Panchadashi · Chapter p10
dhyānadīponāma - navamaḥ paricchedaḥ /
saṃvādibhramavadbrahmatattvopāstyāpi mucyate /
uttare tāpaniye'taḥ śrutopāstiranekadhā
maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ /
mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati
dīpopavarakasyāntarvartate tatprabhā bahiḥ /
dṛśyate dvāryathānyatra tadvaddṛṣṭā maṇeḥ prabhā
dūre prabhādvayaṃ dṛṣṭvā maṇibuddhyābhidhāvatoḥ /
prabhāyāṃ maṇibuddhistu mithyājñānaṃ dvayorapi
na labhyate maṇirdīpaprabhāṃ pratyabhidhāvatā /
prabhāyāṃ dhāvatāvaśyaṃ labhyataiva maṇirmaṇeḥ
dīpaprabhāmaṇibhrāntirvisaṃvādibhramaḥ smṛtaḥ /
maṇiprabhāmaṇibhrāntiḥ saṃvādibhrama ucyate
bāṣpaṃ dhūmatayā budhvā tatrāṅgārānumānataḥ /
vahniryadṛcchayā labdhaḥ sa saṃvādibhramo mataḥ
godāvaryudakaṃ gaṅgodakaṃ matvā viśuddhaye /
samprokṣya śuddhimāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ
jvareṇāptaḥ sannipātaṃ bhrāntyā nārāyaṇaṃ smaran /
mṛtaḥ svargamavāpnoti sa saṃvādibhramo mataḥ
pratyakṣasyānumānasya tathā śāstrasya gocare /
uktanyāyena saṃvādibhramāḥ santīha koṭiśaḥ
anyathā mṛttikādāruśilāḥ syurdevatāḥ katham /
agnitvādidhiyopāsyāḥ kathaṃ vā yoṣidādayaḥ
ayathāvastuvijñānātphalaṃ labhyata īpsitam /
kākatālīyataḥ so'yaṃ saṃvādibhrama ucyate
svayaṃ bhramo'pi saṃvādī yathā samyakphalapradaḥ /
brahmatattvopāsanāpi tathā muktiphalapradā
vedāntebhyo brahmatattvamakhaṇḍaikarasātmakam /
parokṣamavagamyaitadahamasmītyupāsate
pratyagvyaktimanullikhya śāstrādviṣṇvādimūrtivat /
asti brahmeti sāmānyajñānamatraṃ parokṣadhīḥ
caturbhujādyavagatāvapi mūrtimanullikhan /
akṣaiḥ parokṣajñānyeva na tadā viṣṇumīkṣate
parokṣatvāparādhena bhavennātattvavedanam /
pramāṇenaiva śāstreṇa satyamūrtervibhāsanāt
saccidānandarūpasya śāstrādbhāne'pyanullikhan /
pratyaṃcaṃ sākṣiṇaṃ tattu brahma sākṣānna vīkṣate
śāstroktenaiva mārgeṇa saccidānandanirṇayāt /
parokṣamapi tajjñānaṃ tattvajñānaṃ na tu bhramaḥ
brahma yadyapi śāstreṣu pratyaktvenaiva varṇitam /
mahāvākyaistathāpyetaddurbodhamavicāriṇaḥ
dehādyātmatvavibhrāntau jāgṛtyāṃ na haṭhātpumān /
brahmātmatvena vijñātuṃ kṣamate mandadhītvataḥ
brahmamātraṃ suvijñeyaṃ śraddhāloḥ śāstradarśinaḥ /
aparokṣadvaitabuddhiḥ parokṣadvaitabuddhyanut
aparokṣaśilābuddhirna parokṣeśatāṃ nudet /
pratimādiṣu viṣṇutve ko vā vipratipadyate
aśraddhāloraviśvāsoḥ nodāharaṇamarhati /
śraddhāloreva sarvatra vaidikeṣvadhikārataḥ
sakṛdāptopadeśena parokṣajñānamudbhavet /
viṣṇumūrtyupadeśo hi na mīmāṃsāmapekṣate
karmopāstī vicāryete'nuṣṭheyāvinirṇayāt /
bahuśākhāviprakīrṇaṃ nirṇetuṃ kaḥ prabhurnaraḥ
nirṇito'rthaḥ kalpasūtrairgrathitastāvatāstikaḥ /
vicāramantareṇāpi śakto'nuṣṭhātumañjasā
upāstīnāmanuṣṭhānamārṣagrantheṣu varṇitam /
vicārākṣamamartyāśca tatśrutvopāsate guroḥ
vedavākyāni nirṇetumicchanmīmāṃsatāṃ janaḥ /
āptopadeśamantreṇa hyanuṣṭhānaṃ tu sambhavet
brahmasākṣātkṛtistvevaṃ vicāreṇa vinā nṛṇām /
āptopadeśamātreṇa na sambhavati kutracit
parokṣajñānamaśraddhā pratibadhnāti netarat /
avicāro'parokṣasya jñānasya pratibandhakaḥ
vicārāpyaparokṣeṇa brahmātmānaṃ na vetti cet /
āparokṣyāvasānatvādbhūyobhūyo vicārayet
vicārayannāmaraṇaṃ naivātmānaṃ labheta cet /
janmāntare labhetaiva pratibandhakṣaye sati
iha vāmutra vā vidyetyevaṃ sūtrakṛtoditam /
śṛṇvanto'pyatra bahavo yanna vidyuriti śrutiḥ
garbha eva śayānaḥ sanvāmadevo'vabuddhavān /
pūrvābhyastavicāreṇa yadvadadhyayanādiṣu
bahuvāramadhīte'pi tadā nāyāti cetpunaḥ /
dināntare'nadhītyaiva pūrvādhītaṃ smaretpumān
kālena paripacyante kṛṣidarbhādayo yathā /
tadvadātmavicāro'pi śanaiḥ kālena pacyate
punaḥpunarvicāro'pi trividhapratibandhataḥ /
na vetti tattvamityetadvārtike samyagīritam
kutastajjñānamiti cettaddhi bandhaparikṣayāt /
asāvapi ca bhūto vā bhāvī vā vartate tathā
adhītavedavedārtho'pyata eva na mucyate /
hiraṇyanidhidṛṣṭāntādidameva hi darśitam
atītenāpi mahiṣīsnehena pratibandhataḥ /
bhikṣustattvaṃ na vedeti gāthā loke pragīyate
anusṛtya guruḥ snehaṃ mahiṣyāṃ tattvamuktavān /
tato yathāvadvedaiṣa pratibandhasya saṃkṣayāt
pratibandho vartamāno viṣayāsaktilakṣaṇaḥ /
prajñāmāndyaṃ kutarkaśca viparyayadurāgrahaḥ
śamādyaiḥ śravaṇādyaiśca tatra tatrocitaiḥ kṣayam /
nīte'sminpratibandhe'taḥ svasya brahmatvamaśnute
āgāmipratibandhaśca vāmadeve samīritaḥ /
ekena janmanā kṣīṇo bharatasya trijanmabhiḥ
yogabhraṣṭasya gītāyāmatīte bahujanmani /
pratibandhakṣayaḥ prokto na vicāro'pyanarthakaḥ
prāpya puṇyakṛtāṃ lokānātmatattvavicārataḥ /
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate
athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām /
nispṛhaḥ brahmatattvasya vicārāttaddhi durlabham
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam /
yatate ca tato bhūyastasmādetaddhi durlabham
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ /
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim
brahmalokābhivāñchāyāṃ samyaksatyāṃ nirudhyatām /
vicārayedya ātmānaṃ na tu sākṣātkarotyayam
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ iti śāstrataḥ /
brahmaloke sakalpānte brahmaṇā saha mucyate
keṣāṃcitsa vicāro'pi karmaṇā pratibaddhyate /
śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhya iti śruteḥ
atyantabuddhimāndyādvā sāmagryā vāpyasambhavāt /
yo vicāraṃ na labhate brahmopāsīta so'niśam
nirguṇabrahmatattvasya na hyupāsterasambhavaḥ /
saguṇabrahmaṇīvātra pratyayāvṛttisambhavāt
avāṅmanasagamyaṃ tannopāsyamiti cettadā /
avāṅmanasagamyasya vedanaṃ ca na sambhavet
vāgādyagocarākāramityevaṃ yadi vettyasau /
vāgādyagocarākāramityupāsita no kutaḥ
saguṇatvamupāsyatvādyadi vedyatvato'pi tat /
vedyaṃ cellakṣaṇāvṛttyā lakṣitaṃ samupāsyatām
brahma viddhi tadeva tvaṃ natvidaṃ yadupāsate /
iti śruterupāsyatvaṃ niṣiddhaṃ brahmaṇo yadi
viditādanyadeveti śrutervedyatvamasya na /
yathā śrutyaiva vedyaṃ tattathā śrutyāpyupāsyatām
avāstavī vedyatā cedupāsyatvaṃ tathā na kim /
vṛttivyāptirvedyatā cedupāsyatve'pi tatsamam
kā te bhaktirupāstau cetkaste dveṣastadīraya /
mānābhāvo na vācyo'syāṃ bahuśrutiṣu darśanāt
uttarasmiṃstāpanīye śaibyapraśne'tha kāṭhake /
māṇḍukyādau ca sarvatra nirguṇopāstirīritā
anuṣṭhānaprakāro'syāḥ pañcīkaraṇa īritaḥ /
jñānasādhanametaccenneti kenātra varṇitam
nānutiṣṭhati ko'pyetaditi cennānutiṣṭhatu /
puruṣasyāparādhena kimupāstiḥ praduṣyati
ito'pyatiśayaṃ matvā mantrānvaśyādikāriṇaḥ /
mūḍhā japantu tebhyo'timūḍhāḥ kṛṣimupāsatām
tiṣṭhantu mūḍhāḥ prakṛtā nirguṇopāstirīryate /
vidyaikyātsarvaśākhāsthānguṇānatropasaṃharet
ānandādervidheyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ /
ānandādaya ityasminsūtre vyāsena varṇitā
asthūlāderniṣedhyasya guṇasaṅghasya saṃhṛtiḥ /
tathā vyāsena sūtre'sminuktākṣaradhiyāntviti
nirguṇabrahmatattvasya vidyāyāṃ guṇasaṃhṛtiḥ /
na yujyetetyupālambho vyāsaṃ pratyeva māṃ tu na
hiraṇyasmaśrusūryādimūrtīnāmanudāhṛteḥ /
aviruddhaṃ nirguṇatvamiti cettuṣyatāṃ tvayā
guṇānāṃ lakṣakatvena na tattve'ntaḥpraveśanam /
iti cedastvevameva brahmatattvamupāsyatām
ānandādibhirasthūlādibhiḥsvātmātra lakṣitaḥ /
akhaṇḍaikarasaḥ so'hamasmītyevamupāsate
bodhopāstyorviśeṣaḥ ka iti ceducyate śṛṇu /
vastutatntro bhavedbodhaḥ kartṛtantramupāsanam
vicārājjāyate bodho'nicchā yaṃ na nivartayet /
svotpattimātrātsaṃsāre dahatyakhilasatyatām
tāvatā kṛtakṛtyaḥ sannityatṛptimupāgataḥ /
jīvanmuktimanuprāpya prārabdhakṣayamīkṣate
āptopadeśaṃ viśvasya śraddhāluravicārayan /
cintayetpratyayairanyairanantaritavṛttibhiḥ
yāvaccintyasvarūpatvābhimānaḥ svasya jāyate /
tāvadvicintya paścācca tathaivāmṛti dhārayet
brahmacārī bhikṣamāṇo yutaḥ saṃvargavidyayā /
saṃvargarūpatāṃ citte dhārayitvā hyabhikṣatā
puruṣasvecchayā kartumakartuṃ kartumanyathā /
śakyopāstirato nityaṃ kuryātpratyayasantatim
vedādhyāyī hyapramatto'dhīte svapne'pi vāsitaḥ /
japitā tu japatyeva tathā dhyātāpi vāsayet
virodhipratyayaṃ tyaktvā nairantaryeṇa bhāvayan /
labhate vāsanāveśātsvapnādāvapi bhāvanām
bhuñjāno'pi nija ārabdhamāsthātiśayato'niśam /
dhyātuṃ śakto na sandeho viṣayavyasanī yathā
paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi /
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam
parasaṅgaṃ svādayantyā api no gṛhakarma tat /
kuṇṭhī bhavedapi tvetadāpātenaiva vartate
gṛhakṛtyavyasaninī yathā samyakkaroti tat /
paravyasaninī tadvanna karotyeva sarvathā
evaṃ dhyānaikaniṣṭho'pi leśāllaukikamācaret /
tattvavittvavirodhitvāllaukikaṃ samyagācaret
māyāmayaḥ prapañco'yamātmā caitanyarūpadhṛk /
iti bodhe virodhaḥ ko laukikavyavahāriṇaḥ
apekṣate vyavahṛtirna prapañcasya vastutām /
nāpyātmajāḍyaṃ kiṃtveṣā sādhanānyeva kāṅkṣati
manovākkāyatadbāhyapadārthāḥ sādhanāni tān /
tattvavinnopamṛdnāti vyavahāro'sya no kutaḥ
upamṛdnāti cittaṃ ceddhyātāsau na tu tattvavit /
na buddhiṃ marddayandṛṣṭo ghaṭatattvasya veditā
sakṛtpratyayamātreṇa ghaṭaścedbhāsate tadā /
svaprakāśo'yamātmā kiṃ ghaṭavacca na bhāsate
svaprakāśatayā kiṃ te tadbuddhistattvavedanam /
buddhiśca kṣaṇanāśyeti codyaṃ tulyaṃ ghaṭādiṣu
ghaṭādau niścite buddhirnaśyatyeva yadā ghaṭaḥ /
iṣṭo netuṃ tadā śakya iti cetsamamātmani
niścitya sakṛdātmānaṃ yadāpekṣā tadaiva tat /
vaktuṃ mantuṃ tathā dhyātuṃ śaknotyeva hi tattvavit
upāsaka iva dhyāyaṃ laukikaṃ vismaret yadi /
vismaratyeva sā dhyānādvismṛtirna tu vedanāt
dhyānaṃ tvaicchikametasya vedanānmuktisiddhitaḥ /
jñānādeva tu kaivalyamiti śāstreṣu ḍiṇḍimaḥ
tattvavidyadi na dhyāyetpravarteta tadā bahiḥ /
pravartatāṃ sukhenāyaṃ ko bādho'sya pravartane
atiprasaṅga iti cetprasaṅgaṃ tāvadīraya /
prasaṅgo vidhiśāstraṃ cenna tattattvavidaṃ prati
varṇāśramavayovasthābhimāno yasya vidyate /
tasyaiva hi niṣedhāśca vidhayaḥ sakalā api
varṇāśramādayo dehe māyayā parikalpitāḥ /
nātmano bodharūpasyetyevaṃ tasya viniścayaḥ
samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā /
hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ
naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti na karmabhiḥ /
na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ
ātmāsaṅgastato'nyatsyādindrajālaṃ hi māyikam /
ityacañcalanirṇite kuto manasi vāsanā
evaṃ nāsti prasaṅgo'pi kuto'syātiprasañjanam /
prasaṅgo yasya tasyaiva śaṅkyetātiprasañjanam
vidhyabhāvānna bālasya dṛśyate'tiprasañjanam /
syātkuto'tiprasaṅgo'sya vidhyabhāve same sati
na kiṃcidvetti bālaścetsarvaṃ vettyeva tattvavit /
alpajñasyaiva vidhayaḥ sarve syurnānyayordvayoḥ
śāpānugrahasāmarthyaṃ yasyāsau tattvavidyadi /
na tat śāpādisāmarthyaṃ phalaṃ syāttapaso yataḥ
vyāsāderapi sāmarthyaṃ dṛśyate tapaso balāt /
śāpādikāraṇādanyattapojñānasya kāraṇam /// १०९//
dvayaṃ yasyāsti tasyaiva sāmarthyajñānayorjaniḥ /
ekaikaṃ tu tapaḥ kurvannekaikaṃ labhate phalam
sāmarthyahīno nindyaścedyatibhirvidhivarjitaḥ /
nindyante yatayo'pyanyairaniśaṃ bhogalaṃpaṭaiḥ
bhikṣāvastrādi rakṣeyuryadyete bhogatuṣṭaye /
aho yatitvameteṣāṃ vairāgyabharamantharam
varṇāśramaparānmūrkhā nindantvityucyate yadi /
dehātmamatayo buddhaṃ nindantvāśramamāninaḥ
taditthaṃ tattvavijñāne sādhanānupamardanāt /
jñāninācarituṃ śakyaṃ samyagrājyādi laukikam
mithyātvabuddhyā tatrecchā nāsti cettarhi māstu tat /
dhyāyanvātha vyavaharanyathārabdhaṃ vasatvayam
upāsakastu satataṃ dhyāyanneva vasediti /
dhyānenaiva kṛtaṃ tasya brahmatvaṃ viṣṇutādivat
dhyānopādānakaṃ yattaddhyānābhāve vilīyate /
vāstavī brahmatā naiva jñānābhāve vilīyate
tato'bhijñāpakaṃ jñānaṃ na nityaṃ janayatyadaḥ /
jñāpakābhāvamātreṇa na hi satyaṃ vilīyate
astyeva upāsakasyāpi vāstavī brahmateti cet /
pāmarāṇāṃ tiraścāṃ ca vāstavī brahmatā na kim
ajñānādapumarthatvamubhayatrāpi tatsamam /
upavāsādyathā bhikṣā varaṃ dhyānaṃ tathānyathaḥ
pāmarāṇāṃ vyavahṛtervaraṃ karmādyanuṣṭhitiḥ /
tato'pi saguṇopāstirnirguṇopāsanaṃ tataḥ
yāvadvijñānasāmīpyaṃ tāvacchraiṣṭhyaṃ vivardhate /
brahmajñānāya te sākṣānnirguṇopāsanaṃ śanaiḥ
yathā saṃvādivibhrāntiḥ phalakāle pramāyate /
vidyāyate tathopāstirmuktikāle'tipākataḥ
saṃvādibhramataḥ puṃsaḥ pravṛttasyānyamānataḥ /
prameti cettathopāstirmāntare kāraṇāyatām
mūrtidhyānasya mantrāderapi kāraṇatā yadi /
astu nāma tathāpyatra pratyāsattirviśiṣyate
nirguṇopāsanaṃ pakvaṃ samādhiḥ syācchanaistataḥ /
yaḥ samādhirnirodhākhyaḥ so'nāyāsena labhyate
nirodhalābhe puṃso'ntarasaṅgaṃ vastu śiṣyate /
punaḥ punarvāsite'sminvākyājjāyeta tattvadhīḥ
nirvikārāsaṅganityasvaprakāśaikapūrṇatāḥ /
buddhau jhaṭiti śāstroktā ārohantyavivādataḥ
yogābhyāsastvetadartho'mṛtabindvādiṣu śrutaḥ /
evaṃ ca dṛṣṭadvārāpi hetutvādanyato varam
upekṣya tattīrthayātrāṃ japādīneva kurvatām /
piṇḍaṃ samutsṛjya karaṃ leḍhīti nyāya āpatet
upāsakānāmapyevaṃ vicāratyāgato yadi /
bādhaṃ tasmādvicārasyāsambhave yoga īritaḥ
bahuvyākulacittānāṃ vicārāttattvadhīrna hi /
yogo mukhyastatasteṣāṃ dhīdarpastena naśyati
avyākuladhiyāṃ mohamātreṇācchāditātmanām /
sāṅkhyanāmā vicārāḥ syānmukhyo jhaṭiti siddhitaḥ
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate /
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati
tatkāraṇaṃ sāṅkhyayogādhigamyamiti hi śrutiḥ /
yastu śruterviruddhaḥ sa ābhāsaḥ sāṅkhyayogayoḥ
upāsanaṃ nātipakvamiha yasya paratra saḥ /
maraṇe brahmaloke vā tattvaṃ vijñāya mucyate
yaṃ yaṃ cāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram /
taṃ tevaiti yaccittastena yātīti śāstrataḥ
antyapratyayato nūnaṃ bhāvijanma tathā sati /
nirguṇapratyayo'pi syātsaguṇopāsane yathā
nityaṃ nirguṇarūpaṃ tannāmamātreṇa gīyatām /
arthatomokṣa evaiṣa saṃvādi bhramavanmataḥ
tatsāmarthyājjāyate dhīrmūlāvidyānivartikā /
avimuktopāsanena tārakabrahma buddhivat
sakāmo niṣkāma iti hyaśarīro nirindriyaḥ /
abhayaṃ hīti muktatvaṃ tāpanīye phalaṃ śrutam
upāsanasya sāmarthyādvidyotpattirbhavettataḥ /
nānyaḥ panthā iti hyetacchāstraṃ naiva virudhyate
niṣkāmopāsanānmuktistāpanīye samīritā /
brahmalokaḥ sakāmasya śaibyapraśne samīritaḥ
ya upāste trimātreṇa brahmaloke sa nīyate /
sa etasmājjīvaghanātparaṃ puruṣamīkṣate
apratīkādhikaraṇe tatkraturnyāya īritaḥ /
brahmalokaphalaṃ tasmātsakāmasyeti varṇitam
nirguṇopāstisāmarthyāttatra tattvamavekṣaṇat /
punarāvartate nāyaṃ kalpānte tu vimucyate
praṇavopāstayaḥ prāyo nirguṇā eva vedagāḥ /
kvacitsaguṇatā proktā praṇavopāsanasya hi
parāparabrahmarūpa oṅkāra upavarṇitaḥ /
pippalādena muninā satyakāmāya pṛcchate
etadālambanaṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat /
iti proktaṃ yamenāpi pṛcchate naciketase
iha vā maraṇe vāsya brahmaloke'thavā bhavet /
brahmasākṣātkṛtiḥ samyagupāsīnasya nirguṇam
artho'yamātmagītāyāmapi spaṣṭamudīritaḥ /
vicārākṣama ātmānamupāsīteti santatam
sākṣātkartumaśakto'pi cintayenmāmaśaṅkitaḥ /
kālenānubhavārūḍho bhaveyaṃ phalato dhruvam
yathāgādhanidheḥlabdhau nopāyaḥ khananaṃ vinā /
mallabhe'pi tathā svātmacintāṃ muktā na cāparaḥ
dehopalamapākṛtya buddhikuddalakātpunaḥ /
khātvā manobhuvaṃ bhūyo gṛhṇīyānmāṃ nidhiṃ pumān
anubhūterabhāve'pi brahmāsmītyeva cintyatām /
apyasat prāpyate dhyānānnityāptaṃ brahma kiṃ punaḥ
anātmabuddhiśaithilyaṃ phalaṃ dhyānāddine dine /
paśyannapi na ceddhyāyetko'paro'smāt paśurvada
dehābhimānaṃ vidhvasya dhyānādātmānamadvayam /
paśyanmartyo mṛto bhūtvā hyatra brahma samaśnute
dhyānadīpamimaṃ samyakparāmṛṣati yo naraḥ /
muktasaṃśaya evāyaṃ dhyāyati brahma santatam
iti dhyānadīpo nāma navamaḥ paricchedaḥ
Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0