Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paramapurusha Samhita · Chapter 2

2.1

śrīmatpāṃcarātrāgamāṃtargata-śrī paramapuruṣa saṃhitā
dvitīyāthyāyaḥ
arcaka paricārakādi saṃkhyānirṇayaṃ.
ṛṣayaḥ-
ṛṣi praśna
ślo// bhagavan muniśārdūla pāṃcarātrārdhakovida
ajñāpayārcakādīnāṃ saṃkhyānirṇayamuttamaṃ

2.2

paricārakavargetu vibhedaḥkimudīritaḥ
teṣāṃtunirṇayaṃkasmin kālekartavyamuttamaṃ

2.3

tatkuṭuṃbābhi vṛddhyardhamupāthiḥ kimudīrataḥ
(vistareṇaiva sarvajña vadatvaṃvadatāṃvara)nistareṇaiva teṣāṃtu lakṣaṇānicabrūhinaḥ

2.4

nāradaprativacana
śrīnāradaḥ-
pratiṣṭhādivasehyarcakādinirṇayaṃ kāryaṃ
śṛṇudhvaṃmunayassarve bhaktiyuktaistumānasaiḥ
kalpitetuharerdhāmni rājārāṣṭrābhivṛddhaye

2.5

ācaṃdrārkamavicchinna pūjanārthaṃmadhudviṣaḥ
nirṇītavyārcakāścānyāḥ pratiṣṭhādivasevahi

2.6

arcakalakṣaṇaṃ
vedavedāṃga tatvajñān suśīlān bhaktipāragān
japahomādi niratān yuvakān‌satyavādinaḥ

2.7

pāpabhītiyutāncaiva paṃcasaṃskārasaṃyutān
śrīvaiṣṇavān dīkṣitānca pāṃca(rātrārdhakovidān)rātraviśāradān

2.8

anyataṃtravidaścaiva svārthatyāge suśikṣitān
sarvāvayava saṃpūrṇān sadārogyaśarīrakān

2.9

vaṃśapāraṃpareṇaiva viṣṇvarcana parāyaṇān
asaṃbhavetucaiteṣāṃ(vaiṣṇavān bhaktipāragān)mahābhaktān dvijān‌tuvā

2.10

paṃcasaṃskāra saṃyuktā nāgamajñān‌cakovidān
sadāhari padadhyāna pūjātatparamānasān

2.11

paramaikāṃtinaścaiva paṃcakāla parāyaṇān
sadācāraparān‌sarvaiḥ pūrvokairlakṣaṇairyutān

2.12

arcakasaṃkhyā
arcakān varayetpūrvaṃ śatamaṣṭottaraṃtuvā
dvātriṃśatsaṃkhyayāyadvā caturviṃśativādhavā

2.13

ṣoḍaśadpādaśāṣṭauvā (caturodvaya mevavā)arcakadvayamevavā
adhamāthamamekaṃvā yajamāna ssvaśaktitaḥ

2.14

āśramanirṇayaṃ
brahmacāri rgṛhasthovā kānanasthodhavāyatiḥ
parārdhayajane viṣṇorarhatyevana saṃśayaḥ

2.15

arcakatvānarhatānirūpaṇaṃ
anupavītotyapatnīkaḥ ālayeyadi pūjate
taddeśesarvanāśaṃca (kartruvaṃśakṣiyaṃbhavet)rājñovaṃśakṣayaṃ dhṛvaṃ

2.16

devalakatva nirūpaṇaṃ
adīkṣi(topyanācārī)taścanācārī (saṃskārarahitojaḍaḥ)paṃcasaṃskāravarjitaḥ
aṃgahīnovyādhiyukto pyadhamānvaya saṃbhavaḥ

2.17

pāṣaṃḍaścāgamānajño avaiṣṇavanarādhamaḥ/
yaddeśedhanalobhena hariṃpūja(ticettadā)yatisvayaṃ

2.18

deśāriṣṭaṃ(sadātasmin deśebhavati niścayaṃ)tutasmin vaideśebhavati sarvadā
savaidevalakonāma sarvakarmabahiṣkṛtaḥ

2.19

tasyadarśanamātreṇa(ghorapāpobhaveddhṛvaṃ)ghoraṃpāpaṃ bhaviṣyati
arcakachaṃḍāla nirūpaṇaṃ
anyasevādikaṃyastu pūjakaḥkurutebhuvi

2.20

sachaṃḍālayitiprokto arcakeṣu munīśvarāḥ
kṣetrādhikyatayāmarcaka saṃkhyādhikya tākadhanaṃ
tatkṛtairarcanerlokenakiṃcicca(lḻabhatephalaṃ)phalaṃlabhet

2.21

kṣetrādhikyaṃsamālokya nirṇītavyārcakadvijāḥ
bhinnagotra samutsannā yadhāvibhava vistaraṃ

2.22

arcakopādhi prakalpanavidhiḥ
tatkuṭuṃbābhi vṛddhyardha mupādhiṃ(kalpayedvijāḥ)parikalpayet
(śāśvataṃcaivavasatiṃ)vasatiṃśāśvataṃteṣāṃ vaṃśapāraṃ parāgataṃ

2.23

pratiṣṭhaṃtetudevasya yajamānaḥ prasannadhīḥ
ācāryasyājñayādeva sannidhaupūyakadvijaṃ

2.24

samāhūya sumūhūrte namaskṛtyayadhāvidhi
baddhāṃjalipuṭoṃbhūtvā (itivijñāpanaṃcaret)vijñāpana madhācaret

2.25

devasyārādhanārdhāya tvatkuṭuṃbapravṛddhaye
(kariṣyāmyadyabhūdānaṃ)mayādattāmimāṃ bhūmiṃgṛhāṇadvijapuṃgava.

2.26

pratiṣṭhāphalasaṃsiddhi ryetasmāddāna kāraṇāt dīyatāṃ mama śrīnādhaḥ-
prasannastu dayāmayaḥ (ityadhikapāṭhaḥ)
itivijñā pyakartātu prasanne naivacetasā
arcakassa hari ssākṣāccararūpīna saṃśayaḥ

2.27

itimatvātu hṛdaye praṇamya śirasābhuvi
arcakasya karībhūmiṃ sahiraṇya phalodakāṃ

2.28

datvāya dhoktavidhinā bhūdānaṃ devasannidhau
śilāyāṃ tāmrapatrevā likhitvādāna śāsanaṃ

2.29

arcakāya pradātavyaṃ (kartānirmalacetasā)nirmalenaivacetasā
yaḥkaroti prasannātmā (caitadbhūdānamuttamaṃ.)vidhināne nakevalaṃ

2.30

bhṛtakanirṇaye pratyavāyaḥ
tadvaṃśajāḥ paraṃyāṃti śatapūrvāśatāparāḥ
ityevaṃ vidhinākartā bhagavatpūjanārdhakaṃ

2.31

bhūdānameva kurvīta bhṛtakaṃ nakadācana
bhūmīdānaṃ vinākartā bhṛtakaṃ pradadāticet

2.32

tasyavaṃśa kṣayaṃbhūyāttasyāyu śśrīścanaśyati
yogṛhṇā tidvija śreṣṭhāḥ bhṛtakaṃ haripūjane

2.33

savaidevalakaḥ prokta ssarva karma bahiṣkṛtaḥ
tasmātsarva prayatnena bhūmīmevapradāpayet

2.34

dānaśāsana nāmanirṇayaḥ
bhagavatprīta yecaita ddānaśāsana muttamaṃ
likhitvā bhagavannāmmātvarcakāyapradāpayet

2.35

devanāmmātu bhūdāna muttamaṃ paricakṣate
arcakasya bhavennāmmā madhyamaṃ phaladāyakaṃ

2.36

adhamaṃ coditaṃ kartā svanāmmā yaditallikhet
kevalaṃ paramārdhāya kartātu bhagavadgruhaṃ

2.37

devādāyasvīkaraṇe arcakasyārhatā yajamānasya pratyavāyaścacha
yadinirmāya tetarhi taddevāla yarūpataḥ
ādāyaṃ labhatecaita tkiṃcidvā(dhikamevavā)ghanamevavā

2.38

viṣaprāyaṃ(tutaṃvīkṣya[dṛṣṭvā])samālokyaarcakebhyaḥ pradāpayet
kṛtetveta nmahātyāgaṃkartāsadyaśamāvmuyāt

2.39

yomohādlava mātraṃvādevādāyaṃ (tubhakṣayet)bhujatyasau
sagacchennarakān ghorān‌ śāravādīn narādhamaḥ

2.40

tasmātsarva prayatnena niṣkāmosdhāpayeddhariṃ/
sthānācāryalakṣaṇaṃ
bhagavatpādatīrthāṃbu sevanārthaṃvarettataḥ

2.41

sthānācāryaṃcatatthsāne hastakaṃcaniyojayet
sadvaṃśaco satyavādī sajjanosadgukaṇāraḥ

2.42

sadācārīca sadbhakta ssadāhari parāyaṇaḥ
krodhalobhamadādyaistu varjitovaiṣṇavottamaḥ

2.43

vedavedāṃga vedīca tapassvādhyāyatatparaḥ
pāṃcarātra vidhānajñaḥ paṃcasaṃskāra(saṃyutaḥ)dīkṣitaḥ

2.44

pāṃcakālika dharmajñaḥ paramaikāṃtiruttamaḥ
sarvāvayavasaṃpūrṇo sadārogyaśarīrakaḥ

2.45

tatkartavyavidhayaḥ
vayovṛddhaḥ kṛpāmūrti sthsānācāryebhavecchuciḥ
vaṃśa(pāraṃpareṇaiva)kramāgatenaivavidhināharisannidhau

2.46

prasādaṃ bhagavattīrdhaṃ pradhamaṃ(saparigṛhet)tuparigṛhet
ālayecaiva vastavya mahorātraṃ svayaṃ guruḥ

2.47

sūryodayaṃ samārabhya yāvadarcāvasānakaṃ
tatsammānādi tadāśramanirṇayaḥ
brahmotsavādiketvādau tasyasanmānamutyate

2.48

brahmacārirgruhastovā yatirvā lakṣaṇairyutaḥ
sthānācāryobhavetsatyamiti(śāstraviniścayaḥ)śāstreṣuniścayaḥ

2.49

yatiśceduttamaḥ proktogṛhasthurmadhya masmṛtaḥ
adhamo brahmacārīsyātthsānācārya viniścaye

2.50

maṭhasāṃpradāya nirūpaṇaṃ
sthānādhīpoyatiyadisyāttanniveśārdhamādarāt
dvitīyāvaraṇevāpi tṛtīyāvaraṇepivā

2.51

maṭhamekaṃtunirmāya dātavyaṃkartruricchayā
maṭhasyasāṃpradāyena mukhyaśiṣyo bhavedguruḥ

2.52

yatiścenmadhanāmnāca gṛhasthastasyanāmani
tadupāthiprakalpanaṃ
grāmaṃvābhūmivātasya jīvanārdhaṃ prakalpayet

2.53

tatsaṃkhyā nirṇayaḥ
kṣetrādhikyatayāpyekadvi trisaṃkhyākavaiṣṇavān
sthānācārya padekartāniśchitya tadanaṃtaraṃ

2.54

adhyāpakāḥ
vedapārāyaṇārdheca śāstaprastotraprapāṭhane
drāviḍāmnāyapaṭhane pratyahaṃdevasannidhau

2.55

(adhyāpaka gaṇaṃ sthāpyaṃ) ādhyāpakānīcavaraye tpūrvoktenaivavartmanā
tatsaṃkhyā nirṇayaḥ
sahasramayutaṃnāpi śatamaṣṭottaraṃtuvā

2.56

catussaptati saṃkhyāvā dvātriṃśadvāyadhāvidhi
dvādaśāṣṭācatadanu caturopyadhamādhamaṃ

2.57

adhyāpakān tuvarayetdhsānādhipatināsaha
athyayana praśastiḥ
devālayeṣusarvatra mukhyamadhyayasaṃsmṛtaṃ

2.58

śarīrepoṣaṇaṃyadva nmukhyamityabhidhīyate
tadhaivādhyāpakairnitya mālayestotramucyate

2.59

athyāpaka saṃkhyā yāmuttamādhama nirūpaṇaṃ
adhyāpakānāṃsaṃkhyāsyā dayutaṃdivyamuttamaṃ
sahasranāmagaṇanāttatsaṃkhyācottamottamaṃ

2.60

aṣṭottaraśataṃyastu tatsyāduttamamadhyamaṃ
catussaptati(pīṭhākhya)saṃkhyāka muttamādhamamīritaṃ

2.61

dvātriṃśadupacārāṇāṃ saṃkhyāsyānmadhyamottamā
caturviṃśatināmānāṃ saṃkhyāmadhyamamadhyamā

2.62

upacāraiṣṣoḍaśabhiḥ madhyamādhamamucyate
bhūtādimunisaṃkhyākaṃ adhamottamamīritaṃ

2.63

aṣṭadiksaṃkhyayāyattu tatsyādadhamamadhyamaṃ
vyūhasaṃkhyātusāproktā adhamādhamanāmakaṃ

2.64

ityetedhyāpakāḥproktāvaiṣṇavārcāvidhānake
etaistusarvadāgehe devadevasyaśārjgiṇaḥ

2.65

ādhyetavyāssadāvedaśāstrastotrādikāśśubhāḥ
kṣetrādhikyatayā adhyāpakasaṃkhyā nirṇayaṃ
divyakṣetkeṣu(sarveṣu)sarvatra uttamottamasaṃkhyayā

2.66

adhyāpakagaṇaṃsthāpyaṃ sarvalokasukhāvahaṃ
aśaktaścyedadākartā adhamottamasaṃkhyakān

2.67

adhyāpakāṃtuvarayettasmādalpaṃnakārayet
athyāpakānāṃ kartavyavithayaḥ tatsānmātādi
ṛgvedaṃ pūrvadigbhāge yajurvedaṃca dakṣiṇe

2.68

paścimesāmavedaṃca adharvaṃ cottaretadhā
itihāsaṃ(cāgnideśe.)cāgnikoṇe nairutyāṃstotramutyate

2.69

dharmaśāstraṃtuvāyavye īśā(nyāṃmaṃtrapāṭhakaṃ.)nyāmāgamaṃsmṛtaṃ
drāviḍāmnāyamekaikaṃ caturdikṣucapāṭhayet

2.70

dvādaśākṣarasaṃkhyākā ścaivamadhyāpakāssadā
divārātraṃcadeveśaṃ prārdhayellokarakṣaṇe

2.71

rājārāṣṭrābhivṛdhyardhaṃ nirmalenaivacetasā
yātrākālepicaiteṣāṃ stavaṃhārisamīpataḥ

2.72

vastavyaṃnānyadhāyātrā punātigrāmavāsinaḥ
tasmāttān kevalaṃbhūta saroyogīśvarādikān

2.73

matvālokastusaṃbhāvya tariṣyativiniścayaṃ
devālayepicaiteṣāṃ satkāraṃpradhamaṃ(caret)smṛtaṃ

2.74

hariprasādatīrthādyai rādautān‌pari(toṣayet)tṛptyayet
śeṣāmupādhiparikalpanaṃ
ऎteṣāṃjīvanārdhāya yajamā(nassyaśaktitaḥ)noyadhāvasu

2.75

bhūmiṃvābhṛtakaṃvāpi śāśvataṃparikalpayet
bhūvasattyuttamaṃpraॊktaṃ bhṛtakaṃtvadhamaṃbhavet

2.76

tasmātsarvaprayatnena bhūmīmevapradāpayet
hastakāḥtatkartavyavidhayaḥ
arcakasyasahāyārdhaṃ devakāryeṣvaharniśaṃ

2.77

pātrādiśodhanārthaṃca dīpaprajvalanārdhakaṃ
hastaghaṃṭācālanārthaṃ prokṣaṇāyasthalādikaṃ

2.78

tatsaṃkhyā
ekasyārcakaviprasya dvaudvausaṃkhyākavaiṣṇavau
arcakārhaiścasarvaiśca lakṣaṇaissaṃyutauśucau

2.79

tadupādhiḥ
hastakauvarayetteṣāṃ bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā
nirṇītavyaṃ yadhāśakti yajamānenabhaktitaḥ

2.80

pācakāḥ tsaṃkhyāca.
trikālaṃdevadevasya haviḥpacanakarmaṇi
dvādaśaṃnavakaṃvāpi ṣaṭtrisaṃkhyākavaiṣṇavān

2.81

pācakān lakṣaṇairyuktān pūrvoktavidhinātuvai
tadvidhayaḥ
pākaśastreṣunipuṇān nirṇītavyaṃyadhāvasu

2.82

haviḥcanakāletu tebadhvānāśikāpuṭaṃ
naivedyāṃtaṃpravarteta bhayabhaktiyutāssataṃ

2.83

saṃbhāṣaṇaṃparityājyaṃ pūkvoktasamayedvijāḥ
tadupādhiḥ.
yeteṣāṃjīvanārdhāya bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā

2.84

kartāsvaśaktimālokya(yadhāśaktiviniścayet)nirṇītavyaṃ dvijottamāḥ
taditara paricāraka nirṇayaḥ
bherīmṛdaṃgapaṭaha vīṇāveṇvādivādyakān

2.85

ghaṃṭākāhaḻatūryādi mardaḻadhvanikārakān
nṛttagītādinipuṇān vaṃdimāgathalekhakān

2.86

vetrahastān bhaṭāncaiva gajāśvoṣṭhrādipālakān
gopālakān devadāsīḥ radhasāradhikān tadhā

2.87

sdhānaśuddhikarān‌caiva pātraśuddhikarān‌tadhā
chatracāmaravetrādi dhārakān‌vāhakān‌tataḥ

2.88

devapūjābhivṛdhyardhaṃ yadhāśaktiniyojayet
devālayasevakānarhatānirūpaṇaṃ
sevakāssarvayevaite paṃcasaṃskārasaṃyutāḥ

2.89

anvāstvanarhāityuktāharergehebudhottamāḥ
edeṣāṃjīvanārdhāya bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā

2.90

tadupāthiḥ prakalpanaṃ phalaśrutiḥ
yadhāyogyaṃviniścitya yajamānaḥprasannadhīḥ
tān‌tān‌niścitakāryeṣu tadākartāniyojayet

2.91

evamuktavidhānena pāṃcarātroktavartmanā
(paricārakaiśca sarvaiśca,)paricārakavargaiśca yaḥpratiṣṭhāpyatehariṃ

2.92

sayātiparamaṃsdhānaṃ yogīnāmapidurlabhaṃ
sākṣādvaikuṃṭhanagaraṃ(tatrasāyujyamāpnuyāt)tatrāstebhagavāniva

2.93

sarvaparicārika nirṇayaśaktyabhāve
yajamānasyavibhave sarvānetān‌prakalpayet
nocedarcakamekaṃvā varayedbhaktibhāvataḥ

2.94

arcakadvitayaṃśauriṃ saṃsthāpyacayadhāvidhi
yajamānopyaśaktaścetsaṃpūrṇaṃphalamāpnuyāt

2.95

jīrṇoddhāre yadhā pūrvaka saṃkhyā prakalpanaṃtallope pratyavāya kidhanaṃca
jīrṇoddhārādisamaye pyālayasyamadhudviṣaḥ
ṛṣyādipūjitesthāne pāraṃparyākramaṃvivā

2.96

viśeṣaṃnācaretkiṃci(llokakṣemārdha mevahi)drājārāṣṭrābhivṛddhaye
krodhādvālobhatovāpi mohādvāpatsareṇavā

2.97

yaḥkarotivibhedosmin tasyavaṃśakṣayaṃ(dhṛvaṃ)smṛtaṃ
divyakṣetreṣusarvatra pāraṃparyākramāgate

2.98

paricārakasaṃkhyāyā(malpādhikyā)malpādhikyaṃnakārayet
ādhikyaṃniṣphalaṃproktaṃ alpatvaṃlokanāśakaṃ

2.99

tasmātsarvaprayatnena(vibhedaṃtuvakārayet)nyūnādhikyaṃnakārayaॆt
ityevamarcakādināṃ saṃkhyānirṇayamuttamaṃ

2.100

hariṇāsvayamevoktaṃ purākamalajanmane
saṃgraheṇamayā(caitat)tvadyabodhitaṃ(saṃyamīśvarāḥ)gopyamuttamaṃ

iti śrīpāṃcarātra rahasyasāre paramapuruṣasaṃhitāyāṃ
arcaka paricārakādi saṃkhyānirṇayonāma
dvitīyodhyāyaḥ

Original text: paramapuruṣasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc