંશયઃ

અર્ચકત્વફલ નિરૂપણં
તસ્માત્સદાર્ચકોભક્ત્યા મહતાચભયેવચ
પ્રભુસેવકભાવેન વર્તયેદ્ભગવદ્ગ્રુહે

યઃકરોત્વર્ચનંવિષ્ણો દ્દેવસ્યમધુવિદ્વિષઃ
ભક્ત્યાચશ્રર્ધયાચૈવ કેવલંપરચિંતયા

સ્વાર્ધંવિસૃજ્યસર્વેષાં લોકાનાંહિતકામ્યયા
સયેવધન્યોમાન્યશ્ચભુક્તિંમુક્તિમવાપ્નુયાત્

ઋષયઃ-
અર્ચકાધિક્યહેતુશ્રવણેઋષિપ્રશ્ન
દ્વિજોત્તમમુનિશ્રેષ્ઠ(સર્વધર્મ વિશારદ)સર્વશાસ્ત્રાર્ધકોવિદ
વિષ્ણ્વાલયેત્વર્ચકાનાં પ્રાધાન્યંકિંપ્રકાશય

કુતસ્તેભગવદ્ગેહે ભક્તૈરર્પિતદક્ષિણાન્
વસ્ત્રભૂષાદિકાન્સર્વાન્ સ્વીકરિષ્યંતિ(નિત્યશઃ)ભૂતલે

સર્વાધિકારિણશ્ચૈતે કિમર્ધમભવન્મુને
લોકઃકિમર્ધંતાન્‌ભક્તિવિશ્વાસૈઃ(પૂજયેત્સદા)પૂજતેસદા

એતદન્યત્સવિસ્તારં યદસ્માભિર્નચોદિતં
વદસ્વનોમહાભાગ (વિદ્યતેયદિતેદયા)યદિતેવિદ્યતેકૃપા

શ્રીનારદાઃ-
નારદપ્રતિવચનં
સાધુપૃષ્ઠંમુનિવરાઃ યદુષ્મત્કાંક્ષિતંપ્રિયં
સંગ્રહેણાદ્ય(વક્ષેહાં)વક્ષ્યામિ સાવધાનેનશ્રૂયતાં

અર્ચકાધિક્યહેતુ નિરૂપણં
વિષ્ણ્વાદિ(સર્વે)સર્વદેવાશ્ચ મંત્રાધી(નાઇતીરિતાઃ)વાઃપ્રતીયતે
તન્મંત્રસાધનૈરેવ દેવમંદિરવિગ્રહન્

પ્રતિષ્ઠાપ્યતુદેવેશં સ્ધિરીકુર્વંતિ(દેશિકાઃ)પૂજકાઃ
યસ્યાધીનાઃપ્રવર્તંતે સર્વેમંત્રાશ્ચનિત્યશઃ

આગમજ્ઞસ્સવૈપૂજ્યો અર્ચકો(ભગવત્સુતઃ)ભગવત્સમઃ
એકેનાર્ચકહીનેન સર્વેપ્યાલયસેવકાઃ

અમૂલ્યથનધાન્યાદિ વિભવાશ્ચવૃધાસ્મૃતાઃ
તસ્માદેવપ્રતિષ્ઠાંતે કર્તાતુભગવદ્ગ્રુહં

સર્વૈઃપરિકરૈર્યુક્ત મર્ચકાયપ્રદાપયેત્
તદાદિમંતિરેવિષ્ણોઃ પૂજકોધિપતિસ્મૃતઃ

સર્વસ્વતંત્રોસોભૂયા દર્ચકો(હરિસન્નિધા)ભગવદ્ગ્રુહે
તમાજ્ઞાપયિતુંકોપિ(શાસ્ત્રોક્તાર્ચાવિધાનકે)વિધ્યુક્તાસ્વર્ચવાદિષુ

નશક્તોયિતિવિજ્ઞેયઃ કર્તાવાપ્યન્યયેવવા
યધાદેવાલયેસર્વે સેવકાશ્રર્ધયાન્વિતાઃ

ધર્માણિકારિણશ્ચાજ્ઞાં (પાલયંતિશિરોથૃતાં)પાલયેચ્છિરસાધૃતાં
તધૈવચાધિકા(રિશ્ચ)રીચ અર્ચકાજ્ઞાઁતુપાલયન્‌

પૂજોપકરણ્‌ન્સર્વેસકાલેચાર્ચયેત્સદા
શાસ્ત્રોક્તારાધના પ્રધાનતા
આલયેષુચસર્વત્રશાસ્ત્રોક્તારાધનંસદા

઎કંમુખ્યતમંપ્રોક્તં અન્યેચોત્સવવૈભવાઃ
સર્વેપિચાંગભૂતાવૈ જનાકર્ણણહેતવે

તસ્માદેવહરેર્ગેહે યજમાનસ્યશક્તિતઃ
સર્વૈશ્ચ(વિભવૈ)વૈભવૈર્દિવ્યૈ(ર્ભોગરાગાદિભિર્યુતં)રુત્સવૈસ્સયુતંતુવા

(યદ્વાચદૈર્વિહીનંવા)યદ્વાવૈભવહીનંવા શાસ્ત્રોક્તારાધનંપરં
પ્રકલ્પનીયમેકંતુ રાજારાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધયે

યધાલોકેશરીરસ્ય પ્રાણુમુખ્યમિતીર્યતે
તધૈવચાલયસ્યાપિ શાસ્ત્રોક્તારાથંનંભવેત્

પ્રાણ૊પેતશરીરસ્ય શોભાર્થંભૂષણાન્યથા
તધૈવભગવદ્ગેહે શાસ્ત્રોક્તાર્ચાસમન્વિતે

(સર્વેપ્યોત્સવભોગાદ્યાઃ)સર્વેચોત્સવભોગાનિ શોભાર્ધમિતિમન્યતાં
પ્રાણહીનશરીરસ્ય યધાભૂષાનશોભતે

તધૈવચાલયેત્વર્ચા હીને(ચોત્સવવૈભવાઃ)ત્વુત્સવવૈભવાઃ
નશોભંતિદ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્સત્યમેતદ્વિનિશ્ચયં

આલયસ્યતુયન્મુખ્યં તત્પૂજાત્વર્ચકૈર્ભવેત્
અર્ચકતોષણવિધિઃ
તસ્માદ્દેતો(હ્યર્ચકાન્‌તુ)શ્ચાર્ચકાન્તુસર્વતાપ્રિયભાષણૈઃ

ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રાદ્યૈત્તોષયેદ્ભગવત્પ્રિયં
ભગવદર્પિતવસ્તુ સ્વીકરણવિધિઃ
ભગવત્સમર્પિતંસર્વમર્ચકોભગવિત્સુતઃ

સ્વીકૃત્યસર્વદાલોક ક્ષેમાર્થં(શ્રીહરિં સ્વયં)જનકંહરિં
(સંપ્રાર્ધ્યચહરેસ્ધાને)સંપ્રાર્થ્યભગવત્ધ્સાને સ્વયમાશીઃપ્રદાસ્યતિ

અર્ચકસ્યતુ સંતૃપ્તિર્ભગવત્તૃપ્તિરીરિતં
અર્ચકાશીર્વાદે વિશેષઃ
તસ્યપ્રસાદં શ્રીવિષ્ણોઃ પ્રસાદંભવતિધૃવં

વરપ્રભાવાતસ્યૈવ સર્વલોકસુખંભવેત્
ધર્મસૂક્ષ્મ મિદંપ્રોક્તંલોકેસ્મિન્ મુનિસત્તમાઃ

અર્ચકનિંદાયાં દોષપ્રાપ્તિઃ
યોનિંદતિહરેસ્સૂનુ મર્ચકંકુપિતોનરઃ
ભગવન્નિંદકો(સોસ્યા)ભૂયાત્તસ્યવંશક્ષયંધૃવં

અર્ચકઃકુપિતોયસ્મિન્‌ તસ્મિન્‌ શૌરિશ્ચકુપ્યતિ
પર્વકાલશુભ કાર્યાદિષુ અર્ચક સન્માનવિધિઃ
તસ્માત્સદાચ ભગવત્પ્રીત્યર્ધં સર્વતોનરાઃ

હરેરર્પણ ભાવેન અર્ચકાન્ સર્વવસ્તુભિઃ
વિવાહાદિષુકાર્યેષુ સર્વપર્વસુતોષયેત્

અર્ચક શાપફલ નિરૂપણં
અર્ચકઃકુપિતોભૂત્વા યદિશપ્ત્યતિતક્ષણાત્
તદ્દ્રાષ્ટ્રંચાથિ પોરાજા જનાસ્સર્વેનશંતિચ

અર્ચકસ્વીકૃતૌ વિશેષઃ
ભગવત્સમર્પિતંયત્તુ ધનવસ્ત્રફલાદિકં
અર્ચકસ્વીકૃતિર્ભૂયા ત્સ્વયંહરિપરિગ્રહઃ

અર્ચકોપાથિલોપેન પૂજલોપ નિરૂપણં.
યત્રાર્ચકસ્યતજ્જીવનોપાધૌ લોપમુચ્યતે
તત્રપૂજાવૃથાજ્ઞેયા યત્તૃતો સ્વસ્તચેતસા

પૂજાલોપ દોષકધનં અર્ચકોપોધિભંગ કારિણાં નરકપ્રાપ્તિઃ
પૂજાલોપોભવેદ્યત્રતત્રસર્વં વૃધા(ભવેત્)સ્મૃતં
તદ્દ્રાષ્ટ્રેનાભિવૃદ્ધિસ્સ્યાદ્દેવોપિકુપિતોભવેત્

તસ્માદ્યોક્રોધરોભાદિ હેતુભિઃપૂયરસ્યચ।
ઉપોધૌકુરુતે(લોપં)ભિન્નં તસ્યવંશક્ષયં ભવેત્

પિતૃણાંતસ્યદૈત્યત્વં જન્મપૈશાચિકંસ્મૃતં
બ્રહ્મહોવાસુરાપીવા સ્વર્ણસ્વેયીચસ્ત્રીહતઃ

અસ્યાસ્સમં ઘોરપાપં નપ્રાપ્નોત્યેવભૂતલે
ધર્મસૂક્ષ્મમિદં મખ્યંજ્ઞેયં સર્વૈશ્ચમાનવૈ

અર્ચક પૂજાફલ નિરૂપણં
લોકકળ્યાણહેત્વર્ધ મેવદેવાલ(યાર્ચકઃ)યેર્ચકઃ
તસ્માદેવમુનિશ્રેષ્ઠા સ્સ્વર્વદાચાર્ચકંભુવિ

પ્રસન્નંપરિતૃપ્તંચ કૃત્વાલોકઃ પ્રવર્થતે
અર્ચકસ્ય અગ્રપૂજાર્હત્વં
યસ્માત્સદાર્ચકોપૂજ્યોહરિભાવેન કેવલં

તસ્માત્સયેવચાર્હસ્યાત્સદસિપ્રધમાર્ચને
નિર્ણીતાર્ચકવંશજાયેવસદા
યધાતુ ભગવદ્ગેહે મૂર્તિંસંસ્ધાપ્યયત્નતઃ

સમુદ્ધર્તું કદાકોપિ(નશક્તયિતિનિશ્ચિતં)નશક્તોભવતિધૃવં
વસ્તવ્યં તેષાંપરિહરણે પ્રત્યવાયઃ
તધૈવચ પ્કતિષ્ઠાંતે યજમા(નવિનિશ્ચિતં)નેન નિશ્ચિતં

અર્ચકંવાપિતદ્વંધ સંભવાન્વાકદાપિવા
યજમાન સ્સ્વયંચૈવ પરિહર્તુંનશક્ત્યતે

યઃક્રોધાદ્યૈસ્તધાકુર્યાત્તસ્યવંશક્ષયંભવેત્।
દેશારિષ્ઠં તદાભૂયા ત્પ્રજાપીડાચ(નિશ્ચિતા)નિશ્ચયં

નૂતનાર્ચક નિર્માણે પુનઃપ્રતિષ્ઠા
પુનઃપ્રતિષ્ઠાકર્તવ્યા નિર્મિતેતુરવાર્ચકે
તસ્માત્પતિષ્ઠાદિવસ મારભ્યા(ચંદ્રતારકં)ભૂતસંપ્લવં

એકમર્ચકવંશંતુ કુર્યાદર્ચાંહરેર્ગૃહે
દેવાલયાવરણેહ્યર્ચક ગૃહનિર્માણ વિધિઃ.
અર્ચકસ્તુહરેર્ધામ્નિ અહોરાત્રંચનિત્યશઃ

શાસ્ત્રોક્તેનૈવાર્ગેણ કરિષ્યત્યુત્સવાદિકં
તસ્માદૈવ(નુસાવીપ્યે)હિસામીપ્યે ભગવન્મંદિરસ્યતુ

દ્વિતીયાવકણેવાપિ તૃતીયાવરણેપિવા
ગૃહમેકંતુનિક્માય સર્વલક્ષણસંયુતં

સર્પશોભાસમાયુક્ત મર્ચકાયપ્રદાપયેત્
દેવાલયનિવાસે અર્ચકસ્યાનુજ્ઞા
યસ્માત્તુપૂજરસ્સાક્ષાદ્ભગવત્પુત્રૌત્યતે

તસ્માત્તસ્યકુટુંબંચ દિવ્યમિત્યેવભાવયેત્
તસ્માદેવનદોષસ્યા દાલયાવરણેષ્વપિ

અર્ચકગૃહનિર્માણ કરણેમુનિપુંગવાઃ
તદન્યેષાંનિવાસે પ્રત્યવાયઃ
યજમાનોપિવાતેન નિશ્ચિતોધર્મપાલાઃ

તદન્યઃકોપિવાશૌરે રાલયાવરણેષુયઃ
(વસતેલોભતોયત્ર)નિવાસંકુરુતેયસ્મિન્ દેશેતદ્દેશનાશનં

ગ્રામારિષ્ટંચતસ્યૈવ વંશનાશંભવે ધૃવં
હરિશ્ચકુપિતોભૂયા ન્નિશ્ચયંમુનિસત્તમાઃ

ભગવત્સમર્પિત પુષ્પ ફલાદિષુ અર્ચકસ્ય અર્ધભાગ સ્વીકારાર્હતા
અર્ચક સ્વીકૃતિવિના ભગવત્પ્રસાદંન ભવેત્
ભગવત્સમર્પિતંપુષ્પં ફલં(ચાપ્યર્ચકસ્સ્વયં)વાપૂજકસ્સ્વયં
(અર્ધભાગંતુ સ્વીકૃત્ય)અર્ધભાગંતુગૃહ્ણીયા દ્ભક્તેભ્યશ્ચાવ્યદુચ્યતે

વિનાર્ચકસ્વીકૃતિના તત્પ્રસાદંનૌચ્યતે
યસ્તુભક્ષતિતન્મોહાત્તસ્યપાપંભવેધૃવં

અર્ચકદત્તતીર્ધ મહિમા
અર્ચકેનતુયદ્દત્તં તત્તીર્ધંમહિમાન્વિતં
યત્પીત્વાચાયુરારોગ્ય મોક્ષાદીન્‌લભતેનરઃ

મહોત્સવાદિષુદેવ સન્નિધૌ અર્ચકનિવાસાવશ્યકતાવા હનાદિષ્વર્ચક નિવાસાર્હતા
મહોત્સવાદિસમયે દેવદેવસ્યશાર્ણ્ઙ્ગિઃ
સન્નિધાવેવસર્વેપિ પૂજકાનિદસેત્સદા।.

સમીપેદેવદેવસ્ય વાહનાદિષુચાર્ચકઃ
છત્રચામરકૈંકર્ય પરતસ્તુવસેત્સતં

અત્માનં સમલંકૃત્ય(માલ્યભૂષાંબરાદિભિઃ)વસ્ત્રભૂષાદિકૈશ્શુભૈઃ
અર્ચક સહિતભગવદ્વહનેવિશેષ ફલપ્રાપ્તિઃ
અર્ચકદ્વિતયંશૌરિં યાનારૂઢં વહંતિયે

તેપાતકૈર્વિનિર્મુક્તા(સ્સાક્ષાદ્વૈકુંઠમાપ્નુયાત્)યાંતિ વૈકુંઠમુત્તમં
ભગવદ્દ્વહનેચૈક મુહૂર્તમપિભૂતલે

ભૂપ્રદક્ષિણતઃ પુણ્યઃ લભતેનાત્રસંશયઃ
શ્રીહરેર્વાહન સ્પર્શા ચાપિ(મુક્તિફલપ્રદા)મુક્તિપ્રદાભવેત્

અર્ચકમહિમા નિરૂપણં
કિંતુદેવોકાગ્રહિતો દેવોદાક્સહિતોર્ચકઃ
પ્રત્યક્ષદેવતા(ભૂયાત્)લોકે સર્વસૌખ્યપ્રદાયકઃ

(અર્ચકસ્ય તપશ્શક્તિઃ)અર્ચકસ્સાત્મશક્તિર્વૈ ભગવન્મહિમાસ્મૃતા
વિનાર્ચકેનદેવોપિ નાસ્તિનાસ્તિચ મંદિરં

પૂજાનાસ્ત્યુત્સવંનાસ્તિ(સર્વંનાસ્તિધરાતલે)મહિમાનાસ્તિનિશ્ચયં
તસ્માદર્ચકયેવ શ્રીયનાર્દનયિતીર્યતે

ભગવન્નિવેદિતાન્નં અર્ચકાયદાતવ્યં અર્ચકેનકૃતપરાન્ન ભક્ષણે પ્રત્યવાયઃ
નિત્યંનિવેદિતાન્નંતુ અર્ચકેભ્યઃપ્રદાપયેત્
ભગવન્નિવેદિતાન્નંહિ ભક્ષયેદર્ચકસ્સદા

યદિમોહાત્પરાન્નંતુ ભુક્ત્વાચજગધીશ્વરં
યઃપૂજકોર્ચ(યેત્તસ્ય)તેતસ્ય પૂજાસ્યાન્નિષ્ફલાભુવિ

ભગવન્નિવેદતાન્નવધિકંચેત્ અર્ચક ભાગ નિર્ણયં
અર્ચકેભ્યોનદત્ત મન્નંત્યાજ્યમેવ તદ્ભક્ષણેદોષ પ્રાપ્તિઃ
તસ્માત્સર્વ પ્રયત્નેન નૈવેદ્યં સકલંતુવા
અધિકંચેદર્ધભાગં ચાતુર્ભાગમધાપિવા

પ્રધમંત્વર્ચકેભ્યસ્તુ દત્વાન્યેભ્યઃપ્રદીયતાં
યન્નૈવેદ્યંત્વર્ચકેભ્યો નદત્તંફગવદ્ગ્રુહે

તત્ત્યાજ્યં સર્વદાભ ક્તૈર્વિષભાવેન કેવલં
યસ્તુભક્ષતિતલ્લોભા(ત્તસ્યદોષો ભવેદ્ભુવિ)ત્પૂર્વપુણ્યં વિનસ્યતિ

ગર્ભાલય પ્રવેશ અગ્રાસનોવેશાદિ ષ્વર્ચકસ્યાર્હતા
અર્ચકેન સર્વદાપિ મંત્રાનુષ્ટાનાદિ કંકર્તવ્યં
ગર્ભાલયપ્રવેશેચ આસતેચોપવેશને
અર્ચકસ્ત્વર્હયિત્યતક્તો સર્વશાસ્ત્રે ષુભૂસુરાઃ

દંડયુક્તવરંદૃષ્ટ્વા યધાભીતોહિરાડ્ભુવિ
મંત્રહીનાર્ચકં દૃષ્ટ્વા તથાભીતો(ભવેદ્ધરિઃ)જનાર્ધનઃ

તસ્માત્તુપૂજકશ્ચાપિ મંત્રાનુષ્ઠાનતત્પરઃ
સર્વદાચ(ભવેલ્લોકે)ભવેદ્ભૂમૌ અન્યધાનરકંવ્રજેત્

દેવદ્રવ્યસ્વીકરણે અર્ચકાર્હતા તદન્યેષાંપ્રત્યવાયઃ યજમાન સ્વીકૃતાવપિદોષ પ્રાપ્તિઃદેવાલયેષુ સદ્ભક્તૈર્દત્તંસર્વધવાદિકં
સ્વીકર્તુંચાર્ચ કાસ્ત્વર્હા યિતિ(શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ)શાસ્ત્રેષુનિશ્ચયઃ

તસ્માત્તસ્મિન્ ધનેકોપિ યત્કિંચિદ્ધરતેભુવિ
તસ્યવંશ ક્ષયં(ભૂયા-ત્શ્રીઘ્રમેવ બુધોત્તમાઃ)શીઘ્રં નિશ્ચિતં મુનિસત્તમાઃ

યજમાનોપિતદ્દ્રવ્યં સ્વીકૃત્યયદિલોભતઃ
ઉત્સવાદિકકાર્યાણિ કુર્વત્સપિવૃધાસ્મૃતાઃ

યજમાસ્યશક્તિલોપેભિક્ષાટનવશેન દૈવોત્સવકર્તવ્ય નિરૂપણં
યજમાસ્ત્વ શક્તશ્ચેદ્ધરિમંદિર પોષણે
ભિક્ષાટનવશેનૈવ સર્વકાર્યાણિચાચરેત્

ઇતિસમ્યક્સરૂખ્યાતં અર્ચકાધિક્યકારણં
મમપિત્રેપુરાપ્રોક્તં(ઇદંતુ હરિણાસ્વયં)સ્વયંભગવતાદ્વિજાઃ

સંગ્રહેણાદ્યતત્સર્વં યુષ્માકંચસુબોધિતં
નાભક્તાયન શીષ્યાય નકદાપિવદેદ્બુધાઃ

ઇતિ શ્રીપાંચરાત્ર રહસ્યસારે શ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
અર્ચકાધિક્યતા નિરૂપણં નામ
તૃતીયોધ્યાયઃ