પઞ્ચદશી · અધ્યાય p6

બ્રહ્માનન્દેઽદ્વૈતાનન્દોનામ - ત્રયોદશઃ પરિચ્છેદઃ ।
યોગાનન્દઃ પુરોક્તો યઃ સ આત્માનન્દ ઇષ્યતામ્ ।
કથં બ્રહ્મત્વમેતસ્ય સદ્વયસ્યેતિ ચેચ્છૃણુ

આકાશાદિ સ્વદેહાન્તં તૈત્તિરીયશ્રુતીરિતમ્ ।
જગન્નાસ્ત્યન્યદાનન્દાત્દદ્વૈતબ્રહ્મતા તતઃ

આનન્દાદ્ધ્યેવ તજ્જાતં તિષ્ઠત્યાનન્દ એવ તત્ ।
આનન્દ એવ લીનં ચેત્યુક્તાનન્દાત્કથં પૃથક્

કુલાલાદ્ઘટ ઉત્પન્નો ભિન્નશ્ચેતિ ન શઙ્ક્યતામ્ ।
મૃદ્વદેષઃ ઉપાદાનં ન નિમિત્તં કુલાલવત્

સ્થિતિર્લયશ્ચ કુમ્ભસ્ય કુલાલે સ્તો ન હિ ક્વચિત્ ।
દૃષ્ટૌ તૌ મૃદિ તદ્વત્સ્યાદુપાદાનં તયોઃ શ્રુતેઃ

ઉપાદાનં ત્રિધા ભિન્નં વિવર્તિ પરિણામિ ચ ।
આરમ્ભકં ચ તત્રાન્ત્યૌ ન નિરંશેઽવકાશિનૌ

આરમ્ભવાદિનોઽન્યસ્માદન્યસ્યોત્પત્તિમૂચિરે ।
તન્તોઃ પટસ્ય નિષ્પત્તેર્ભિન્નૌ તન્તુપટૌ ખલુ

અવસ્થાન્તરતાપત્તિરેકસ્ય પરિણામિતા ।
સ્યાત્ ક્ષીરં દધિ મૃત્કુમ્ભઃ સુવર્ણં કુણ્ડલં યથા

અવસ્થાન્તરભાનં તુ વિવર્તો રજ્જુસર્પવત્ ।
નિરંશેઽપ્યસ્ત્યસૌ વ્યોમ્નિ તલમાલિન્યકલ્પનાત્

તતો નિરંશ આનન્દે વિવર્તો જગદિષ્યતામ્ ।
માયાશક્તિઃ કલ્પિકા સ્યાદૈન્દ્ર જાલિકશક્તિવત્

શક્તિઃ શક્તાત્પૃથઙ્નાસ્તિ તદ્વદ્દૃષ્ટેર્ન ચાભિદા ।
પ્રતિબન્ધસ્ય દૃષ્ટત્વાચ્છક્ત્યભાવે તુ કસ્ય સઃ

શક્તેઃ કાર્યાનુમેયત્વાદકાર્યે પ્રતિબન્ધનમ્ ।
જ્વલતોઽગ્નેરદાહે સ્યાન્મન્ત્રાદિ પ્રતિબન્ધતા

દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢાં મુનયોઽવિદન્ ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધા ક્રિયાજ્ઞાનબલાત્મિકા

ઇતિ વેદવચઃ પ્રાહ વસિષ્ઠશ્ચ તથાબ્રવીત્ ।
સર્વશક્તિપરં બ્રહ્મ નિત્યમાપૂર્ણમદ્વયમ્

યથોલ્લસતિ શક્ત્યાસૌ પ્રકાશમધિગચ્છતિ ।
ચિચ્છક્તિર્બ્રહ્મણો રામ! શરીરેષૂપલભ્યતે

સ્પન્દશક્તિશ્ચ વાતેષુ દાર્ઢ્યશક્તિસ્તથોપલે ।
દ્રવશક્તિસ્તથામ્ભઃસુ દાહશક્તિસ્તથાનલે ।
શૂન્યશક્તિસ્તથાકાશે નાશશક્તિર્વિનાશિનિ

યથાણ્ડાન્તર્મહાસર્પો જગદસ્તિ તથાત્મનિ ।
ફલપત્રલતાપુષ્પશાખાવિટપમૂલવાન્ ।
વૃક્ષબીજે યથા વૃક્ષસ્તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્

ક્વચિત્કશ્ચિત્કદાચિચ્ચ તસ્માદુદ્યન્તિ શક્તયઃ ।
દેશકાલવિચિત્રત્વાત્ક્ષ્માતલાદિવ શાલયઃ

સ આત્મા સર્વગો રામ! નિત્યોદિતમહાવપુઃ ।
યન્મનાઙ્મનનીં શક્તિં ધત્તે તન્મન ઉચ્યતે

આદૌ મનસ્તદનુબન્ધવિમોક્ષદૃષ્ટી
પશ્ચાત્પ્રપઞ્ચરચના ભુવનાભિધાના ।
ઇત્યાદિકા સ્થિતિરિયં હિ ગતા પ્રતિષ્ઠા-
માખ્યાયિકા સુભગબાલજનોદિતેવ

બાલસ્ય હિ વિનોદાય ધાત્રી શક્તિ શુભાં કથામ્ ।
ક્વચિત્સન્તિ મહાબાહો! રાજપુત્રાસ્ત્રયઃ શુભાઃ

દ્વૌ ન જાતૌ તથૈકસ્તુ ગર્ભ એવ હિ ન સ્થિતઃ ।
વસન્તિ તે ધર્મયુતા અત્યન્તાસતિ પત્તને

સ્વકીયાચ્છૂન્યનગરાન્નિર્ગત્ય વિમલાશયાઃ ।
ગચ્છન્તો ગગને વૃક્ષાન્દદૃશુઃ ફલશાલિનઃ

ભવિષ્યન્નગરે તત્ર રાજપુત્રાસ્ત્રયોઽપિ તે ।
સુખમદ્ય સ્થિતા પુત્ર! મૃગયાવ્યવહારિણઃ

ધાત્ર્યૈવં કથિતા રામ! બાલકાખ્યાયિકા શુભા ।
નિશ્ચયં સ યયૌ બાલો નિર્વિચારણયા ધિયા

ઇયં સંસાર રચના વિચારોજ્ઝિતચેતસામ્ ।
બાલકાખ્યાયિકેવેત્થમવસ્થિતિમુપાગતા

ઇત્યાદિભિરુપાખ્યાનૈર્માયાશક્તેસ્તુ વિસ્તરમ્ ।
વસિષ્ઠઃ કથયામાસ સૈવ શક્તિર્નિરૂપ્યતે

કાર્યાદાશ્રયતઃ સૈષા ભવેચ્છક્તિર્વિલક્ષણા ।
સ્ફોટાઙ્ગારૌ દૃશ્યમાનૌ શક્તિસ્તત્રાનુમીયતે

પૃથુબુધ્નોદરાકારો ઘટઃ કાર્યોઽત્ર મૃત્તિકા ।
શબ્દાદિભિઃ પઞ્ચગુણૈર્યુક્તા શક્તિસ્ત્વતદ્વિધા

ન પૃથ્વાદિર્ન શબ્દાદિઃ શક્તાવસ્તુ યથા તથા ।
અત એવ હ્યચિન્ત્યૈષા ન નિર્વચનમર્હતિ

કાર્યોત્પત્તેઃ પુરા શક્તિર્નિગૂઢા મૃદ્યવસ્થિતા ।
કુલાલાદિસહાયેન વિકારાકારતાં વ્રજેત્

પૃથ્વ્યાદિ વિકારાન્તં સ્પર્શાદિગુણમૃત્તિકામ્ ।
એકીકૃત્ય ઘટં પ્રાહુર્વિચારવિકલા જનાઃ

કુલાલવ્યાપૃતેઃ પૂર્વો યાવાનંશ સ નો ઘટઃ ।
પશ્ચાત્તુ પૃથુબુધ્નાદિમત્ત્વે યુક્તા હિ કુમ્ભતા

સ ઘટો ન મૃદો ભિન્નો વિયોગે સત્યનીક્ષણાત્ ।
નાપ્યભિન્નઃ પુરા પિણ્ડદશાયામનવેક્ષણાત્

અતોઽનિર્વચનીયોઽયં શક્તિવત્તેન શક્તિજઃ ।
અવ્યક્તવ્યે શક્તિરુક્તા વ્યક્તત્યે ઘટનામભૃત્

ઐન્દ્રજાલિકનિષ્ઠાપિ માયા ન વ્યજ્યતે પુરા ।
પશ્ચાદ્ગન્ધર્વસેનાદિરૂપેણ વ્યક્તિમાપ્નુયાત્

એવં માયામયત્વેન વિકારસ્યાનૃતાત્મતામ્ ।
વિકારાધારમૃદ્વસ્તુસત્યત્વં ચાબ્રવીચ્છ્રુતિઃ

વાઙ્નિષ્પાદ્યં નામમાત્રં વિકારો નાસ્ય સત્યતા ।
સ્પર્શાદિ ગુણયુક્તા તુ સત્યા કેવલમૃત્તિકા

વ્યક્તાવ્યક્તે તદાધાર ઇતિ ત્રિષ્વાદ્યયોર્દ્વયોઃ ।
પર્યાયઃ કાલભેદેન તૃતીયસ્ત્વનુગચ્છતિ

નિસ્તત્ત્વં ભાસમાનં ચ વ્યક્તમુત્પત્તિનાશભાક્ ।
તદુત્પત્તૌ તસ્ય નામ વાચા નિષ્પાદ્યતે નૃભિઃ

વ્યક્તે નષ્ટેઽપિ નામૈતન્નૃવક્ત્રેષ્વનુવર્તતે ।
તેન નામ્ના નિરૂપ્યત્વાદ્વ્યક્તં તદ્રૂપમુચ્યતે

નિસ્તત્ત્વત્વાદ્વિનાશિત્વાદ્વાચારમ્ભણનામતઃ ।
વ્યક્તસ્ય ન તુ તદ્રૂપં સત્યં કિઞ્ચિન્મૃદાદિવત્

વ્યક્તકાલે તતઃ પૂર્વમૂર્ધ્વમપ્યેકરૂપભાક્ ।
સતત્ત્વમવિનાશં ચ સત્યં મૃદ્વસ્તુ કથ્યતે

વ્યક્તં ઘટો વિકારશ્ચેત્યેતૈર્નામભિરીરિતઃ ।
અર્થશ્ચેદનૃતઃ કસ્માન્ન મૃદ્બોધે નિવર્તતે

નિવૃત્ત એવ યસ્માત્તે તત્સત્યત્વમતિર્ગતા ।
ઈદૃઙ્નિવૃત્તિરેવાત્ર બોધજા ન ત્વભાસનમ્

પુમાનધોમુખઃ નીરે ભાતોઽપ્યસ્તિ ન વસ્તુતઃ ।
તટસ્થમર્ત્યવત્તસ્મિન્નૈવાસ્થા કસ્યચિત્ક્વચિત્ ।
ઈદૃગ્બોધે પુમર્થત્વં મતમદ્વૈતવાદિનામ્ ॥ ૪૬
મૃદ્રૂપસ્યાપરિત્યાગાદ્વિવર્તત્વં ઘટે સ્થિતમ્ ।
પરિણામે પૂર્વરૂપં ત્યજેત્તત્ક્ષીરરૂપવત્ ।
મૃત્સુવર્ણે નિવર્તેતે ઘટકુણ્ડલયોર્ન હિ

ઘટે નષ્ટે ન મૃદ્ભાવઃ કપાલાનામવેક્ષણાત્ ।
મૈવં ચૂર્ણેઽસ્તિ મૃદ્રૂપં સ્વર્ણરૂપં ત્વતિસ્ફુટમ્

ક્ષીરાદૌ પરિણામોઽસ્તુ પુનસ્તદ્ભાવવર્જનાત્ ।
એતાવતા મૃદાદીનાં દૃષ્ટાન્તત્વં ન હીયતે

આરમ્ભવાદિનઃ કાર્યે મૃદો દ્વૈગુણ્યમાપતેત્ ।
રૂપસ્પર્શાદયઃ પ્રોક્તાઃ કાર્ય કારણયોઃ પૃથક્

મૃત્સુવર્ણમયશ્ચેતિ દૃષ્ટાન્તત્રયમારૂણિઃ ।
પ્રાહાતો વાસયેત્કાર્યાનૃતત્વં સર્વવસ્તુષુ

કારણજ્ઞાનતઃ કાર્યવિજ્ઞાનં ચાપિ સોઽવદત્ ।
સત્યજ્ઞાનેઽનૃતજ્ઞાં કથમત્રોપપદ્યતે

સમૃત્કસ્ય વિકારસ્ય કાર્યતા લોકદૃષ્ટિતઃ ।
વાસ્તવોઽત્ર મૃદંશોઽસ્ય બોધઃ કારણબોધતઃ

અનૃતાંશો ન બોદ્ધવ્યસ્તદ્બોધાનુપયોગતઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં પુમર્થં સ્યાન્નાનૃત અંશાવબોધનમ્

તર્હિ કારણવિજ્ઞાનાત્કર્યજ્ઞામિતીરિતે ।
મૃદ્બોધાન્મૃત્તિકા બુદ્ધેત્યુક્તં સ્યાત્કોઽત્ર વિસ્મયઃ

સત્યં કાર્યેષુ વસ્ત્વંશઃ કારણાત્મેતિ જાનતઃ ।
વિસ્મયો માસ્ત્વિહાજ્ઞસ્ય વિસ્મયઃ કેન વાર્યતે

આરમ્ભી પરિણામી ચ લૌકિકશ્ચૈકકારણે ।
જ્ઞાતે સર્વમતં શ્રુત્વા પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ વિસ્મયમ્

અદ્વૈતેઽભિમુખીકર્તુમેવાત્રૈકસ્ય બોધતઃ ।
સર્વબોધઃ શ્રુતૌ નૈવ નાનાત્વસ્ય વિવક્ષયા

એકમૃત્પિણ્ડવિજ્ઞાનાત્સર્વમૃણ્મયધીર્યથા ।
તથૈકબ્રહ્મબોધેન જગદ્બુદ્ધિર્વિભાવ્યતામ્

સચ્ચિત્સુખાત્મકં બ્રહ્મ નામરૂપાત્મકં જગત્ ।
તાપનીયે શ્રુતં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્

સદ્રૂપમારુણિઃ પ્રાહ પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ બહ્વૃચાઃ ।
સનત્કુમાર આનન્દમેવમન્યત્ર ગમ્યતામ્

વિચિન્ત્ય સર્વરૂપાણિ કૃત્વા નામાનિ તિષ્ઠતિ ।
અહં વ્યાકરવાણીમે નામરૂપે ઇતિ શ્રુતિઃ

અવ્યાકૃતં પુરા સૃષ્ટેરૂર્ધ્વં વ્યાક્રીયતે દ્વિધા ।
અચિન્ત્યશક્તિર્માયૈષા બ્રહ્મણ્યવ્યાકૃતાભિધા

અવિક્રિયબ્રહ્મનિષ્ઠા વિકારં યાત્યનેકધા ।
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

આદ્યો વિકાર આકાશઃ સોઽસ્તિ ભાત્યપિ ચ પ્રિયઃ ।
અવકાશસ્તસ્ય રૂપં તન્મિથ્યા ન તુ તત્ત્રયમ્

ન વ્યક્તેઃ પૂર્વમસ્ત્યેવ ન પશ્ચાચ્ચ વિનાશતઃ ।
આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ વર્તમાનેઽપિ તત્તથા

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત ।
અવ્યક્તનિધનાનીવેત્યાહ કૃષ્ણોઽર્જુનં પ્રતિ

મૃદ્વત્તે સચ્ચિદાનન્દા અનુગચ્છન્તિ સર્વદ ।
નિરાકાશે સદાદીનામનુભૂતિર્નિજાત્મનિ

અવકાશે વિસ્મૃતેઽથ તત્ર કિં ભાતિ તે વદ ।
શૂન્યમેવેતિ ચેદસ્તુ નામ તાદૃગ્વિભાતિ હિ

તાદૃક્ત્વાદેવ તત્સત્ત્વમૌદાસીન્યેન તત્સુખમ્ ।
આનુકૂલ્યપ્રાતિકૂલ્યહીનં યત્તન્નિજં સુખમ્

આનુકૂલ્યે હર્ષધીઃ સ્યાત્પ્રાતિકૂલ્યે તુ દુઃખધીઃ ।
દ્વયાભાવે નિજાનન્દો નિજં દુઃખં તુ ન ક્વચિત્

નિજાનન્દે સ્થિતે હર્ષશોકયોર્વ્યત્યયઃ ક્ષણાત્ ।
મનસઃ ક્ષણિકત્વેન તયોર્માનસતેષ્યતામ્

આકાશેઽપ્યેવમાનન્દઃ સત્તાભાને તુ સંમતે ।
વાય્વાદિદેહપર્યન્તવસ્તુષ્વેવં વિભાવ્યતામ્

ગતિસ્પર્શૌ વાયુરૂપં વહ્નેર્દાહપ્રકાશને ।
જલસ્ય દ્રવતા ભૂમેઃ કાઠિન્યં ચેતિ નિર્ણયઃ

અસાધારણ આકાશે ઓષધ્યન્નવપુઃષ્વપિ ।
એવં વિભાવ્ય મનસા તત્તદ્રૂપં યથોચિતમ્

અનેકધા વિભિન્નેષુ નામરૂપેષુ ચૈકધા ।
તિષ્ઠન્તિ સચ્ચિદાનન્દાવિસંવાદઃ ન કસ્યચિત્

નિસ્તત્ત્વે નામરૂપે દ્વે જન્મનાશયુતે ચ તે ।
બુદ્ધ્યા બ્રહ્મણિ વીક્ષસ્વ સમુદ્રે બુદ્બુદાદિવત્

સચ્ચિદાનન્દરૂપેઽસ્મિન્ પૂર્ણે બ્રહ્મણિ વીક્ષિતે ।
સ્વયમેવાવજાનાતિ નામરૂપે શનૈઃ શનૈઃ

યાવદ્યાવદવજ્ઞા સ્યાત્તાવત્તાવત્તદીક્ષણમ્ ।
યાવદ્યાવદ્વીક્ષ્યતે તત્તાવત્તાવદુભે ત્યજેત્

તદભ્યાસેન વિદ્યાયાં સુસ્થિતાયામયં પુમાન્ ।
જીવન્નેવ ભવેન્મુક્તો વપુરસ્તુ યથા તથા

તચ્ચિન્તનં તત્કથનમન્યોન્યં તત્પ્રબોધનમ્ ।
એતદેકપરત્વં ચ તદભ્યાસં વિદુર્બુધાઃ

વાસનાનેકકાલિના દીર્ઘકાલં નિરન્તરમ્ ।
સાદરં ચાભ્યસ્યમાને સર્વથૈવ નિવર્તતે

મૃચ્છક્તિવદ્બ્રહ્મશક્તિરનેકાનનૃતાન્સૃજેત્ ।
યદ્વા જીવગતા નિદ્રા સ્વપ્નશ્ચાત્ર નિદર્શનમ્

નિદ્રાશક્તિર્યથા જીવે દુર્ઘટસ્વપ્નકારિણી ।
બ્રહ્મણ્યેષા તથા માયા સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણી

સ્વપ્ને વિયદ્ગતિં પશ્યેત્સ્વમૂર્ધચ્છેદનં યથા ।
મુહૂર્તે વત્સરૌઘં ચ મૃતં પુત્રાદિકં પુનઃ

ઇદં યુક્તમિદં નેતિ વ્યવસ્થા તત્ર દુર્લભા ।
યથા યથેક્ષ્યતે યદ્યત્તત્તદ્યુક્તં તથા તથા

ઈદૃશો મહિમા દૃષ્ટો નિદ્રાશક્તેર્યદા તદા ।
માયાશક્તેરચિન્ત્યોઽયં મહિમેતિ કિમદ્ભુતમ્

શયાને પુરુષે નિદ્રા સ્વપ્નં બહુવિધં સૃજેત્ ।
બ્રહ્મણ્યેવં નિર્વિકારે વિકારાન્કલ્પયત્યસૌ

ખાનિલાગ્નિજલોર્વ્યણ્ડલોકપ્રાણિશિલાદિકાઃ ।
વિકારાઃ પ્રાણિધીષ્વન્તશ્ચિચ્છાયા પ્રતિબિમ્બતિ

ચેતનાચેતનેષ્વેષુ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
સમાનં બ્રહ્મ ભિદ્યેતે નામરૂપે પૃથક્પૃથક્

બ્રહ્મણ્યેતે નામરૂપે પટે ચિત્રમિવ સ્થિતે ।
ઉપેક્ષ્ય નામરૂપે દ્વે સચ્ચિદાનન્દધીર્ભવેત્

જલસ્થેઽધોમુખે સ્વસ્ય દેહે દૃષ્ટેઽપ્યુપેક્ષ્ય તમ્ ।
તીરસ્થ એવ દેહે સ્વે તાત્પર્યં સ્યાદ્યથા તથા

સહસ્રશો મનોરાજ્યે વર્તમાને સદૈવ તત્ ।
સર્વૈરૂપેક્ષ્યતે તદ્વદુપેક્ષા નામરૂપયોઃ

ક્ષણે ક્ષણે મનોરાજ્યં ભવત્યેવાન્યથાન્યથા ।
ગતં ગતં પુનર્નાસ્તિ વ્યવહારો બહિસ્તથા

ન બાલ્યં યૌવને લભ્યં યૌવનં સ્થવિરે તથા ।
મૃતઃ પિતા પુનર્નાસ્તિ નાયાત્યેવ ગતં દિનમ્

મનોરાજ્યાદ્વિશેષઃ કઃ ક્ષણધ્વંસિનિ લૌકિકે ।
અતોઽસ્મિન્ભાસમાનેઽપિ તત્સત્યત્વધિયં ત્યજેત્

ઉપેક્ષિતે લૌકિકે ધીર્નિર્વિઘ્ના બ્રહ્મચિન્તને ।
નટવત્કૃત્રિમાસ્થાયાં નિર્વહત્યેવ લૌકિકમ્

પ્રવહત્યપિ નીરેઽધઃ સ્થિરા પ્રૌઢ શિલા યથા ।
નામરૂપાન્યથાત્વેઽપિ કૂટસ્થં બ્રહ્મ નાન્યથા

નિષ્છિદ્રે દર્પણે ભાતિ વસ્તુગર્ભં બૃહદ્વિયત્ ।
સચ્ચિત્ઘને તથા નાનાજગદ્ગર્ભમિદં વિયત્

અદૃષ્ટ્વા દર્પણં નૈવ તદન્તસ્થે ક્ષણં યથા ।
અમત્વા સચ્ચિદાનન્દં નામરૂપમતિઃ કુતઃ

પ્રથમં સચ્ચિદાનન્દે ભાસમાનેઽથ તાવતા ।
બુદ્ધિં નિયમ્ય નૈવોર્ધ્વં ધારયેન્નામરૂપયોઃ

એવં ચ નિર્જગદ્બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
અદ્વૈતાનન્દ એતસ્મિન્વિશ્રામ્યન્તુ જનાશ્ચિરમ્

બ્રહ્માનન્દાભિધે ગ્રન્થે તૃતીયેઽધ્યાય ઈરિતઃ ।
અદ્વૈતાનન્દ એવ સ્યાજ્જગન્મિથ્યાત્વચિન્તયા

ઇતિ બ્રહ્માનન્દેઽદ્વૈતાનન્દઃ સમાપ્તઃ