Panchadashi · Chapter p6

brahmānande'dvaitānandonāma - trayodaśaḥ paricchedaḥ /
yogānandaḥ purokto yaḥ sa ātmānanda iṣyatām /
kathaṃ brahmatvametasya sadvayasyeti cecchṛṇu

ākāśādi svadehāntaṃ taittirīyaśrutīritam /
jagannāstyanyadānandātdadvaitabrahmatā tataḥ

ānandāddhyeva tajjātaṃ tiṣṭhatyānanda eva tat /
ānanda eva līnaṃ cetyuktānandātkathaṃ pṛthak

kulālādghaṭa utpanno bhinnaśceti na śaṅkyatām /
mṛdvadeṣaḥ upādānaṃ na nimittaṃ kulālavat

sthitirlayaśca kumbhasya kulāle sto na hi kvacit /
dṛṣṭau tau mṛdi tadvatsyādupādānaṃ tayoḥ śruteḥ

upādānaṃ tridhā bhinnaṃ vivarti pariṇāmi ca /
ārambhakaṃ ca tatrāntyau na niraṃśe'vakāśinau

ārambhavādino'nyasmādanyasyotpattimūcire /
tantoḥ paṭasya niṣpatterbhinnau tantupaṭau khalu

avasthāntaratāpattirekasya pariṇāmitā /
syāt kṣīraṃ dadhi mṛtkumbhaḥ suvarṇaṃ kuṇḍalaṃ yathā

avasthāntarabhānaṃ tu vivarto rajjusarpavat /
niraṃśe'pyastyasau vyomni talamālinyakalpanāt

tato niraṃśa ānande vivarto jagadiṣyatām /
māyāśaktiḥ kalpikā syādaindra jālikaśaktivat

śaktiḥ śaktātpṛthaṅnāsti tadvaddṛṣṭerna cābhidā /
pratibandhasya dṛṣṭatvācchaktyabhāve tu kasya saḥ

śakteḥ kāryānumeyatvādakārye pratibandhanam /
jvalato'gneradāhe syānmantrādi pratibandhatā

devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ munayo'vidan /
parāsya śaktirvividhā kriyājñānabalātmikā

iti vedavacaḥ prāha vasiṣṭhaśca tathābravīt /
sarvaśaktiparaṃ brahma nityamāpūrṇamadvayam

yathollasati śaktyāsau prakāśamadhigacchati /
cicchaktirbrahmaṇo rāma! śarīreṣūpalabhyate

spandaśaktiśca vāteṣu dārḍhyaśaktistathopale /
dravaśaktistathāmbhaḥsu dāhaśaktistathānale /
śūnyaśaktistathākāśe nāśaśaktirvināśini

yathāṇḍāntarmahāsarpo jagadasti tathātmani /
phalapatralatāpuṣpaśākhāviṭapamūlavān /
vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam

kvacitkaścitkadācicca tasmādudyanti śaktayaḥ /
deśakālavicitratvātkṣmātalādiva śālayaḥ

sa ātmā sarvago rāma! nityoditamahāvapuḥ /
yanmanāṅmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate

ādau manastadanubandhavimokṣadṛṣṭī
paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā /
ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā-
mākhyāyikā subhagabālajanoditeva

bālasya hi vinodāya dhātrī śakti śubhāṃ kathām /
kvacitsanti mahābāho! rājaputrāstrayaḥ śubhāḥ

dvau na jātau tathaikastu garbha eva hi na sthitaḥ /
vasanti te dharmayutā atyantāsati pattane

svakīyācchūnyanagarānnirgatya vimalāśayāḥ /
gacchanto gagane vṛkṣāndadṛśuḥ phalaśālinaḥ

bhaviṣyannagare tatra rājaputrāstrayo'pi te /
sukhamadya sthitā putra! mṛgayāvyavahāriṇaḥ

dhātryaivaṃ kathitā rāma! bālakākhyāyikā śubhā /
niścayaṃ sa yayau bālo nirvicāraṇayā dhiyā

iyaṃ saṃsāra racanā vicārojjhitacetasām /
bālakākhyāyikevetthamavasthitimupāgatā

ityādibhirupākhyānairmāyāśaktestu vistaram /
vasiṣṭhaḥ kathayāmāsa saiva śaktirnirūpyate

kāryādāśrayataḥ saiṣā bhavecchaktirvilakṣaṇā /
sphoṭāṅgārau dṛśyamānau śaktistatrānumīyate

pṛthubudhnodarākāro ghaṭaḥ kāryo'tra mṛttikā /
śabdādibhiḥ pañcaguṇairyuktā śaktistvatadvidhā

na pṛthvādirna śabdādiḥ śaktāvastu yathā tathā /
ata eva hyacintyaiṣā na nirvacanamarhati

kāryotpatteḥ purā śaktirnigūḍhā mṛdyavasthitā /
kulālādisahāyena vikārākāratāṃ vrajet

pṛthvyādi vikārāntaṃ sparśādiguṇamṛttikām /
ekīkṛtya ghaṭaṃ prāhurvicāravikalā janāḥ

kulālavyāpṛteḥ pūrvo yāvānaṃśa sa no ghaṭaḥ /
paścāttu pṛthubudhnādimattve yuktā hi kumbhatā

sa ghaṭo na mṛdo bhinno viyoge satyanīkṣaṇāt /
nāpyabhinnaḥ purā piṇḍadaśāyāmanavekṣaṇāt

ato'nirvacanīyo'yaṃ śaktivattena śaktijaḥ /
avyaktavye śaktiruktā vyaktatye ghaṭanāmabhṛt

aindrajālikaniṣṭhāpi māyā na vyajyate purā /
paścādgandharvasenādirūpeṇa vyaktimāpnuyāt

evaṃ māyāmayatvena vikārasyānṛtātmatām /
vikārādhāramṛdvastusatyatvaṃ cābravīcchrutiḥ

vāṅniṣpādyaṃ nāmamātraṃ vikāro nāsya satyatā /
sparśādi guṇayuktā tu satyā kevalamṛttikā

vyaktāvyakte tadādhāra iti triṣvādyayordvayoḥ /
paryāyaḥ kālabhedena tṛtīyastvanugacchati

nistattvaṃ bhāsamānaṃ ca vyaktamutpattināśabhāk /
tadutpattau tasya nāma vācā niṣpādyate nṛbhiḥ

vyakte naṣṭe'pi nāmaitannṛvaktreṣvanuvartate /
tena nāmnā nirūpyatvādvyaktaṃ tadrūpamucyate

nistattvatvādvināśitvādvācārambhaṇanāmataḥ /
vyaktasya na tu tadrūpaṃ satyaṃ kiñcinmṛdādivat

vyaktakāle tataḥ pūrvamūrdhvamapyekarūpabhāk /
satattvamavināśaṃ ca satyaṃ mṛdvastu kathyate

vyaktaṃ ghaṭo vikāraścetyetairnāmabhirīritaḥ /
arthaścedanṛtaḥ kasmānna mṛdbodhe nivartate

nivṛtta eva yasmātte tatsatyatvamatirgatā /
īdṛṅnivṛttirevātra bodhajā na tvabhāsanam

pumānadhomukhaḥ nīre bhāto'pyasti na vastutaḥ /
taṭasthamartyavattasminnaivāsthā kasyacitkvacit /
īdṛgbodhe pumarthatvaṃ matamadvaitavādinām // ४६
mṛdrūpasyāparityāgādvivartatvaṃ ghaṭe sthitam /
pariṇāme pūrvarūpaṃ tyajettatkṣīrarūpavat /
mṛtsuvarṇe nivartete ghaṭakuṇḍalayorna hi

ghaṭe naṣṭe na mṛdbhāvaḥ kapālānāmavekṣaṇāt /
maivaṃ cūrṇe'sti mṛdrūpaṃ svarṇarūpaṃ tvatisphuṭam

kṣīrādau pariṇāmo'stu punastadbhāvavarjanāt /
etāvatā mṛdādīnāṃ dṛṣṭāntatvaṃ na hīyate

ārambhavādinaḥ kārye mṛdo dvaiguṇyamāpatet /
rūpasparśādayaḥ proktāḥ kārya kāraṇayoḥ pṛthak

mṛtsuvarṇamayaśceti dṛṣṭāntatrayamārūṇiḥ /
prāhāto vāsayetkāryānṛtatvaṃ sarvavastuṣu

kāraṇajñānataḥ kāryavijñānaṃ cāpi so'vadat /
satyajñāne'nṛtajñāṃ kathamatropapadyate

samṛtkasya vikārasya kāryatā lokadṛṣṭitaḥ /
vāstavo'tra mṛdaṃśo'sya bodhaḥ kāraṇabodhataḥ

anṛtāṃśo na boddhavyastadbodhānupayogataḥ /
tattvajñānaṃ pumarthaṃ syānnānṛta aṃśāvabodhanam

tarhi kāraṇavijñānātkaryajñāmitīrite /
mṛdbodhānmṛttikā buddhetyuktaṃ syātko'tra vismayaḥ

satyaṃ kāryeṣu vastvaṃśaḥ kāraṇātmeti jānataḥ /
vismayo māstvihājñasya vismayaḥ kena vāryate

ārambhī pariṇāmī ca laukikaścaikakāraṇe /
jñāte sarvamataṃ śrutvā prāpnuvantyeva vismayam

advaite'bhimukhīkartumevātraikasya bodhataḥ /
sarvabodhaḥ śrutau naiva nānātvasya vivakṣayā

ekamṛtpiṇḍavijñānātsarvamṛṇmayadhīryathā /
tathaikabrahmabodhena jagadbuddhirvibhāvyatām

saccitsukhātmakaṃ brahma nāmarūpātmakaṃ jagat /
tāpanīye śrutaṃ brahma saccidānandalakṣaṇam

sadrūpamāruṇiḥ prāha prajñānaṃ brahma bahvṛcāḥ /
sanatkumāra ānandamevamanyatra gamyatām

vicintya sarvarūpāṇi kṛtvā nāmāni tiṣṭhati /
ahaṃ vyākaravāṇīme nāmarūpe iti śrutiḥ

avyākṛtaṃ purā sṛṣṭerūrdhvaṃ vyākrīyate dvidhā /
acintyaśaktirmāyaiṣā brahmaṇyavyākṛtābhidhā

avikriyabrahmaniṣṭhā vikāraṃ yātyanekadhā /
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram

ādyo vikāra ākāśaḥ so'sti bhātyapi ca priyaḥ /
avakāśastasya rūpaṃ tanmithyā na tu tattrayam

na vyakteḥ pūrvamastyeva na paścācca vināśataḥ /
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata /
avyaktanidhanānīvetyāha kṛṣṇo'rjunaṃ prati

mṛdvatte saccidānandā anugacchanti sarvada /
nirākāśe sadādīnāmanubhūtirnijātmani

avakāśe vismṛte'tha tatra kiṃ bhāti te vada /
śūnyameveti cedastu nāma tādṛgvibhāti hi

tādṛktvādeva tatsattvamaudāsīnyena tatsukham /
ānukūlyaprātikūlyahīnaṃ yattannijaṃ sukham

ānukūlye harṣadhīḥ syātprātikūlye tu duḥkhadhīḥ /
dvayābhāve nijānando nijaṃ duḥkhaṃ tu na kvacit

nijānande sthite harṣaśokayorvyatyayaḥ kṣaṇāt /
manasaḥ kṣaṇikatvena tayormānasateṣyatām

ākāśe'pyevamānandaḥ sattābhāne tu saṃmate /
vāyvādidehaparyantavastuṣvevaṃ vibhāvyatām

gatisparśau vāyurūpaṃ vahnerdāhaprakāśane /
jalasya dravatā bhūmeḥ kāṭhinyaṃ ceti nirṇayaḥ

asādhāraṇa ākāśe oṣadhyannavapuḥṣvapi /
evaṃ vibhāvya manasā tattadrūpaṃ yathocitam

anekadhā vibhinneṣu nāmarūpeṣu caikadhā /
tiṣṭhanti saccidānandāvisaṃvādaḥ na kasyacit

nistattve nāmarūpe dve janmanāśayute ca te /
buddhyā brahmaṇi vīkṣasva samudre budbudādivat

saccidānandarūpe'smin pūrṇe brahmaṇi vīkṣite /
svayamevāvajānāti nāmarūpe śanaiḥ śanaiḥ

yāvadyāvadavajñā syāttāvattāvattadīkṣaṇam /
yāvadyāvadvīkṣyate tattāvattāvadubhe tyajet

tadabhyāsena vidyāyāṃ susthitāyāmayaṃ pumān /
jīvanneva bhavenmukto vapurastu yathā tathā

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam /
etadekaparatvaṃ ca tadabhyāsaṃ vidurbudhāḥ

vāsanānekakālinā dīrghakālaṃ nirantaram /
sādaraṃ cābhyasyamāne sarvathaiva nivartate

mṛcchaktivadbrahmaśaktiranekānanṛtānsṛjet /
yadvā jīvagatā nidrā svapnaścātra nidarśanam

nidrāśaktiryathā jīve durghaṭasvapnakāriṇī /
brahmaṇyeṣā tathā māyā sṛṣṭisthityantakāriṇī

svapne viyadgatiṃ paśyetsvamūrdhacchedanaṃ yathā /
muhūrte vatsaraughaṃ ca mṛtaṃ putrādikaṃ punaḥ

idaṃ yuktamidaṃ neti vyavasthā tatra durlabhā /
yathā yathekṣyate yadyattattadyuktaṃ tathā tathā

īdṛśo mahimā dṛṣṭo nidrāśakteryadā tadā /
māyāśakteracintyo'yaṃ mahimeti kimadbhutam

śayāne puruṣe nidrā svapnaṃ bahuvidhaṃ sṛjet /
brahmaṇyevaṃ nirvikāre vikārānkalpayatyasau

khānilāgnijalorvyaṇḍalokaprāṇiśilādikāḥ /
vikārāḥ prāṇidhīṣvantaścicchāyā pratibimbati

cetanācetaneṣveṣu saccidānandalakṣaṇam /
samānaṃ brahma bhidyete nāmarūpe pṛthakpṛthak

brahmaṇyete nāmarūpe paṭe citramiva sthite /
upekṣya nāmarūpe dve saccidānandadhīrbhavet

jalasthe'dhomukhe svasya dehe dṛṣṭe'pyupekṣya tam /
tīrastha eva dehe sve tātparyaṃ syādyathā tathā

sahasraśo manorājye vartamāne sadaiva tat /
sarvairūpekṣyate tadvadupekṣā nāmarūpayoḥ

kṣaṇe kṣaṇe manorājyaṃ bhavatyevānyathānyathā /
gataṃ gataṃ punarnāsti vyavahāro bahistathā

na bālyaṃ yauvane labhyaṃ yauvanaṃ sthavire tathā /
mṛtaḥ pitā punarnāsti nāyātyeva gataṃ dinam

manorājyādviśeṣaḥ kaḥ kṣaṇadhvaṃsini laukike /
ato'sminbhāsamāne'pi tatsatyatvadhiyaṃ tyajet

upekṣite laukike dhīrnirvighnā brahmacintane /
naṭavatkṛtrimāsthāyāṃ nirvahatyeva laukikam

pravahatyapi nīre'dhaḥ sthirā prauḍha śilā yathā /
nāmarūpānyathātve'pi kūṭasthaṃ brahma nānyathā

niṣchidre darpaṇe bhāti vastugarbhaṃ bṛhadviyat /
saccitghane tathā nānājagadgarbhamidaṃ viyat

adṛṣṭvā darpaṇaṃ naiva tadantasthe kṣaṇaṃ yathā /
amatvā saccidānandaṃ nāmarūpamatiḥ kutaḥ

prathamaṃ saccidānande bhāsamāne'tha tāvatā /
buddhiṃ niyamya naivordhvaṃ dhārayennāmarūpayoḥ

evaṃ ca nirjagadbrahma saccidānandalakṣaṇam /
advaitānanda etasminviśrāmyantu janāściram

brahmānandābhidhe granthe tṛtīye'dhyāya īritaḥ /
advaitānanda eva syājjaganmithyātvacintayā

iti brahmānande'dvaitānandaḥ samāptaḥ