Panchadashi · Chapter p8

brahmānande ātmānandonāma - dvādaśaḥ paricchedaḥ /
nanvevaṃ vāsanānandādbrahmānandādapītaram /
vettu yogī nijānandaṃ mūḍhasyātrāsti kā gatiḥ

dharmādharmavaśādeṣa jāyatāṃ mriyatāmapi /
punaḥ punardehalakṣaiḥ kiṃ no dākṣiṇyato vada

asti vo'nujighṛkṣuvāddākṣiṇyena prayojanam /
tarhi brūhi sa mūḍhaḥ kiṃ jijñāsurvā parāṅmukhaḥ

upāstiṃ karma vā brūyādvimukhāya yathocitam /
mandaprajñaṃ tu jijñāsumātmānandena bodhayet

bodhayāmāsa maitreyīṃ yājñavalkyo nijapriyām /
na vā are patyurarthe patiḥ priya itīrayan

patirjāyā putravitte paśubrāhmaṇabāhujāḥ /
lokā devā vedabhūte sarvaṃ cātmārthataḥ priyam

patyāvicchā yadā patnyāstadā prītiṃ karoti sā /
kṣudanuṣṭhānarogādyaistadā necchati tatpatiḥ

na patyurarthe sā prītiḥ svārtha eva karoti tām /
patiścātmana evārthe na jāyārthe kadācana /
anyo'nyapreraṇe'pyevaṃ svecchayaiva pravartanam

śmaśrukaṇṭakavedhena bālo rudati tatpitā /
cumbatyeva na sā prītirbālārthe svārtha eva sā

niricchamapi ratnādi vittaṃ yatnena pālayan /
prītiṃ karoti sā svārthe vittārthatvaṃ na śaṅkitam

anicchati balīvarde vivāhayiṣate balāt /
prītiḥ sā vaṇigarthaiva balīvardārthatā kutaḥ

brāhmaṇyaṃ me'sti pūjyo'hamiti tuṣyati pūjayā /
acetanāyā jāterno santuṣṭiḥ puṃsa eva sā

kṣatriyo'haṃ tena rājyaṃ karomītyatra rājatā /
na jātervaiśyajātyādau yojanāyedamīritam

svargalokabrahmalokau stāṃ mametyabhivāñchanam /
lokayornopakārāya svabhogāyaiva kevalam

īśaviṣṇvādayo devāḥ pūjyante pāpanaṣṭaye /
na tanniṣpāpadevārthaṃ svārthaṃ tattūpayujyate

ṛgādayo hyadhīyante durbrāhmaṇyānavāptaye /
na tat prasaktaṃ vedeṣu manuṣyeṣu prasajyate

bhūmyādipañcabhūtāni sthānatṛṭpākaśoṣaṇaiḥ /
hetubhiścāvakāśena vāñchantyeṣāṃ na hetave

svāmibhṛtyādikaṃ sarvaṃ svopakārāyā vāñchati /
tattatkṛtopakārastu tasya tasya na vidyate

sarvavyavahṛtiṣvevamanusandhātumīdṛśam /
udāharaṇabāhulyaṃ tena svāṃ vāsayenmatim

atha keyaṃ bhavetprītiḥ śrūyate yā nijātmani /
rāgo vadhvādi viṣaye śraddhā yāgādi karmaṇi /
bhaktiḥ syādgurudevādāvicchā tvaprāptavastuni

tarhyastu sātvikī vṛttiḥ sukhamātrānuvartinī /
prāpte naṣṭe'pi sadbhāvādicchato vyatiricyate

sukhasādhanatopādherannapānādayaḥ priyāḥ /
ātmānukulyādannādisamaścedamunātra kaḥ /
anukulayitavyaḥ syānnaikasminkarmakartṛtā

sukhe vaiṣayike prītimātramātmā tvatipriyaḥ /
sukhe vyabhicaratyeṣā nātmani vyabhicāriṇī

ekaṃ tyaktvānyadādatte sukhaṃ vaiṣayikaṃ sadā /
nātmā tyājyo na cādeyastasminvyabhicaretkatham

hānādānavihīno'sminnupekṣā cettṛṇādivat /
upekṣituḥ svarūpatvānnopekṣyatvaṃ nijātmanaḥ

rogakrodhābhibhūtānāṃ mumūrṣā vīkṣyate kvacit /
tato dveṣādbhavettyājya ātmeti yadi tanna hi /
tyaktuṃ yogyasya dehasya nātmatā tyaktureva sā /
na tyaktaryasti sa dveṣastyājye dveṣe tu kā kṣatiḥ

ātmārthatvena sarvasya prīteścātmā hyatipriyaḥ /
yathā pituḥ putramitrātputraḥ priyatarastathā

mā na bhūvamahaṃ kintu bhūyāsaṃ sarvadetyasau /
āśīḥ sarvasya dṛsteti pratyakṣā prītirātmani

ityādibhistribhiḥ prītau siddhāyāmevamātmani /
putrabhāryādiśeṣatvamātmanaḥ kaiścidirritam

etadvivakṣayā putre mukhyātmatvaṃ śrutīritam /
ātmā vai putranāmeti taccopaniṣadi sphuṭam

so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmebhyaḥ pratidhīyate /
athāsyetara ātmāyaṃ kṛtakṛtyaḥ pramīyate

satyapyātmani loko'sti nāputrasyāta eva hi /
anuśiṣṭaṃ putrameva lokyamāhurmanīṣiṇaḥ

manuṣyaloko jayyaḥ syātputreṇaivetareṇa no /
mumūrṣurmantrayetputraṃ tvaṃ brahmetyādimantrakaiḥ

ityādiśrutayaḥ prāhuḥ putrabhāryādiśeṣatām /
laukikā api putrasya prādhānyamanumanyate

svasminmṛte'pi putrādirjīvedvittādinā yathā /
tathaiva yatnaṃ kurute mukhyāḥ putrādayastataḥ

bādhametāvatā nātmā śeṣo bhavati kasya cit /
gauṇamithyāmukhyabhedairātmāyaṃ bhavati tridhā

devadattastu siṃho'yamityaikyaṃ gauṇametayoḥ /
bhedasya bhāsamānatvātputrāderātmatā tathā

bhedo'sti pañcakoṣeṣu sākṣiṇo na tu bhātyasau /
mithyātmatātaḥ koṣāṇāṃ sthāṇorcaurātmatā yathā

na bhāti bhedo nāpyasti sākṣiṇo'pratiyoginaḥ /
sarvāntaratvāt tasyaiva mukhyamātmatvamiṣyate

satyevaṃ vyavahāreṣu yeṣu yasyātmatocitā /
teṣu tasyaiva śeṣitvaṃ sarvasyānyasya śeṣatā

mumūrṣorgṛharakṣādau gauṇātmaivopayujyate /
na mukhyātmā na mithyātmā putraḥ śeṣī bhavatyataḥ

adhyetā vahnirityatra sannapyagnirna gṛhyate /
ayogyatvena yogyatvādbaṭurevātra gṛhyate

kṛśo'haṃ puṣṭimāpsyāmītyādau dehātmatocitā /
na putraṃ viniyuṅkte'tra puṣṭihetvannabhakṣaṇe

tapasā svargameṣyāmītyādau kartrātmatocitā /
anapekṣya vapurbhogaṃ caretkṛcchrādikaṃ tataḥ

mokṣye'hamityatra yuktaṃ cidātmatvaṃ tadā pumān /
tadvetti guruśāstrābhyāṃ na tu kiṃciccikīrṣati

viprakṣatrādayo yadvadbṛhaspatisavādiṣu /
vyavasthitāstathā gauṇamithyāmukhyā yathocitam

tatra tatrocite prītirātmanyevātiśāyinī /
anātmani tu taccheṣe prītiranyatra nobhayam

upekṣyaṃ dveṣyamityanyat dvedhā mārgatṛṇādikam /
upekṣyaṃ vyāghrasarpādi dveṣyamevaṃ caturvidham

ātmā śeṣa upekṣyaṃ ca dveṣyaṃ ceti caturṣvapi /
na vyaktiniyamaḥ kintu tattatkāryāttathā tathā

syādvyāghraḥ saṃmukho dveṣyo hyupekṣyastu parāṅmukhaḥ /
lālanādanukūlaścedvinodāyeti śeṣatām

vyaktīnāṃ niyamo mā bhūllakṣaṇāttuvyavasthitiḥ /
ānukūlyaṃ prātikūlyaṃ dvayābhāvaśca lakṣaṇam

ātmā preyānpriyaḥ śeṣo dveṣyopekṣye tadanyayoḥ /
iti vyavasthito loko yājñavalkyamataṃ ca tat

anyatrāpi śrutiḥ prāha putrādvittāttathānyataḥ /
sarvasmādāntaraṃ tattvaṃ tadetatpreya īkṣatām

śrautyā vicāradṛṣṭyāyaṃ sākṣyevātmā na cetaraḥ /
koṣānpañca vivicyāntarvastudṛṣṭirvicāraṇā

jāgarasvapnasuptīnāmāgamāpāyabhāsanam /
yato bhavatyasāvātmā svaprakāśacidātmakaḥ

śeṣāḥ prāṇādivittāntā āsannāstāratamyataḥ /
prītistathā tāratamyātteṣu sarveṣu vīkṣyate

vittātputraḥ priyaḥ putrātpiṇḍaḥ piṇḍāttathendriyam /
indriyācca priyaḥ prāṇaḥ prāṇādātmā paraḥ priyaḥ

evaṃ sthite vivādo'tra pratibuddhavimūḍhayoḥ /
śrutyodāhāri tatrātmā preyānityeva nirṇayaḥ

sākṣyeva dṛśyādanyasmātpreyānityāha tattvavit /
preyānputrādirevemaṃ bhoktuṃ sākṣīti mūḍhadhīḥ

ātmano'nyaṃ priyaṃ brūte śiṣyaśca prativādyapi /
tasyottaraṃ vāco bodhaśāpau kuryāttayoḥ kramāt

priyaṃ tvāṃ rotsyatītyevamuttaraṃ vakti tattvavit /
svoktapriyasya duṣṭatvaṃ śiṣyo vetti vivekataḥ

alabhyamānastanayaḥ pitarau kleśayecciram /
labdho'pi garbhapātena prasavena ca bādhate

jātasya graharogādi kumārasya ca mūkatā /
upanīte'pyavidyatvamanudvāhaśca paṇḍite

punaśca paradārādi dāridryaṃ ca kuṭumbinaḥ /
pitroḥ duḥkhasya na astyanato dhanī cenmriyate tadā

evaṃ vivicya putrādau prītiṃ tyaktvā nijātmani /
niścitya paramāṃ prītiṃ vīkṣate tamaharniśam

āgrahādbrahmaviddveṣādapi pakṣamamuñcataḥ /
vādino narakaḥ prokto doṣaśca bahuyoniṣu

brahmavidbrahmarūpatvādīśvarastena varṇitam /
yadyattattattathaiva syāttacchiṣyaprativādinoḥ

yastu sākṣiṇamātmānaṃ sevate priyamuttamam /
tasya preyānasāvātmā na naśyati kadācana

parapremāspadatvena paramānandarūpatā /
sukhavṛddhiḥ prītivṛddhau sārvabhaumādiṣu śrutā

caitanyavatsukhaṃ cāsya svabhāvaśceccidātmanaḥ /
dhīvṛttiṣvanuvarteta sarvāsvapi citiryathā

maivamuṣṇaprakāśātmā dīpastasya prabhā gṛhe /
vyāpnoti noṣṇatā tadvacciterevānuvartanam

gandharūparasasparśeṣvapi satsu yathā pṛthak /
ekākṣeṇaika evārtho gṛhyate netarastathā

cidānandau naiva bhinnau gandhādyāstu vilakṣaṇāḥ /
iti cet tadabhedo'pi sākṣiṇyanyatra vā vada

ādye gandhādayo'pyevamabhinnāḥ puṣpavartinaḥ /
akṣabhedena tadbhede vṛttibhedāttayorbhidā

satvavṛttau citsukhaikyaṃ tadvṛtternirmalatvataḥ /
rajovṛttestu mālinyātsukhāṃśo'tra tiraskṛtaḥ

tintiṇīphalamatyamlaṃ lavaṇena yutaṃ yadā /
tadāmlasya tiraskārādīṣadagnaṃ yathā tathā

nanu priyatamatvena paramānandatātmani /
vivektuṃ śakyatāmevaṃ vinā yogena kiṃ bhavet

yadyogena tadevaiti vadāmo jñānasiddhaye /
yogaḥ prokto vivekena jñānaṃ kiṃ nopajāyate

yat sāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate /
iti smṛtaṃ phalaikatvaṃ yogināṃ ca vivekinām

asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ /
itthaṃ vicāryamārgau dvau jagāda parameśvaraḥ

yoge ko'tiśayaste'tra jñānamuktaṃ samaṃ dvayoḥ /
rāgadveṣādyabhāvaśca tulyo yogivivekinoḥ

na prītirviṣayeṣvasti preyānātmeti jānataḥ /
kuto rāgaḥ kuto dveṣaḥ prātikūlyamapaśyataḥ

dehādeḥ pratikūleṣu dveṣastulyodvayorapi /
dveṣaṃ kurvanna yogī cedavivekyapi tādṛśaḥ

dvaitasya pratibhānaṃ tu vyavahāre dvayoḥ samam /
samādhau neti cettadvannādvaitatvavivekinaḥ

vivakṣyate tadasmābhiradvaitānandanāmake /
adhyāye hi tṛtīye tatsarvamapyatimaṅgalam

sadā paśyannijānandamapaśyannakhilaṃ jagat /
arthādyogīti cettarhi santuṣṭo vardhatāṃ bhavān

brahmānandabhidhe granthe mandānugrahasiddhaye /
dvitīye'dhyāya etasminnātmānando vivecitaḥ

iti brahmānande ātmānandaḥ samāptaḥ