પઞ્ચદશી · અધ્યાય p8

બ્રહ્માનન્દે આત્માનન્દોનામ - દ્વાદશઃ પરિચ્છેદઃ ।
નન્વેવં વાસનાનન્દાદ્બ્રહ્માનન્દાદપીતરમ્ ।
વેત્તુ યોગી નિજાનન્દં મૂઢસ્યાત્રાસ્તિ કા ગતિઃ

ધર્માધર્મવશાદેષ જાયતાં મ્રિયતામપિ ।
પુનઃ પુનર્દેહલક્ષૈઃ કિં નો દાક્ષિણ્યતો વદ

અસ્તિ વોઽનુજિઘૃક્ષુવાદ્દાક્ષિણ્યેન પ્રયોજનમ્ ।
તર્હિ બ્રૂહિ સ મૂઢઃ કિં જિજ્ઞાસુર્વા પરાઙ્મુખઃ

ઉપાસ્તિં કર્મ વા બ્રૂયાદ્વિમુખાય યથોચિતમ્ ।
મન્દપ્રજ્ઞં તુ જિજ્ઞાસુમાત્માનન્દેન બોધયેત્

બોધયામાસ મૈત્રેયીં યાજ્ઞવલ્ક્યો નિજપ્રિયામ્ ।
ન વા અરે પત્યુરર્થે પતિઃ પ્રિય ઇતીરયન્

પતિર્જાયા પુત્રવિત્તે પશુબ્રાહ્મણબાહુજાઃ ।
લોકા દેવા વેદભૂતે સર્વં ચાત્માર્થતઃ પ્રિયમ્

પત્યાવિચ્છા યદા પત્ન્યાસ્તદા પ્રીતિં કરોતિ સા ।
ક્ષુદનુષ્ઠાનરોગાદ્યૈસ્તદા નેચ્છતિ તત્પતિઃ

ન પત્યુરર્થે સા પ્રીતિઃ સ્વાર્થ એવ કરોતિ તામ્ ।
પતિશ્ચાત્મન એવાર્થે ન જાયાર્થે કદાચન ।
અન્યોઽન્યપ્રેરણેઽપ્યેવં સ્વેચ્છયૈવ પ્રવર્તનમ્

શ્મશ્રુકણ્ટકવેધેન બાલો રુદતિ તત્પિતા ।
ચુમ્બત્યેવ ન સા પ્રીતિર્બાલાર્થે સ્વાર્થ એવ સા

નિરિચ્છમપિ રત્નાદિ વિત્તં યત્નેન પાલયન્ ।
પ્રીતિં કરોતિ સા સ્વાર્થે વિત્તાર્થત્વં ન શઙ્કિતમ્

અનિચ્છતિ બલીવર્દે વિવાહયિષતે બલાત્ ।
પ્રીતિઃ સા વણિગર્થૈવ બલીવર્દાર્થતા કુતઃ

બ્રાહ્મણ્યં મેઽસ્તિ પૂજ્યોઽહમિતિ તુષ્યતિ પૂજયા ।
અચેતનાયા જાતેર્નો સન્તુષ્ટિઃ પુંસ એવ સા

ક્ષત્રિયોઽહં તેન રાજ્યં કરોમીત્યત્ર રાજતા ।
ન જાતેર્વૈશ્યજાત્યાદૌ યોજનાયેદમીરિતમ્

સ્વર્ગલોકબ્રહ્મલોકૌ સ્તાં મમેત્યભિવાઞ્છનમ્ ।
લોકયોર્નોપકારાય સ્વભોગાયૈવ કેવલમ્

ઈશવિષ્ણ્વાદયો દેવાઃ પૂજ્યન્તે પાપનષ્ટયે ।
ન તન્નિષ્પાપદેવાર્થં સ્વાર્થં તત્તૂપયુજ્યતે

ઋગાદયો હ્યધીયન્તે દુર્બ્રાહ્મણ્યાનવાપ્તયે ।
ન તત્ પ્રસક્તં વેદેષુ મનુષ્યેષુ પ્રસજ્યતે

ભૂમ્યાદિપઞ્ચભૂતાનિ સ્થાનતૃટ્પાકશોષણૈઃ ।
હેતુભિશ્ચાવકાશેન વાઞ્છન્ત્યેષાં ન હેતવે

સ્વામિભૃત્યાદિકં સર્વં સ્વોપકારાયા વાઞ્છતિ ।
તત્તત્કૃતોપકારસ્તુ તસ્ય તસ્ય ન વિદ્યતે

સર્વવ્યવહૃતિષ્વેવમનુસન્ધાતુમીદૃશમ્ ।
ઉદાહરણબાહુલ્યં તેન સ્વાં વાસયેન્મતિમ્

અથ કેયં ભવેત્પ્રીતિઃ શ્રૂયતે યા નિજાત્મનિ ।
રાગો વધ્વાદિ વિષયે શ્રદ્ધા યાગાદિ કર્મણિ ।
ભક્તિઃ સ્યાદ્ગુરુદેવાદાવિચ્છા ત્વપ્રાપ્તવસ્તુનિ

તર્હ્યસ્તુ સાત્વિકી વૃત્તિઃ સુખમાત્રાનુવર્તિની ।
પ્રાપ્તે નષ્ટેઽપિ સદ્ભાવાદિચ્છતો વ્યતિરિચ્યતે

સુખસાધનતોપાધેરન્નપાનાદયઃ પ્રિયાઃ ।
આત્માનુકુલ્યાદન્નાદિસમશ્ચેદમુનાત્ર કઃ ।
અનુકુલયિતવ્યઃ સ્યાન્નૈકસ્મિન્કર્મકર્તૃતા

સુખે વૈષયિકે પ્રીતિમાત્રમાત્મા ત્વતિપ્રિયઃ ।
સુખે વ્યભિચરત્યેષા નાત્મનિ વ્યભિચારિણી

એકં ત્યક્ત્વાન્યદાદત્તે સુખં વૈષયિકં સદા ।
નાત્મા ત્યાજ્યો ન ચાદેયસ્તસ્મિન્વ્યભિચરેત્કથમ્

હાનાદાનવિહીનોઽસ્મિન્નુપેક્ષા ચેત્તૃણાદિવત્ ।
ઉપેક્ષિતુઃ સ્વરૂપત્વાન્નોપેક્ષ્યત્વં નિજાત્મનઃ

રોગક્રોધાભિભૂતાનાં મુમૂર્ષા વીક્ષ્યતે ક્વચિત્ ।
તતો દ્વેષાદ્ભવેત્ત્યાજ્ય આત્મેતિ યદિ તન્ન હિ ।
ત્યક્તું યોગ્યસ્ય દેહસ્ય નાત્મતા ત્યક્તુરેવ સા ।
ન ત્યક્તર્યસ્તિ સ દ્વેષસ્ત્યાજ્યે દ્વેષે તુ કા ક્ષતિઃ

આત્માર્થત્વેન સર્વસ્ય પ્રીતેશ્ચાત્મા હ્યતિપ્રિયઃ ।
યથા પિતુઃ પુત્રમિત્રાત્પુત્રઃ પ્રિયતરસ્તથા

મા ન ભૂવમહં કિન્તુ ભૂયાસં સર્વદેત્યસૌ ।
આશીઃ સર્વસ્ય દૃસ્તેતિ પ્રત્યક્ષા પ્રીતિરાત્મનિ

ઇત્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રીતૌ સિદ્ધાયામેવમાત્મનિ ।
પુત્રભાર્યાદિશેષત્વમાત્મનઃ કૈશ્ચિદિર્રિતમ્

એતદ્વિવક્ષયા પુત્રે મુખ્યાત્મત્વં શ્રુતીરિતમ્ ।
આત્મા વૈ પુત્રનામેતિ તચ્ચોપનિષદિ સ્ફુટમ્

સોઽસ્યાયમાત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મેભ્યઃ પ્રતિધીયતે ।
અથાસ્યેતર આત્માયં કૃતકૃત્યઃ પ્રમીયતે

સત્યપ્યાત્મનિ લોકોઽસ્તિ નાપુત્રસ્યાત એવ હિ ।
અનુશિષ્ટં પુત્રમેવ લોક્યમાહુર્મનીષિણઃ

મનુષ્યલોકો જય્યઃ સ્યાત્પુત્રેણૈવેતરેણ નો ।
મુમૂર્ષુર્મન્ત્રયેત્પુત્રં ત્વં બ્રહ્મેત્યાદિમન્ત્રકૈઃ

ઇત્યાદિશ્રુતયઃ પ્રાહુઃ પુત્રભાર્યાદિશેષતામ્ ।
લૌકિકા અપિ પુત્રસ્ય પ્રાધાન્યમનુમન્યતે

સ્વસ્મિન્મૃતેઽપિ પુત્રાદિર્જીવેદ્વિત્તાદિના યથા ।
તથૈવ યત્નં કુરુતે મુખ્યાઃ પુત્રાદયસ્તતઃ

બાધમેતાવતા નાત્મા શેષો ભવતિ કસ્ય ચિત્ ।
ગૌણમિથ્યામુખ્યભેદૈરાત્માયં ભવતિ ત્રિધા

દેવદત્તસ્તુ સિંહોઽયમિત્યૈક્યં ગૌણમેતયોઃ ।
ભેદસ્ય ભાસમાનત્વાત્પુત્રાદેરાત્મતા તથા

ભેદોઽસ્તિ પઞ્ચકોષેષુ સાક્ષિણો ન તુ ભાત્યસૌ ।
મિથ્યાત્મતાતઃ કોષાણાં સ્થાણોર્ચૌરાત્મતા યથા

ન ભાતિ ભેદો નાપ્યસ્તિ સાક્ષિણોઽપ્રતિયોગિનઃ ।
સર્વાન્તરત્વાત્ તસ્યૈવ મુખ્યમાત્મત્વમિષ્યતે

સત્યેવં વ્યવહારેષુ યેષુ યસ્યાત્મતોચિતા ।
તેષુ તસ્યૈવ શેષિત્વં સર્વસ્યાન્યસ્ય શેષતા

મુમૂર્ષોર્ગૃહરક્ષાદૌ ગૌણાત્મૈવોપયુજ્યતે ।
ન મુખ્યાત્મા ન મિથ્યાત્મા પુત્રઃ શેષી ભવત્યતઃ

અધ્યેતા વહ્નિરિત્યત્ર સન્નપ્યગ્નિર્ન ગૃહ્યતે ।
અયોગ્યત્વેન યોગ્યત્વાદ્બટુરેવાત્ર ગૃહ્યતે

કૃશોઽહં પુષ્ટિમાપ્સ્યામીત્યાદૌ દેહાત્મતોચિતા ।
ન પુત્રં વિનિયુઙ્ક્તેઽત્ર પુષ્ટિહેત્વન્નભક્ષણે

તપસા સ્વર્ગમેષ્યામીત્યાદૌ કર્ત્રાત્મતોચિતા ।
અનપેક્ષ્ય વપુર્ભોગં ચરેત્કૃચ્છ્રાદિકં તતઃ

મોક્ષ્યેઽહમિત્યત્ર યુક્તં ચિદાત્મત્વં તદા પુમાન્ ।
તદ્વેત્તિ ગુરુશાસ્ત્રાભ્યાં ન તુ કિંચિચ્ચિકીર્ષતિ

વિપ્રક્ષત્રાદયો યદ્વદ્બૃહસ્પતિસવાદિષુ ।
વ્યવસ્થિતાસ્તથા ગૌણમિથ્યામુખ્યા યથોચિતમ્

તત્ર તત્રોચિતે પ્રીતિરાત્મન્યેવાતિશાયિની ।
અનાત્મનિ તુ તચ્છેષે પ્રીતિરન્યત્ર નોભયમ્

ઉપેક્ષ્યં દ્વેષ્યમિત્યન્યત્ દ્વેધા માર્ગતૃણાદિકમ્ ।
ઉપેક્ષ્યં વ્યાઘ્રસર્પાદિ દ્વેષ્યમેવં ચતુર્વિધમ્

આત્મા શેષ ઉપેક્ષ્યં ચ દ્વેષ્યં ચેતિ ચતુર્ષ્વપિ ।
ન વ્યક્તિનિયમઃ કિન્તુ તત્તત્કાર્યાત્તથા તથા

સ્યાદ્વ્યાઘ્રઃ સંમુખો દ્વેષ્યો હ્યુપેક્ષ્યસ્તુ પરાઙ્મુખઃ ।
લાલનાદનુકૂલશ્ચેદ્વિનોદાયેતિ શેષતામ્

વ્યક્તીનાં નિયમો મા ભૂલ્લક્ષણાત્તુવ્યવસ્થિતિઃ ।
આનુકૂલ્યં પ્રાતિકૂલ્યં દ્વયાભાવશ્ચ લક્ષણમ્

આત્મા પ્રેયાન્પ્રિયઃ શેષો દ્વેષ્યોપેક્ષ્યે તદન્યયોઃ ।
ઇતિ વ્યવસ્થિતો લોકો યાજ્ઞવલ્ક્યમતં ચ તત્

અન્યત્રાપિ શ્રુતિઃ પ્રાહ પુત્રાદ્વિત્તાત્તથાન્યતઃ ।
સર્વસ્માદાન્તરં તત્ત્વં તદેતત્પ્રેય ઈક્ષતામ્

શ્રૌત્યા વિચારદૃષ્ટ્યાયં સાક્ષ્યેવાત્મા ન ચેતરઃ ।
કોષાન્પઞ્ચ વિવિચ્યાન્તર્વસ્તુદૃષ્ટિર્વિચારણા

જાગરસ્વપ્નસુપ્તીનામાગમાપાયભાસનમ્ ।
યતો ભવત્યસાવાત્મા સ્વપ્રકાશચિદાત્મકઃ

શેષાઃ પ્રાણાદિવિત્તાન્તા આસન્નાસ્તારતમ્યતઃ ।
પ્રીતિસ્તથા તારતમ્યાત્તેષુ સર્વેષુ વીક્ષ્યતે

વિત્તાત્પુત્રઃ પ્રિયઃ પુત્રાત્પિણ્ડઃ પિણ્ડાત્તથેન્દ્રિયમ્ ।
ઇન્દ્રિયાચ્ચ પ્રિયઃ પ્રાણઃ પ્રાણાદાત્મા પરઃ પ્રિયઃ

એવં સ્થિતે વિવાદોઽત્ર પ્રતિબુદ્ધવિમૂઢયોઃ ।
શ્રુત્યોદાહારિ તત્રાત્મા પ્રેયાનિત્યેવ નિર્ણયઃ

સાક્ષ્યેવ દૃશ્યાદન્યસ્માત્પ્રેયાનિત્યાહ તત્ત્વવિત્ ।
પ્રેયાન્પુત્રાદિરેવેમં ભોક્તું સાક્ષીતિ મૂઢધીઃ

આત્મનોઽન્યં પ્રિયં બ્રૂતે શિષ્યશ્ચ પ્રતિવાદ્યપિ ।
તસ્યોત્તરં વાચો બોધશાપૌ કુર્યાત્તયોઃ ક્રમાત્

પ્રિયં ત્વાં રોત્સ્યતીત્યેવમુત્તરં વક્તિ તત્ત્વવિત્ ।
સ્વોક્તપ્રિયસ્ય દુષ્ટત્વં શિષ્યો વેત્તિ વિવેકતઃ

અલભ્યમાનસ્તનયઃ પિતરૌ ક્લેશયેચ્ચિરમ્ ।
લબ્ધોઽપિ ગર્ભપાતેન પ્રસવેન ચ બાધતે

જાતસ્ય ગ્રહરોગાદિ કુમારસ્ય ચ મૂકતા ।
ઉપનીતેઽપ્યવિદ્યત્વમનુદ્વાહશ્ચ પણ્ડિતે

પુનશ્ચ પરદારાદિ દારિદ્ર્યં ચ કુટુમ્બિનઃ ।
પિત્રોઃ દુઃખસ્ય ન અસ્ત્યનતો ધની ચેન્મ્રિયતે તદા

એવં વિવિચ્ય પુત્રાદૌ પ્રીતિં ત્યક્ત્વા નિજાત્મનિ ।
નિશ્ચિત્ય પરમાં પ્રીતિં વીક્ષતે તમહર્નિશમ્

આગ્રહાદ્બ્રહ્મવિદ્દ્વેષાદપિ પક્ષમમુઞ્ચતઃ ।
વાદિનો નરકઃ પ્રોક્તો દોષશ્ચ બહુયોનિષુ

બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મરૂપત્વાદીશ્વરસ્તેન વર્ણિતમ્ ।
યદ્યત્તત્તત્તથૈવ સ્યાત્તચ્છિષ્યપ્રતિવાદિનોઃ

યસ્તુ સાક્ષિણમાત્માનં સેવતે પ્રિયમુત્તમમ્ ।
તસ્ય પ્રેયાનસાવાત્મા ન નશ્યતિ કદાચન

પરપ્રેમાસ્પદત્વેન પરમાનન્દરૂપતા ।
સુખવૃદ્ધિઃ પ્રીતિવૃદ્ધૌ સાર્વભૌમાદિષુ શ્રુતા

ચૈતન્યવત્સુખં ચાસ્ય સ્વભાવશ્ચેચ્ચિદાત્મનઃ ।
ધીવૃત્તિષ્વનુવર્તેત સર્વાસ્વપિ ચિતિર્યથા

મૈવમુષ્ણપ્રકાશાત્મા દીપસ્તસ્ય પ્રભા ગૃહે ।
વ્યાપ્નોતિ નોષ્ણતા તદ્વચ્ચિતેરેવાનુવર્તનમ્

ગન્ધરૂપરસસ્પર્શેષ્વપિ સત્સુ યથા પૃથક્ ।
એકાક્ષેણૈક એવાર્થો ગૃહ્યતે નેતરસ્તથા

ચિદાનન્દૌ નૈવ ભિન્નૌ ગન્ધાદ્યાસ્તુ વિલક્ષણાઃ ।
ઇતિ ચેત્ તદભેદોઽપિ સાક્ષિણ્યન્યત્ર વા વદ

આદ્યે ગન્ધાદયોઽપ્યેવમભિન્નાઃ પુષ્પવર્તિનઃ ।
અક્ષભેદેન તદ્ભેદે વૃત્તિભેદાત્તયોર્ભિદા

સત્વવૃત્તૌ ચિત્સુખૈક્યં તદ્વૃત્તેર્નિર્મલત્વતઃ ।
રજોવૃત્તેસ્તુ માલિન્યાત્સુખાંશોઽત્ર તિરસ્કૃતઃ

તિન્તિણીફલમત્યમ્લં લવણેન યુતં યદા ।
તદામ્લસ્ય તિરસ્કારાદીષદગ્નં યથા તથા

નનુ પ્રિયતમત્વેન પરમાનન્દતાત્મનિ ।
વિવેક્તું શક્યતામેવં વિના યોગેન કિં ભવેત્

યદ્યોગેન તદેવૈતિ વદામો જ્ઞાનસિદ્ધયે ।
યોગઃ પ્રોક્તો વિવેકેન જ્ઞાનં કિં નોપજાયતે

યત્ સાઙ્ખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં તદ્યોગૈરપિ ગમ્યતે ।
ઇતિ સ્મૃતં ફલૈકત્વં યોગિનાં ચ વિવેકિનામ્

અસાધ્યઃ કસ્યચિદ્યોગઃ કસ્યચિજ્જ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।
ઇત્થં વિચાર્યમાર્ગૌ દ્વૌ જગાદ પરમેશ્વરઃ

યોગે કોઽતિશયસ્તેઽત્ર જ્ઞાનમુક્તં સમં દ્વયોઃ ।
રાગદ્વેષાદ્યભાવશ્ચ તુલ્યો યોગિવિવેકિનોઃ

ન પ્રીતિર્વિષયેષ્વસ્તિ પ્રેયાનાત્મેતિ જાનતઃ ।
કુતો રાગઃ કુતો દ્વેષઃ પ્રાતિકૂલ્યમપશ્યતઃ

દેહાદેઃ પ્રતિકૂલેષુ દ્વેષસ્તુલ્યોદ્વયોરપિ ।
દ્વેષં કુર્વન્ન યોગી ચેદવિવેક્યપિ તાદૃશઃ

દ્વૈતસ્ય પ્રતિભાનં તુ વ્યવહારે દ્વયોઃ સમમ્ ।
સમાધૌ નેતિ ચેત્તદ્વન્નાદ્વૈતત્વવિવેકિનઃ

વિવક્ષ્યતે તદસ્માભિરદ્વૈતાનન્દનામકે ।
અધ્યાયે હિ તૃતીયે તત્સર્વમપ્યતિમઙ્ગલમ્

સદા પશ્યન્નિજાનન્દમપશ્યન્નખિલં જગત્ ।
અર્થાદ્યોગીતિ ચેત્તર્હિ સન્તુષ્ટો વર્ધતાં ભવાન્

બ્રહ્માનન્દભિધે ગ્રન્થે મન્દાનુગ્રહસિદ્ધયે ।
દ્વિતીયેઽધ્યાય એતસ્મિન્નાત્માનન્દો વિવેચિતઃ

ઇતિ બ્રહ્માનન્દે આત્માનન્દઃ સમાપ્તઃ