Panchadashi · Chapter p9

sadadvaitaṃ śrutaṃ yattatpañcabhūtavivekataḥ /
boddhuṃ śakyaṃ tato bhūtapañcakaṃ pravivicyate

śabdasparśau rūparasau gandho bhūtaguṇā ime /
ekadvitricatuḥ pañcaguṇā vyomādiṣu kramāt

pratidhvanirviyacchabdo vāyau vīsīti śabdanam /
anuṣṇāśītasaṃsparśo vahno bhugubhugudhvaniḥ /
uṣṇaḥ sparśaḥ prabhā rūpaṃ jale bulu bulu dhvaniḥ /
śītāsparśaḥ śuklarūpaṃ raso mādhuryamīritam /
bhūmau kaḍakaḍāśabdaḥ kāṭhinyaṃ sparśa iṣyate /
nīlādikaṃ citrarūpaṃ madhurāmlādiko rasaḥ /
surabhītaragandhau dvau guṇāḥ samyagvivecitāḥ

śrotraṃ tvakcakṣuṣi jihvā ghrāṇaṃ cendriyapañcakam /
karṇādigolakasthaṃ tacchabdādigrāhakaṃ kramāt /
saukṣmyātkāryānumeyaṃ tatprāyo dhāvedbahirmukham

kadācitpihite karṇe śrūyate śabda āntaraḥ /
prāṇavāyau jāṭharāgnau jalapāne'nnabhakṣaṇe /
vyājyānte hyāntarāḥ sparśāmīlane cāntaraṃ tamaḥ /
udgāre rasagandhau cetyakṣāṇāmāntaragrahaḥ

pañcoktyādānagamanavisargānandakāḥ kriyāḥ /
kṛṣivāṇijyasevādyāḥ pañcasvantarbhavanti hi

vākpāṇipādapāyūpasthairakṣaistatkriyājaniḥ /
mukhādigolakeṣvāste tatkarmendriyapañcakam

mano daśendriyādhyakṣaṃ hṛtpadmagolake sthitam /
taccāntaḥkaraṇaṃ bāhyeṣvasvātantryādvinendriyaiḥ

akṣeṣvarthārpiteṣvetadguṇadoṣavicārakam /
sattvaṃ rajastamaścāsya guṇā vikriyate hi taiḥ

vairāgyaṃ kṣāntiraudāryamityādyāḥ sattvasambhavāḥ /
kāmakrodhau lobhayatnāvityādyā rajasotthitāḥ /
ālasyabhrāntitandrādyā vikārāstamasotthitāḥ

sāttvikaiḥ puṇyaniṣpattiḥ pāpautpattiśca rājasaiḥ /
tāmasairnobhayaṃ kintu vṛthāyuḥkṣapaṇaṃ bhavet /
atrāhampratyayī kartetyevaṃ lokavyavasthitiḥ

spaṣṭaśabdādiyukteṣu bhautikatvamatisphuṭam /
akṣādāvapi tacchāstrayuktibhyāmavadhāryatām

ekādaśendriyairyuktyā śāstreṇāpyavagamyate /
yāvatkiṃcidbhavedetadidaṃ śabdoditaṃ jagat

idaṃ sarvaṃ purā sṛṣṭerekamevadvitīyakam /
sadevāsīnnāmarūpe nāstāmityāruṇervacaḥ

vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalādibhiḥ /
vṛkṣāntarātsajātīyo vijātīyaḥ śilāditaḥ

tathā sadvastuno bhedatrayaṃ prāptaṃ nivāryate /
aikyāvadhāraṇadvaitapratiṣedhaistribhiḥ kramāt

sato nāvayavāḥ śaṃkyāstadaṃśasyānirūpaṇāt /
nāmarūpe na tasya aṃśau tayoradyāpyanudbhavāt

nāmarūpodbhavasyaiva sṛṣṭitvātsṛṣṭitaḥ purā /
na tayorudbhavastasmātsanniraṃśaṃ yathā viyat

sadantaraṃ sajātīyaṃ na vailakṣaṇyavarjanāt /
nāmarūpopādhibhedaṃ vinā naiva sato bhidā

vijātīyamasattattu na khalvastīti gamyate /
nāsyātaḥ pratiyogitvaṃ vijātīyādbhidā kutaḥ

ekamevādvitīyaṃ satsiddhamatra tu kecana /
vihvalā asadevedaṃ purāsīdityavarṇayan

magnasyābdhau yathā'kṣāṇi vihvalāni tathā'sya dhīḥ /
akhaṇḍaikarasaṃ śrutvā niḥpracārā bibhetyataḥ

gauḍācāryā nirvikalpe samādhāvanyayoginām /
sākāradhyānaniṣṭhānāmatyantaṃ bhayamūcire

asparśayogo nāmaiṣa durdarśaḥ sarvayogibhiḥ /
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ

bhagavatpūjyapādāśca śuṣkatarkapaṭūnamūn /
āhurmādhyamikānbhrāntānacintye'sminsadātmani

anādṛtya śrutiṃ maurkhyādime bauddhastapasvinaḥ /
āpedire nirāmatvamanumānaikacakṣuśaḥ

śūnyamāsīditi brūṣe sadyogaṃ vā sadātmatām /
śūnyasya na tu tadyuktamubhayaṃ vyāha tattvataḥ

na yuktastamasā sūryo nāpi cāsau tamomayaḥ /
sacchūnyayorvirodhitvācchūnyamāsītkathaṃ vada

viyadādernāmarūpe māyayā sati kalpite /
śūnyasya nāmarūpe ca tathā cejjīvyatāṃ ciram

sato'pi nāmarūpe dve kalpite cettadā vada /
kutreti niradhiṣṭhāno na bhramaḥ kvacidīkṣyate

sadāsīditi śabdārthabhede dvaiguṇyamāpatet /
abhede punaruktiḥ syānmaivaṃ loke tathekṣaṇāt

kartavyaṃ kurute vākyaṃ brūte dhāryasya dhāraṇam /
ityādivāsanāviṣṭaṃ pratyāsītsaditīraṇam

kālābhāve puretyuktiḥ kālavāsanayāyutam /
śiṣyaṃ pratyeva tenātra dvitīyaṃ na hi śaṃkyate

codyaṃ vā parihāro vā kriyatāṃ dvaitabhāṣayā /
advaitabhāṣayā codyaṃ nāsti nāpi taduttaram

atastimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

nanu bhūmyādikaṃ mā bhūtparamāṇvanta nāśataḥ /
kathaṃ te viyato'sattvaṃ buddhimārohatīti cet

atyantaṃ nirjagadvyoma yathā te buddhimāśritam /
tathaiva sannirākāśaṃ kuto nāśrayate matim

nirjagadvyoma dṛṣṭaṃ cetprakāśatamasī vinā /
kva dṛṣṭaṃ kiṃca te pakṣe na pratyakṣaṃ viyatkhalu

sadvastu siddhantvasmābhirniścitairanubhūyate /
tūṣṇīṃ sthitau na śūnyatvaṃ śūnyabuddhestu varjanāt

sadbuddhirapi cennāsti māstvasya svaprabhatvataḥ /
nirmanaskatvasākṣitvātsanmātraṃ sugamaṃ nṛṇām

manojṛmbhanarāhitye yathā sākṣī nirākulaḥ /
māyājṛmbhaṇataḥ pūrvaṃ sattathaiva nirākulam

nistattvā kāryagamyāsya śaktirmāyāgniśaktivat /
na hi śakti kvacitkaiścidbuddhyate kārayataḥ purā

na sadvastu sataḥ śaktirna hi vahneḥ svaśaktitā /
sadvilakṣaṇatāyāntu śakteḥ kiṃ tattvamucyatām

śūnyatvamiti cecchūnyaṃ māyākāryamitīritam /
naśūnyaṃ nāpi sadyādṛktādṛktattvamiheṣyatām

nāsadāsīnno sadāsīttadānīṃ kintvabhūttamaḥ /
sadyogāttamasaḥ sattvaṃ na svatastanniṣedhanāt

ataeva dvitīyatvaṃ śūnyavannahi gaṇyate /
na loke caitratacchaktyorjīvitaṃ gaṇyate pṛthak

śaktyādhikye jīvitaṃ cedvardhate tatra vṛddhikṛt /
na śaktiḥ kintu tatkāryaṃ yuddhakṛṣyādikaṃ tathā /
sarvathā śaktimātrasya na pṛthaggaṇanā kvacit /
śaktikāryaṃ tu naivāsti dvitīyaṃ śaṃkyate katham

na kṛtsnabrahmavṛttiḥ sā śaktiḥ kintvekadeśabhāk /
ghaṭaśaktiryathā bhūmau snigdhamṛdyeva vartate

pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasti svayaṃ prabhaḥ /
ityekadeśavṛttitvaṃ māyāyā vadati śrutiḥ

viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat /
iti kṛṣṇorjunāyāha jagatastvekadeśatām

sabhūmiṃ sarvato vṛtvā atyatiṣṭhaddaśāṅgulam /
vikārāvarti cātrāsti śrutisūtrakṛtorvacaḥ

niraṃśe'pyaṃśamāropya kṛtsneṃ'śe veti pṛcchataḥ /
tadbhāṣayottaraṃ brūte śrutiḥ śroturhitaiṣiṇī

sattattvamāśritā śaktiḥ kalpayetsati vikriyāḥ /
varṇābhittigatābhittau citraṃ nānāvidhaṃ yathā

ādyo vikāra ākāśaḥ so'vakāśasvabhāvān /
ākāśo'stīti sattattvamākāśe'pyanugacchati

ekasvabhāvaṃ sattattvamākāśo dvisvabhāvakaḥ /
nāvakāśaḥ sati vyomni sa caiṣo'pi dvayaṃ sthitam

yadvā pratidhvanirvyomno guṇo nāsau satīkṣyate /
vyomni dvau saddhvanī tena sadekaṃ dviguṇaṃ viyat

yā śaktiḥ kalpayedvyoma sā sadvyomnorabhinnatām /
āpādya dharmadharmitvaṃ vyatyayenāvakalpayet

sato vyomatvamāpannaṃ vyomnaḥ sattāntu laukikāḥ /
tārkikāścāvagacchanti māyāyā ucitaṃ hi tat

yadyathā vartate tasya tathātvaṃ bhāti mānataḥ /
anyathātvaṃ bhrameṇeti nyāyo'yaṃ sarvalaukikaḥ

evaṃ śrutivicārātprākyadyathā vastu bhāsate /
vicāreṇa viparyeti tatastaccintyatāṃ viyat

bhinne viyatsatī śabdabhedādbuddheśca bhedataḥ /
vāyvādiṣvanuvṛttaṃ sanna tu vyometi bhedadhīḥ

sadvastvadhikavṛttitvāddharmi vyomnastu dharmatā /
dhiyā sataḥ pṛthakkāre brūhi vyoma kimātmakam

avakāśātmakaṃ taccedasattaditi cintyatām /
bhinnaṃ sato'sacca neti vakṣi cedvyāhatistava

bhātīti cedbhātu nāma bhūṣaṇaṃ māyikasya tat /
yadasadbhāsamānantanmithyā svapnagajādivat

jātivyakto dehidehau guṇadravye yathā pṛthak /
viyatsatostathaivāstu pārthakyaṃ ko'tra vismayaḥ

buddho'pi bhedo no citte niruḍhiṃ yāti cettadā /
anaikāgryātsaṃśayādvā rūḍhyabhāvo'sya te vada

apramatto bhava dhyānādādye'nyasminvivecanam /
kuru pramāṇayuktibhyāṃ tato rūḍhatamo bhavet

dhyānānmānādyuktito'pi rūḍhe bheda viyatsatoḥ /
na kadācidviyatsatyaṃ sadvastu chidravanna ca

jñasya bhāti sadā vyoma nistattvollekhapūrvakam /
sadvastvapi vibhātyasya niśchidratvapuraḥsaram

vāsanāyāṃ vivṛddhāyāṃ viyatsatyatvavādinam /
sanmātrābodhayuktaṃ ca dṛṣṭvā vismayate budhaḥ

evamākāśamithyātve satsatyatve ca vāsite /
nyāyenānena vāyvādeḥ sadvastu pravivicyatām

sadvastunyekadeśasthā māyā tatraikadeśagam /
viyattatrāpyekadeśagato vāyu prakalpitaḥ

śoṣasparśau gatirvego vāyudharmā ime matāḥ /
trayaḥ svabhāvāḥ sanmāyāvyomnāṃ ye te'pi vāyugāḥ

vāyurastīti sadbhāvaḥ sato vāyau pṛthakkṛte /
nistattvarūpatā māyāsvabhāvo vyomago dhvaniḥ

sato'nuvṛttiḥ sarvatra vyomno neti puroditam /
vyomānuvṛttiradhunā kathaṃ navyāhataṃ vacaḥ

chidrānuvṛttirnetīti pūrvoktiradhunā tviyam /
śabdānuvṛttirevoktā vacaso vyāhatiḥ kutaḥ

nanu sadvastupārthakyādasattvaṃ cettadā katham /
avyaktamāyāvaiṣamyādamāyāmayatāpi no

nistattvarūpataivātra māyātvasya prayojikā /
sā śaktikāryayostulyā vyaktāvyaktatvabhedinoḥ

sadasattvavivekasya prastutattvātsacintyatām /
asato'vāntaro bheda āstāṃ taccintayātra kim

sadvastubrahmaśiṣṭoṃ'śovāyurmithyā yathā viyat /
vāsayitvā ciraṃ vāyormithyātvaṃ marutaṃ tyajet

cintayedvahnimapyevaṃ maruto nyūnavartinam /
brahmāṇḍāvaraṇeṣveṣāṃ nyūnādhikavicāraṇā

vāyordaśāṃśatonyūnovahnirvāyau prakalpitaḥ /
purāṇoktaṃ tāratamyaṃ daśāṃśairbhūtapañcake

vahniruṣṇaprakāśātmā pūrvānugatiratra ca /
asti vahniḥ sanistattvaḥ śabdavānsparśavānapi

sanmayāvyomavāyvaṃśairyuktasyāgnernijo guṇaḥ /
rūpaṃ tatra sataḥ sarvamanyadbuddhyā vivicyatām

sato vivecite vahnau mithyātve sati vāsite /
āpo daśāṃśato nyūnāḥ kalpitā iti cintayet

santyāpo'mūḥ śūnyatattvāḥ saśabadasparśasaṃyutāḥ /
rūpavatyo'nyadharmānuvṛtyā svīyo raso guṇaḥ

sato vivecitāsvapsu tanmithyātve ca vāsite /
bhūmirdaśāṃśato nyūnā kalpitāpsviti cintayet

asti bhūstattvaśūnyāsyāḥ śabdasparśau svarūpakau /
rasaśca parato naijo gandhaḥ sattā vivicyatām

pṛthakkṛtāyāṃ sattāyāṃ bhūmirmithyāvaśiṣyate /
bhūmerdaśāṃśato nyūnaṃ brahmāṇḍaṃ bhūmimadhyagam

brahmāṇḍamadhye tiṣṭhanti bhuvanāni caturdaśa /
bhuvaneṣu vasantyeṣu prāṇidehā yathāyatham

brahmāṇḍalokadeheṣu sadvastuni pṛthakkṛte /
asanto'ṇḍādayo bhāntu tadbhāne'pīha kā kṣatiḥ

bhūtabhautikamāyānāmasamatve'tyantavāsite /
sadvastvadvaitamityeṣā dhīrviparyeti na kvacit

sadadvaitātpṛthagbhūte dvaite bhūmyādirūpiṇi /
tattadarthakriyā loke yathā dṛṣṭā tathaiva sā

sāṃkhyakāṇādabauddhādyairjagadbhedo yathā yathā /
utprekṣyate'nekayuktyā bhavatveṣa tathā tathā

avajñātaṃ sadadvaitaṃ niḥśaṃkairanyavādibhiḥ /
evaṃ kā kṣatirrasmākaṃ taddvaitamavajānatām

dvaitāvajñā susthitā cedadvaitā dhīḥ sthirā bhavet /
sthairye tasyāḥ pumāneṣa jīvanmukta itīryate

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati /
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati

sadadvaite'nṛtadvaite yadanyo'nyaikyavīkṣaṇam /
tasyāntakālastadbhedabuddhireva na cetaraḥ

yadvāntakālaḥ prāṇasya viyogostu prasiddhitaḥ /
tasminkāle'pi na bhrāntergatāyāḥ punarāgamaḥ

nīroga upaviṣṭo vā rugṇo vā viluṭhanbhuvi /
mūrcchito vā tyajedeṣa prāṇānbhrāntirna sarvathā

dine dine svapnasuptyoradhīte vismṛte'pyayam /
paredyurnānadhītaḥ syāttattvavidyā na naśyati

pramāṇotpāditā vidyā pramāṇaṃ prabalaṃ vinā /
na naśyati na vedāntātprabalaṃ mānamīkṣate

tasmādvedāntasaṃsiddhaṃ sadadvaitaṃ na bādhyate /
antakāle'pyato bhūtavivekānnirvṛtiḥ sthitā

iti bhūtavivekanāma dvitīyaḥ paricchedaḥ