પઞ્ચદશી · અધ્યાય p9

સદદ્વૈતં શ્રુતં યત્તત્પઞ્ચભૂતવિવેકતઃ ।
બોદ્ધું શક્યં તતો ભૂતપઞ્ચકં પ્રવિવિચ્યતે

શબ્દસ્પર્શૌ રૂપરસૌ ગન્ધો ભૂતગુણા ઇમે ।
એકદ્વિત્રિચતુઃ પઞ્ચગુણા વ્યોમાદિષુ ક્રમાત્

પ્રતિધ્વનિર્વિયચ્છબ્દો વાયૌ વીસીતિ શબ્દનમ્ ।
અનુષ્ણાશીતસંસ્પર્શો વહ્નો ભુગુભુગુધ્વનિઃ ।
ઉષ્ણઃ સ્પર્શઃ પ્રભા રૂપં જલે બુલુ બુલુ ધ્વનિઃ ।
શીતાસ્પર્શઃ શુક્લરૂપં રસો માધુર્યમીરિતમ્ ।
ભૂમૌ કડકડાશબ્દઃ કાઠિન્યં સ્પર્શ ઇષ્યતે ।
નીલાદિકં ચિત્રરૂપં મધુરામ્લાદિકો રસઃ ।
સુરભીતરગન્ધૌ દ્વૌ ગુણાઃ સમ્યગ્વિવેચિતાઃ

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષિ જિહ્વા ઘ્રાણં ચેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
કર્ણાદિગોલકસ્થં તચ્છબ્દાદિગ્રાહકં ક્રમાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાત્કાર્યાનુમેયં તત્પ્રાયો ધાવેદ્બહિર્મુખમ્

કદાચિત્પિહિતે કર્ણે શ્રૂયતે શબ્દ આન્તરઃ ।
પ્રાણવાયૌ જાઠરાગ્નૌ જલપાનેઽન્નભક્ષણે ।
વ્યાજ્યાન્તે હ્યાન્તરાઃ સ્પર્શામીલને ચાન્તરં તમઃ ।
ઉદ્ગારે રસગન્ધૌ ચેત્યક્ષાણામાન્તરગ્રહઃ

પઞ્ચોક્ત્યાદાનગમનવિસર્ગાનન્દકાઃ ક્રિયાઃ ।
કૃષિવાણિજ્યસેવાદ્યાઃ પઞ્ચસ્વન્તર્ભવન્તિ હિ

વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થૈરક્ષૈસ્તત્ક્રિયાજનિઃ ।
મુખાદિગોલકેષ્વાસ્તે તત્કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્

મનો દશેન્દ્રિયાધ્યક્ષં હૃત્પદ્મગોલકે સ્થિતમ્ ।
તચ્ચાન્તઃકરણં બાહ્યેષ્વસ્વાતન્ત્ર્યાદ્વિનેન્દ્રિયૈઃ

અક્ષેષ્વર્થાર્પિતેષ્વેતદ્ગુણદોષવિચારકમ્ ।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચાસ્ય ગુણા વિક્રિયતે હિ તૈઃ

વૈરાગ્યં ક્ષાન્તિરૌદાર્યમિત્યાદ્યાઃ સત્ત્વસમ્ભવાઃ ।
કામક્રોધૌ લોભયત્નાવિત્યાદ્યા રજસોત્થિતાઃ ।
આલસ્યભ્રાન્તિતન્દ્રાદ્યા વિકારાસ્તમસોત્થિતાઃ

સાત્ત્વિકૈઃ પુણ્યનિષ્પત્તિઃ પાપૌત્પત્તિશ્ચ રાજસૈઃ ।
તામસૈર્નોભયં કિન્તુ વૃથાયુઃક્ષપણં ભવેત્ ।
અત્રાહમ્પ્રત્યયી કર્તેત્યેવં લોકવ્યવસ્થિતિઃ

સ્પષ્ટશબ્દાદિયુક્તેષુ ભૌતિકત્વમતિસ્ફુટમ્ ।
અક્ષાદાવપિ તચ્છાસ્ત્રયુક્તિભ્યામવધાર્યતામ્

એકાદશેન્દ્રિયૈર્યુક્ત્યા શાસ્ત્રેણાપ્યવગમ્યતે ।
યાવત્કિંચિદ્ભવેદેતદિદં શબ્દોદિતં જગત્

ઇદં સર્વં પુરા સૃષ્ટેરેકમેવદ્વિતીયકમ્ ।
સદેવાસીન્નામરૂપે નાસ્તામિત્યારુણેર્વચઃ

વૃક્ષસ્ય સ્વગતો ભેદઃ પત્રપુષ્પફલાદિભિઃ ।
વૃક્ષાન્તરાત્સજાતીયો વિજાતીયઃ શિલાદિતઃ

તથા સદ્વસ્તુનો ભેદત્રયં પ્રાપ્તં નિવાર્યતે ।
ઐક્યાવધારણદ્વૈતપ્રતિષેધૈસ્ત્રિભિઃ ક્રમાત્

સતો નાવયવાઃ શંક્યાસ્તદંશસ્યાનિરૂપણાત્ ।
નામરૂપે ન તસ્ય અંશૌ તયોરદ્યાપ્યનુદ્ભવાત્

નામરૂપોદ્ભવસ્યૈવ સૃષ્ટિત્વાત્સૃષ્ટિતઃ પુરા ।
ન તયોરુદ્ભવસ્તસ્માત્સન્નિરંશં યથા વિયત્

સદન્તરં સજાતીયં ન વૈલક્ષણ્યવર્જનાત્ ।
નામરૂપોપાધિભેદં વિના નૈવ સતો ભિદા

વિજાતીયમસત્તત્તુ ન ખલ્વસ્તીતિ ગમ્યતે ।
નાસ્યાતઃ પ્રતિયોગિત્વં વિજાતીયાદ્ભિદા કુતઃ

એકમેવાદ્વિતીયં સત્સિદ્ધમત્ર તુ કેચન ।
વિહ્વલા અસદેવેદં પુરાસીદિત્યવર્ણયન્

મગ્નસ્યાબ્ધૌ યથાઽક્ષાણિ વિહ્વલાનિ તથાઽસ્ય ધીઃ ।
અખણ્ડૈકરસં શ્રુત્વા નિઃપ્રચારા બિભેત્યતઃ

ગૌડાચાર્યા નિર્વિકલ્પે સમાધાવન્યયોગિનામ્ ।
સાકારધ્યાનનિષ્ઠાનામત્યન્તં ભયમૂચિરે

અસ્પર્શયોગો નામૈષ દુર્દર્શઃ સર્વયોગિભિઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્યસ્માદભયે ભયદર્શિનઃ

ભગવત્પૂજ્યપાદાશ્ચ શુષ્કતર્કપટૂનમૂન્ ।
આહુર્માધ્યમિકાન્ભ્રાન્તાનચિન્ત્યેઽસ્મિન્સદાત્મનિ

અનાદૃત્ય શ્રુતિં મૌર્ખ્યાદિમે બૌદ્ધસ્તપસ્વિનઃ ।
આપેદિરે નિરામત્વમનુમાનૈકચક્ષુશઃ

શૂન્યમાસીદિતિ બ્રૂષે સદ્યોગં વા સદાત્મતામ્ ।
શૂન્યસ્ય ન તુ તદ્યુક્તમુભયં વ્યાહ તત્ત્વતઃ

ન યુક્તસ્તમસા સૂર્યો નાપિ ચાસૌ તમોમયઃ ।
સચ્છૂન્યયોર્વિરોધિત્વાચ્છૂન્યમાસીત્કથં વદ

વિયદાદેર્નામરૂપે માયયા સતિ કલ્પિતે ।
શૂન્યસ્ય નામરૂપે ચ તથા ચેજ્જીવ્યતાં ચિરમ્

સતોઽપિ નામરૂપે દ્વે કલ્પિતે ચેત્તદા વદ ।
કુત્રેતિ નિરધિષ્ઠાનો ન ભ્રમઃ ક્વચિદીક્ષ્યતે

સદાસીદિતિ શબ્દાર્થભેદે દ્વૈગુણ્યમાપતેત્ ।
અભેદે પુનરુક્તિઃ સ્યાન્મૈવં લોકે તથેક્ષણાત્

કર્તવ્યં કુરુતે વાક્યં બ્રૂતે ધાર્યસ્ય ધારણમ્ ।
ઇત્યાદિવાસનાવિષ્ટં પ્રત્યાસીત્સદિતીરણમ્

કાલાભાવે પુરેત્યુક્તિઃ કાલવાસનયાયુતમ્ ।
શિષ્યં પ્રત્યેવ તેનાત્ર દ્વિતીયં ન હિ શંક્યતે

ચોદ્યં વા પરિહારો વા ક્રિયતાં દ્વૈતભાષયા ।
અદ્વૈતભાષયા ચોદ્યં નાસ્તિ નાપિ તદુત્તરમ્

અતસ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં સત્કિંચિદવશિષ્યતે

નનુ ભૂમ્યાદિકં મા ભૂત્પરમાણ્વન્ત નાશતઃ ।
કથં તે વિયતોઽસત્ત્વં બુદ્ધિમારોહતીતિ ચેત્

અત્યન્તં નિર્જગદ્વ્યોમ યથા તે બુદ્ધિમાશ્રિતમ્ ।
તથૈવ સન્નિરાકાશં કુતો નાશ્રયતે મતિમ્

નિર્જગદ્વ્યોમ દૃષ્ટં ચેત્પ્રકાશતમસી વિના ।
ક્વ દૃષ્ટં કિંચ તે પક્ષે ન પ્રત્યક્ષં વિયત્ખલુ

સદ્વસ્તુ સિદ્ધન્ત્વસ્માભિર્નિશ્ચિતૈરનુભૂયતે ।
તૂષ્ણીં સ્થિતૌ ન શૂન્યત્વં શૂન્યબુદ્ધેસ્તુ વર્જનાત્

સદ્બુદ્ધિરપિ ચેન્નાસ્તિ માસ્ત્વસ્ય સ્વપ્રભત્વતઃ ।
નિર્મનસ્કત્વસાક્ષિત્વાત્સન્માત્રં સુગમં નૃણામ્

મનોજૃમ્ભનરાહિત્યે યથા સાક્ષી નિરાકુલઃ ।
માયાજૃમ્ભણતઃ પૂર્વં સત્તથૈવ નિરાકુલમ્

નિસ્તત્ત્વા કાર્યગમ્યાસ્ય શક્તિર્માયાગ્નિશક્તિવત્ ।
ન હિ શક્તિ ક્વચિત્કૈશ્ચિદ્બુદ્ધ્યતે કારયતઃ પુરા

ન સદ્વસ્તુ સતઃ શક્તિર્ન હિ વહ્નેઃ સ્વશક્તિતા ।
સદ્વિલક્ષણતાયાન્તુ શક્તેઃ કિં તત્ત્વમુચ્યતામ્

શૂન્યત્વમિતિ ચેચ્છૂન્યં માયાકાર્યમિતીરિતમ્ ।
નશૂન્યં નાપિ સદ્યાદૃક્તાદૃક્તત્ત્વમિહેષ્યતામ્

નાસદાસીન્નો સદાસીત્તદાનીં કિન્ત્વભૂત્તમઃ ।
સદ્યોગાત્તમસઃ સત્ત્વં ન સ્વતસ્તન્નિષેધનાત્

અતએવ દ્વિતીયત્વં શૂન્યવન્નહિ ગણ્યતે ।
ન લોકે ચૈત્રતચ્છક્ત્યોર્જીવિતં ગણ્યતે પૃથક્

શક્ત્યાધિક્યે જીવિતં ચેદ્વર્ધતે તત્ર વૃદ્ધિકૃત્ ।
ન શક્તિઃ કિન્તુ તત્કાર્યં યુદ્ધકૃષ્યાદિકં તથા ।
સર્વથા શક્તિમાત્રસ્ય ન પૃથગ્ગણના ક્વચિત્ ।
શક્તિકાર્યં તુ નૈવાસ્તિ દ્વિતીયં શંક્યતે કથમ્

ન કૃત્સ્નબ્રહ્મવૃત્તિઃ સા શક્તિઃ કિન્ત્વેકદેશભાક્ ।
ઘટશક્તિર્યથા ભૂમૌ સ્નિગ્ધમૃદ્યેવ વર્તતે

પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્તિ સ્વયં પ્રભઃ ।
ઇત્યેકદેશવૃત્તિત્વં માયાયા વદતિ શ્રુતિઃ

વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ ।
ઇતિ કૃષ્ણોર્જુનાયાહ જગતસ્ત્વેકદેશતામ્

સભૂમિં સર્વતો વૃત્વા અત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ।
વિકારાવર્તિ ચાત્રાસ્તિ શ્રુતિસૂત્રકૃતોર્વચઃ

નિરંશેઽપ્યંશમારોપ્ય કૃત્સ્નેંઽશે વેતિ પૃચ્છતઃ ।
તદ્ભાષયોત્તરં બ્રૂતે શ્રુતિઃ શ્રોતુર્હિતૈષિણી

સત્તત્ત્વમાશ્રિતા શક્તિઃ કલ્પયેત્સતિ વિક્રિયાઃ ।
વર્ણાભિત્તિગતાભિત્તૌ ચિત્રં નાનાવિધં યથા

આદ્યો વિકાર આકાશઃ સોઽવકાશસ્વભાવાન્ ।
આકાશોઽસ્તીતિ સત્તત્ત્વમાકાશેઽપ્યનુગચ્છતિ

એકસ્વભાવં સત્તત્ત્વમાકાશો દ્વિસ્વભાવકઃ ।
નાવકાશઃ સતિ વ્યોમ્નિ સ ચૈષોઽપિ દ્વયં સ્થિતમ્

યદ્વા પ્રતિધ્વનિર્વ્યોમ્નો ગુણો નાસૌ સતીક્ષ્યતે ।
વ્યોમ્નિ દ્વૌ સદ્ધ્વની તેન સદેકં દ્વિગુણં વિયત્

યા શક્તિઃ કલ્પયેદ્વ્યોમ સા સદ્વ્યોમ્નોરભિન્નતામ્ ।
આપાદ્ય ધર્મધર્મિત્વં વ્યત્યયેનાવકલ્પયેત્

સતો વ્યોમત્વમાપન્નં વ્યોમ્નઃ સત્તાન્તુ લૌકિકાઃ ।
તાર્કિકાશ્ચાવગચ્છન્તિ માયાયા ઉચિતં હિ તત્

યદ્યથા વર્તતે તસ્ય તથાત્વં ભાતિ માનતઃ ।
અન્યથાત્વં ભ્રમેણેતિ ન્યાયોઽયં સર્વલૌકિકઃ

એવં શ્રુતિવિચારાત્પ્રાક્યદ્યથા વસ્તુ ભાસતે ।
વિચારેણ વિપર્યેતિ તતસ્તચ્ચિન્ત્યતાં વિયત્

ભિન્ને વિયત્સતી શબ્દભેદાદ્બુદ્ધેશ્ચ ભેદતઃ ।
વાય્વાદિષ્વનુવૃત્તં સન્ન તુ વ્યોમેતિ ભેદધીઃ

સદ્વસ્ત્વધિકવૃત્તિત્વાદ્ધર્મિ વ્યોમ્નસ્તુ ધર્મતા ।
ધિયા સતઃ પૃથક્કારે બ્રૂહિ વ્યોમ કિમાત્મકમ્

અવકાશાત્મકં તચ્ચેદસત્તદિતિ ચિન્ત્યતામ્ ।
ભિન્નં સતોઽસચ્ચ નેતિ વક્ષિ ચેદ્વ્યાહતિસ્તવ

ભાતીતિ ચેદ્ભાતુ નામ ભૂષણં માયિકસ્ય તત્ ।
યદસદ્ભાસમાનન્તન્મિથ્યા સ્વપ્નગજાદિવત્

જાતિવ્યક્તો દેહિદેહૌ ગુણદ્રવ્યે યથા પૃથક્ ।
વિયત્સતોસ્તથૈવાસ્તુ પાર્થક્યં કોઽત્ર વિસ્મયઃ

બુદ્ધોઽપિ ભેદો નો ચિત્તે નિરુઢિં યાતિ ચેત્તદા ।
અનૈકાગ્ર્યાત્સંશયાદ્વા રૂઢ્યભાવોઽસ્ય તે વદ

અપ્રમત્તો ભવ ધ્યાનાદાદ્યેઽન્યસ્મિન્વિવેચનમ્ ।
કુરુ પ્રમાણયુક્તિભ્યાં તતો રૂઢતમો ભવેત્

ધ્યાનાન્માનાદ્યુક્તિતોઽપિ રૂઢે ભેદ વિયત્સતોઃ ।
ન કદાચિદ્વિયત્સત્યં સદ્વસ્તુ છિદ્રવન્ન ચ

જ્ઞસ્ય ભાતિ સદા વ્યોમ નિસ્તત્ત્વોલ્લેખપૂર્વકમ્ ।
સદ્વસ્ત્વપિ વિભાત્યસ્ય નિશ્છિદ્રત્વપુરઃસરમ્

વાસનાયાં વિવૃદ્ધાયાં વિયત્સત્યત્વવાદિનમ્ ।
સન્માત્રાબોધયુક્તં ચ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયતે બુધઃ

એવમાકાશમિથ્યાત્વે સત્સત્યત્વે ચ વાસિતે ।
ન્યાયેનાનેન વાય્વાદેઃ સદ્વસ્તુ પ્રવિવિચ્યતામ્

સદ્વસ્તુન્યેકદેશસ્થા માયા તત્રૈકદેશગમ્ ।
વિયત્તત્રાપ્યેકદેશગતો વાયુ પ્રકલ્પિતઃ

શોષસ્પર્શૌ ગતિર્વેગો વાયુધર્મા ઇમે મતાઃ ।
ત્રયઃ સ્વભાવાઃ સન્માયાવ્યોમ્નાં યે તેઽપિ વાયુગાઃ

વાયુરસ્તીતિ સદ્ભાવઃ સતો વાયૌ પૃથક્કૃતે ।
નિસ્તત્ત્વરૂપતા માયાસ્વભાવો વ્યોમગો ધ્વનિઃ

સતોઽનુવૃત્તિઃ સર્વત્ર વ્યોમ્નો નેતિ પુરોદિતમ્ ।
વ્યોમાનુવૃત્તિરધુના કથં નવ્યાહતં વચઃ

છિદ્રાનુવૃત્તિર્નેતીતિ પૂર્વોક્તિરધુના ત્વિયમ્ ।
શબ્દાનુવૃત્તિરેવોક્તા વચસો વ્યાહતિઃ કુતઃ

નનુ સદ્વસ્તુપાર્થક્યાદસત્ત્વં ચેત્તદા કથમ્ ।
અવ્યક્તમાયાવૈષમ્યાદમાયામયતાપિ નો

નિસ્તત્ત્વરૂપતૈવાત્ર માયાત્વસ્ય પ્રયોજિકા ।
સા શક્તિકાર્યયોસ્તુલ્યા વ્યક્તાવ્યક્તત્વભેદિનોઃ

સદસત્ત્વવિવેકસ્ય પ્રસ્તુતત્ત્વાત્સચિન્ત્યતામ્ ।
અસતોઽવાન્તરો ભેદ આસ્તાં તચ્ચિન્તયાત્ર કિમ્

સદ્વસ્તુબ્રહ્મશિષ્ટોંઽશોવાયુર્મિથ્યા યથા વિયત્ ।
વાસયિત્વા ચિરં વાયોર્મિથ્યાત્વં મરુતં ત્યજેત્

ચિન્તયેદ્વહ્નિમપ્યેવં મરુતો ન્યૂનવર્તિનમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડાવરણેષ્વેષાં ન્યૂનાધિકવિચારણા

વાયોર્દશાંશતોન્યૂનોવહ્નિર્વાયૌ પ્રકલ્પિતઃ ।
પુરાણોક્તં તારતમ્યં દશાંશૈર્ભૂતપઞ્ચકે

વહ્નિરુષ્ણપ્રકાશાત્મા પૂર્વાનુગતિરત્ર ચ ।
અસ્તિ વહ્નિઃ સનિસ્તત્ત્વઃ શબ્દવાન્સ્પર્શવાનપિ

સન્મયાવ્યોમવાય્વંશૈર્યુક્તસ્યાગ્નેર્નિજો ગુણઃ ।
રૂપં તત્ર સતઃ સર્વમન્યદ્બુદ્ધ્યા વિવિચ્યતામ્

સતો વિવેચિતે વહ્નૌ મિથ્યાત્વે સતિ વાસિતે ।
આપો દશાંશતો ન્યૂનાઃ કલ્પિતા ઇતિ ચિન્તયેત્

સન્ત્યાપોઽમૂઃ શૂન્યતત્ત્વાઃ સશબદસ્પર્શસંયુતાઃ ।
રૂપવત્યોઽન્યધર્માનુવૃત્યા સ્વીયો રસો ગુણઃ

સતો વિવેચિતાસ્વપ્સુ તન્મિથ્યાત્વે ચ વાસિતે ।
ભૂમિર્દશાંશતો ન્યૂના કલ્પિતાપ્સ્વિતિ ચિન્તયેત્

અસ્તિ ભૂસ્તત્ત્વશૂન્યાસ્યાઃ શબ્દસ્પર્શૌ સ્વરૂપકૌ ।
રસશ્ચ પરતો નૈજો ગન્ધઃ સત્તા વિવિચ્યતામ્

પૃથક્કૃતાયાં સત્તાયાં ભૂમિર્મિથ્યાવશિષ્યતે ।
ભૂમેર્દશાંશતો ન્યૂનં બ્રહ્માણ્ડં ભૂમિમધ્યગમ્

બ્રહ્માણ્ડમધ્યે તિષ્ઠન્તિ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
ભુવનેષુ વસન્ત્યેષુ પ્રાણિદેહા યથાયથમ્

બ્રહ્માણ્ડલોકદેહેષુ સદ્વસ્તુનિ પૃથક્કૃતે ।
અસન્તોઽણ્ડાદયો ભાન્તુ તદ્ભાનેઽપીહ કા ક્ષતિઃ

ભૂતભૌતિકમાયાનામસમત્વેઽત્યન્તવાસિતે ।
સદ્વસ્ત્વદ્વૈતમિત્યેષા ધીર્વિપર્યેતિ ન ક્વચિત્

સદદ્વૈતાત્પૃથગ્ભૂતે દ્વૈતે ભૂમ્યાદિરૂપિણિ ।
તત્તદર્થક્રિયા લોકે યથા દૃષ્ટા તથૈવ સા

સાંખ્યકાણાદબૌદ્ધાદ્યૈર્જગદ્ભેદો યથા યથા ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યતેઽનેકયુક્ત્યા ભવત્વેષ તથા તથા

અવજ્ઞાતં સદદ્વૈતં નિઃશંકૈરન્યવાદિભિઃ ।
એવં કા ક્ષતિર્રસ્માકં તદ્દ્વૈતમવજાનતામ્

દ્વૈતાવજ્ઞા સુસ્થિતા ચેદદ્વૈતા ધીઃ સ્થિરા ભવેત્ ।
સ્થૈર્યે તસ્યાઃ પુમાનેષ જીવન્મુક્ત ઇતીર્યતે

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।
સ્થિત્વાસ્યામન્તકાલેઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ

સદદ્વૈતેઽનૃતદ્વૈતે યદન્યોઽન્યૈક્યવીક્ષણમ્ ।
તસ્યાન્તકાલસ્તદ્ભેદબુદ્ધિરેવ ન ચેતરઃ

યદ્વાન્તકાલઃ પ્રાણસ્ય વિયોગોસ્તુ પ્રસિદ્ધિતઃ ।
તસ્મિન્કાલેઽપિ ન ભ્રાન્તેર્ગતાયાઃ પુનરાગમઃ

નીરોગ ઉપવિષ્ટો વા રુગ્ણો વા વિલુઠન્ભુવિ ।
મૂર્ચ્છિતો વા ત્યજેદેષ પ્રાણાન્ભ્રાન્તિર્ન સર્વથા

દિને દિને સ્વપ્નસુપ્ત્યોરધીતે વિસ્મૃતેઽપ્યયમ્ ।
પરેદ્યુર્નાનધીતઃ સ્યાત્તત્ત્વવિદ્યા ન નશ્યતિ

પ્રમાણોત્પાદિતા વિદ્યા પ્રમાણં પ્રબલં વિના ।
ન નશ્યતિ ન વેદાન્તાત્પ્રબલં માનમીક્ષતે

તસ્માદ્વેદાન્તસંસિદ્ધં સદદ્વૈતં ન બાધ્યતે ।
અન્તકાલેઽપ્યતો ભૂતવિવેકાન્નિર્વૃતિઃ સ્થિતા

ઇતિ ભૂતવિવેકનામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ