Paramapurusha Samhita · Chapter 2
śrīmatpāṃcarātrāgamāṃtargata-śrī paramapuruṣa saṃhitā
dvitīyāthyāyaḥ
arcaka paricārakādi saṃkhyānirṇayaṃ.
ṛṣayaḥ-
ṛṣi praśna
ślo// bhagavan muniśārdūla pāṃcarātrārdhakovida
ajñāpayārcakādīnāṃ saṃkhyānirṇayamuttamaṃ
paricārakavargetu vibhedaḥkimudīritaḥ
teṣāṃtunirṇayaṃkasmin kālekartavyamuttamaṃ
tatkuṭuṃbābhi vṛddhyardhamupāthiḥ kimudīrataḥ
(vistareṇaiva sarvajña vadatvaṃvadatāṃvara)nistareṇaiva teṣāṃtu lakṣaṇānicabrūhinaḥ
nāradaprativacana
śrīnāradaḥ-
pratiṣṭhādivasehyarcakādinirṇayaṃ kāryaṃ
śṛṇudhvaṃmunayassarve bhaktiyuktaistumānasaiḥ
kalpitetuharerdhāmni rājārāṣṭrābhivṛddhaye
ācaṃdrārkamavicchinna pūjanārthaṃmadhudviṣaḥ
nirṇītavyārcakāścānyāḥ pratiṣṭhādivasevahi
arcakalakṣaṇaṃ
vedavedāṃga tatvajñān suśīlān bhaktipāragān
japahomādi niratān yuvakānsatyavādinaḥ
pāpabhītiyutāncaiva paṃcasaṃskārasaṃyutān
śrīvaiṣṇavān dīkṣitānca pāṃca(rātrārdhakovidān)rātraviśāradān
anyataṃtravidaścaiva svārthatyāge suśikṣitān
sarvāvayava saṃpūrṇān sadārogyaśarīrakān
vaṃśapāraṃpareṇaiva viṣṇvarcana parāyaṇān
asaṃbhavetucaiteṣāṃ(vaiṣṇavān bhaktipāragān)mahābhaktān dvijāntuvā
paṃcasaṃskāra saṃyuktā nāgamajñāncakovidān
sadāhari padadhyāna pūjātatparamānasān
paramaikāṃtinaścaiva paṃcakāla parāyaṇān
sadācāraparānsarvaiḥ pūrvokairlakṣaṇairyutān
arcakasaṃkhyā
arcakān varayetpūrvaṃ śatamaṣṭottaraṃtuvā
dvātriṃśatsaṃkhyayāyadvā caturviṃśativādhavā
ṣoḍaśadpādaśāṣṭauvā (caturodvaya mevavā)arcakadvayamevavā
adhamāthamamekaṃvā yajamāna ssvaśaktitaḥ
āśramanirṇayaṃ
brahmacāri rgṛhasthovā kānanasthodhavāyatiḥ
parārdhayajane viṣṇorarhatyevana saṃśayaḥ
arcakatvānarhatānirūpaṇaṃ
anupavītotyapatnīkaḥ ālayeyadi pūjate
taddeśesarvanāśaṃca (kartruvaṃśakṣiyaṃbhavet)rājñovaṃśakṣayaṃ dhṛvaṃ
devalakatva nirūpaṇaṃ
adīkṣi(topyanācārī)taścanācārī (saṃskārarahitojaḍaḥ)paṃcasaṃskāravarjitaḥ
aṃgahīnovyādhiyukto pyadhamānvaya saṃbhavaḥ
pāṣaṃḍaścāgamānajño avaiṣṇavanarādhamaḥ/
yaddeśedhanalobhena hariṃpūja(ticettadā)yatisvayaṃ
deśāriṣṭaṃ(sadātasmin deśebhavati niścayaṃ)tutasmin vaideśebhavati sarvadā
savaidevalakonāma sarvakarmabahiṣkṛtaḥ
tasyadarśanamātreṇa(ghorapāpobhaveddhṛvaṃ)ghoraṃpāpaṃ bhaviṣyati
arcakachaṃḍāla nirūpaṇaṃ
anyasevādikaṃyastu pūjakaḥkurutebhuvi
sachaṃḍālayitiprokto arcakeṣu munīśvarāḥ
kṣetrādhikyatayāmarcaka saṃkhyādhikya tākadhanaṃ
tatkṛtairarcanerlokenakiṃcicca(lḻabhatephalaṃ)phalaṃlabhet
kṣetrādhikyaṃsamālokya nirṇītavyārcakadvijāḥ
bhinnagotra samutsannā yadhāvibhava vistaraṃ
arcakopādhi prakalpanavidhiḥ
tatkuṭuṃbābhi vṛddhyardha mupādhiṃ(kalpayedvijāḥ)parikalpayet
(śāśvataṃcaivavasatiṃ)vasatiṃśāśvataṃteṣāṃ vaṃśapāraṃ parāgataṃ
pratiṣṭhaṃtetudevasya yajamānaḥ prasannadhīḥ
ācāryasyājñayādeva sannidhaupūyakadvijaṃ
samāhūya sumūhūrte namaskṛtyayadhāvidhi
baddhāṃjalipuṭoṃbhūtvā (itivijñāpanaṃcaret)vijñāpana madhācaret
devasyārādhanārdhāya tvatkuṭuṃbapravṛddhaye
(kariṣyāmyadyabhūdānaṃ)mayādattāmimāṃ bhūmiṃgṛhāṇadvijapuṃgava.
pratiṣṭhāphalasaṃsiddhi ryetasmāddāna kāraṇāt dīyatāṃ mama śrīnādhaḥ-
prasannastu dayāmayaḥ (ityadhikapāṭhaḥ)
itivijñā pyakartātu prasanne naivacetasā
arcakassa hari ssākṣāccararūpīna saṃśayaḥ
itimatvātu hṛdaye praṇamya śirasābhuvi
arcakasya karībhūmiṃ sahiraṇya phalodakāṃ
datvāya dhoktavidhinā bhūdānaṃ devasannidhau
śilāyāṃ tāmrapatrevā likhitvādāna śāsanaṃ
arcakāya pradātavyaṃ (kartānirmalacetasā)nirmalenaivacetasā
yaḥkaroti prasannātmā (caitadbhūdānamuttamaṃ.)vidhināne nakevalaṃ
bhṛtakanirṇaye pratyavāyaḥ
tadvaṃśajāḥ paraṃyāṃti śatapūrvāśatāparāḥ
ityevaṃ vidhinākartā bhagavatpūjanārdhakaṃ
bhūdānameva kurvīta bhṛtakaṃ nakadācana
bhūmīdānaṃ vinākartā bhṛtakaṃ pradadāticet
tasyavaṃśa kṣayaṃbhūyāttasyāyu śśrīścanaśyati
yogṛhṇā tidvija śreṣṭhāḥ bhṛtakaṃ haripūjane
savaidevalakaḥ prokta ssarva karma bahiṣkṛtaḥ
tasmātsarva prayatnena bhūmīmevapradāpayet
dānaśāsana nāmanirṇayaḥ
bhagavatprīta yecaita ddānaśāsana muttamaṃ
likhitvā bhagavannāmmātvarcakāyapradāpayet
devanāmmātu bhūdāna muttamaṃ paricakṣate
arcakasya bhavennāmmā madhyamaṃ phaladāyakaṃ
adhamaṃ coditaṃ kartā svanāmmā yaditallikhet
kevalaṃ paramārdhāya kartātu bhagavadgruhaṃ
devādāyasvīkaraṇe arcakasyārhatā yajamānasya pratyavāyaścacha
yadinirmāya tetarhi taddevāla yarūpataḥ
ādāyaṃ labhatecaita tkiṃcidvā(dhikamevavā)ghanamevavā
viṣaprāyaṃ(tutaṃvīkṣya[dṛṣṭvā])samālokyaarcakebhyaḥ pradāpayet
kṛtetveta nmahātyāgaṃkartāsadyaśamāvmuyāt
yomohādlava mātraṃvādevādāyaṃ (tubhakṣayet)bhujatyasau
sagacchennarakān ghorān śāravādīn narādhamaḥ
tasmātsarva prayatnena niṣkāmosdhāpayeddhariṃ/
sthānācāryalakṣaṇaṃ
bhagavatpādatīrthāṃbu sevanārthaṃvarettataḥ
sthānācāryaṃcatatthsāne hastakaṃcaniyojayet
sadvaṃśaco satyavādī sajjanosadgukaṇāraḥ
sadācārīca sadbhakta ssadāhari parāyaṇaḥ
krodhalobhamadādyaistu varjitovaiṣṇavottamaḥ
vedavedāṃga vedīca tapassvādhyāyatatparaḥ
pāṃcarātra vidhānajñaḥ paṃcasaṃskāra(saṃyutaḥ)dīkṣitaḥ
pāṃcakālika dharmajñaḥ paramaikāṃtiruttamaḥ
sarvāvayavasaṃpūrṇo sadārogyaśarīrakaḥ
tatkartavyavidhayaḥ
vayovṛddhaḥ kṛpāmūrti sthsānācāryebhavecchuciḥ
vaṃśa(pāraṃpareṇaiva)kramāgatenaivavidhināharisannidhau
prasādaṃ bhagavattīrdhaṃ pradhamaṃ(saparigṛhet)tuparigṛhet
ālayecaiva vastavya mahorātraṃ svayaṃ guruḥ
sūryodayaṃ samārabhya yāvadarcāvasānakaṃ
tatsammānādi tadāśramanirṇayaḥ
brahmotsavādiketvādau tasyasanmānamutyate
brahmacārirgruhastovā yatirvā lakṣaṇairyutaḥ
sthānācāryobhavetsatyamiti(śāstraviniścayaḥ)śāstreṣuniścayaḥ
yatiśceduttamaḥ proktogṛhasthurmadhya masmṛtaḥ
adhamo brahmacārīsyātthsānācārya viniścaye
maṭhasāṃpradāya nirūpaṇaṃ
sthānādhīpoyatiyadisyāttanniveśārdhamādarāt
dvitīyāvaraṇevāpi tṛtīyāvaraṇepivā
maṭhamekaṃtunirmāya dātavyaṃkartruricchayā
maṭhasyasāṃpradāyena mukhyaśiṣyo bhavedguruḥ
yatiścenmadhanāmnāca gṛhasthastasyanāmani
tadupāthiprakalpanaṃ
grāmaṃvābhūmivātasya jīvanārdhaṃ prakalpayet
tatsaṃkhyā nirṇayaḥ
kṣetrādhikyatayāpyekadvi trisaṃkhyākavaiṣṇavān
sthānācārya padekartāniśchitya tadanaṃtaraṃ
adhyāpakāḥ
vedapārāyaṇārdheca śāstaprastotraprapāṭhane
drāviḍāmnāyapaṭhane pratyahaṃdevasannidhau
(adhyāpaka gaṇaṃ sthāpyaṃ) ādhyāpakānīcavaraye tpūrvoktenaivavartmanā
tatsaṃkhyā nirṇayaḥ
sahasramayutaṃnāpi śatamaṣṭottaraṃtuvā
catussaptati saṃkhyāvā dvātriṃśadvāyadhāvidhi
dvādaśāṣṭācatadanu caturopyadhamādhamaṃ
adhyāpakān tuvarayetdhsānādhipatināsaha
athyayana praśastiḥ
devālayeṣusarvatra mukhyamadhyayasaṃsmṛtaṃ
śarīrepoṣaṇaṃyadva nmukhyamityabhidhīyate
tadhaivādhyāpakairnitya mālayestotramucyate
athyāpaka saṃkhyā yāmuttamādhama nirūpaṇaṃ
adhyāpakānāṃsaṃkhyāsyā dayutaṃdivyamuttamaṃ
sahasranāmagaṇanāttatsaṃkhyācottamottamaṃ
aṣṭottaraśataṃyastu tatsyāduttamamadhyamaṃ
catussaptati(pīṭhākhya)saṃkhyāka muttamādhamamīritaṃ
dvātriṃśadupacārāṇāṃ saṃkhyāsyānmadhyamottamā
caturviṃśatināmānāṃ saṃkhyāmadhyamamadhyamā
upacāraiṣṣoḍaśabhiḥ madhyamādhamamucyate
bhūtādimunisaṃkhyākaṃ adhamottamamīritaṃ
aṣṭadiksaṃkhyayāyattu tatsyādadhamamadhyamaṃ
vyūhasaṃkhyātusāproktā adhamādhamanāmakaṃ
ityetedhyāpakāḥproktāvaiṣṇavārcāvidhānake
etaistusarvadāgehe devadevasyaśārjgiṇaḥ
ādhyetavyāssadāvedaśāstrastotrādikāśśubhāḥ
kṣetrādhikyatayā adhyāpakasaṃkhyā nirṇayaṃ
divyakṣetkeṣu(sarveṣu)sarvatra uttamottamasaṃkhyayā
adhyāpakagaṇaṃsthāpyaṃ sarvalokasukhāvahaṃ
aśaktaścyedadākartā adhamottamasaṃkhyakān
adhyāpakāṃtuvarayettasmādalpaṃnakārayet
athyāpakānāṃ kartavyavithayaḥ tatsānmātādi
ṛgvedaṃ pūrvadigbhāge yajurvedaṃca dakṣiṇe
paścimesāmavedaṃca adharvaṃ cottaretadhā
itihāsaṃ(cāgnideśe.)cāgnikoṇe nairutyāṃstotramutyate
dharmaśāstraṃtuvāyavye īśā(nyāṃmaṃtrapāṭhakaṃ.)nyāmāgamaṃsmṛtaṃ
drāviḍāmnāyamekaikaṃ caturdikṣucapāṭhayet
dvādaśākṣarasaṃkhyākā ścaivamadhyāpakāssadā
divārātraṃcadeveśaṃ prārdhayellokarakṣaṇe
rājārāṣṭrābhivṛdhyardhaṃ nirmalenaivacetasā
yātrākālepicaiteṣāṃ stavaṃhārisamīpataḥ
vastavyaṃnānyadhāyātrā punātigrāmavāsinaḥ
tasmāttān kevalaṃbhūta saroyogīśvarādikān
matvālokastusaṃbhāvya tariṣyativiniścayaṃ
devālayepicaiteṣāṃ satkāraṃpradhamaṃ(caret)smṛtaṃ
hariprasādatīrthādyai rādautānpari(toṣayet)tṛptyayet
śeṣāmupādhiparikalpanaṃ
ऎteṣāṃjīvanārdhāya yajamā(nassyaśaktitaḥ)noyadhāvasu
bhūmiṃvābhṛtakaṃvāpi śāśvataṃparikalpayet
bhūvasattyuttamaṃpraॊktaṃ bhṛtakaṃtvadhamaṃbhavet
tasmātsarvaprayatnena bhūmīmevapradāpayet
hastakāḥtatkartavyavidhayaḥ
arcakasyasahāyārdhaṃ devakāryeṣvaharniśaṃ
pātrādiśodhanārthaṃca dīpaprajvalanārdhakaṃ
hastaghaṃṭācālanārthaṃ prokṣaṇāyasthalādikaṃ
tatsaṃkhyā
ekasyārcakaviprasya dvaudvausaṃkhyākavaiṣṇavau
arcakārhaiścasarvaiśca lakṣaṇaissaṃyutauśucau
tadupādhiḥ
hastakauvarayetteṣāṃ bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā
nirṇītavyaṃ yadhāśakti yajamānenabhaktitaḥ
pācakāḥ tsaṃkhyāca.
trikālaṃdevadevasya haviḥpacanakarmaṇi
dvādaśaṃnavakaṃvāpi ṣaṭtrisaṃkhyākavaiṣṇavān
pācakān lakṣaṇairyuktān pūrvoktavidhinātuvai
tadvidhayaḥ
pākaśastreṣunipuṇān nirṇītavyaṃyadhāvasu
haviḥcanakāletu tebadhvānāśikāpuṭaṃ
naivedyāṃtaṃpravarteta bhayabhaktiyutāssataṃ
saṃbhāṣaṇaṃparityājyaṃ pūkvoktasamayedvijāḥ
tadupādhiḥ.
yeteṣāṃjīvanārdhāya bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā
kartāsvaśaktimālokya(yadhāśaktiviniścayet)nirṇītavyaṃ dvijottamāḥ
taditara paricāraka nirṇayaḥ
bherīmṛdaṃgapaṭaha vīṇāveṇvādivādyakān
ghaṃṭākāhaḻatūryādi mardaḻadhvanikārakān
nṛttagītādinipuṇān vaṃdimāgathalekhakān
vetrahastān bhaṭāncaiva gajāśvoṣṭhrādipālakān
gopālakān devadāsīḥ radhasāradhikān tadhā
sdhānaśuddhikarāncaiva pātraśuddhikarāntadhā
chatracāmaravetrādi dhārakānvāhakāntataḥ
devapūjābhivṛdhyardhaṃ yadhāśaktiniyojayet
devālayasevakānarhatānirūpaṇaṃ
sevakāssarvayevaite paṃcasaṃskārasaṃyutāḥ
anvāstvanarhāityuktāharergehebudhottamāḥ
edeṣāṃjīvanārdhāya bhūmiṃvābhṛtakaṃtuvā
tadupāthiḥ prakalpanaṃ phalaśrutiḥ
yadhāyogyaṃviniścitya yajamānaḥprasannadhīḥ
tāntānniścitakāryeṣu tadākartāniyojayet
evamuktavidhānena pāṃcarātroktavartmanā
(paricārakaiśca sarvaiśca,)paricārakavargaiśca yaḥpratiṣṭhāpyatehariṃ
sayātiparamaṃsdhānaṃ yogīnāmapidurlabhaṃ
sākṣādvaikuṃṭhanagaraṃ(tatrasāyujyamāpnuyāt)tatrāstebhagavāniva
sarvaparicārika nirṇayaśaktyabhāve
yajamānasyavibhave sarvānetānprakalpayet
nocedarcakamekaṃvā varayedbhaktibhāvataḥ
arcakadvitayaṃśauriṃ saṃsthāpyacayadhāvidhi
yajamānopyaśaktaścetsaṃpūrṇaṃphalamāpnuyāt
jīrṇoddhāre yadhā pūrvaka saṃkhyā prakalpanaṃtallope pratyavāya kidhanaṃca
jīrṇoddhārādisamaye pyālayasyamadhudviṣaḥ
ṛṣyādipūjitesthāne pāraṃparyākramaṃvivā
viśeṣaṃnācaretkiṃci(llokakṣemārdha mevahi)drājārāṣṭrābhivṛddhaye
krodhādvālobhatovāpi mohādvāpatsareṇavā
yaḥkarotivibhedosmin tasyavaṃśakṣayaṃ(dhṛvaṃ)smṛtaṃ
divyakṣetreṣusarvatra pāraṃparyākramāgate
paricārakasaṃkhyāyā(malpādhikyā)malpādhikyaṃnakārayet
ādhikyaṃniṣphalaṃproktaṃ alpatvaṃlokanāśakaṃ
tasmātsarvaprayatnena(vibhedaṃtuvakārayet)nyūnādhikyaṃnakārayaॆt
ityevamarcakādināṃ saṃkhyānirṇayamuttamaṃ
hariṇāsvayamevoktaṃ purākamalajanmane
saṃgraheṇamayā(caitat)tvadyabodhitaṃ(saṃyamīśvarāḥ)gopyamuttamaṃ
iti śrīpāṃcarātra rahasyasāre paramapuruṣasaṃhitāyāṃ
arcaka paricārakādi saṃkhyānirṇayonāma
dvitīyodhyāyaḥ
Original text: paramapuruṣasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0