Panchadashi · Chapter p5

pañcakoṣavivekonāma - tṛtīyaḥ paricchedaḥ /
guhāhitaṃ brahma yattatpañcakoṣa vivekataḥ /
boddhuṃ śakyaṃ tataḥ koṣapañcakaṃ pravivicyate

dehādabhyantaraḥ prāṇaḥ prāṇādabhyantaraṃ manaḥ /
tataḥ kartā tato bhoktā guhā seyaṃ paramparā

pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva vardhate /
dehaḥ so'nnamayo nātmā prākcordhvaṃ tadabhāvataḥ

pūrvajanmanyasattve tajjanma sampādayetkatham /
bhāvijanmanyasatkarma na bhuñjīteha saṃcitam

pūrṇo dehe balaṃ yacchannakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ /
vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt

ahantāṃ mamatāṃ dehe gṛhādau ca karoti yaḥ /
kāmādyavasthayā bhrānto nāsāvātmā manomayaḥ

līnā suptau vapurbodhe vyāpnuyādānakhāgragā /
cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk

kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam /
vijñānamanasī antarbahiścaite parasparam

kācidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk /
puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate

kādācitkatvato nātmā syādānandamayo'pyayam /
bimbabhūto ya ānanda ātmāsau sarvadā sthiteḥ

nanu dehamupakramya nidrānandāntavastuṣu /
mābhūdātmatvamanyastu na kaścidanubhūyate

bāḍhaṃ nidrādayaḥ sarve'nubhūyante na cetaraḥ /
tathāpyete'nubhūyante yena taṃ ko nivārayet

svayamevānubhūtitvātvidyate nānubhāvyatā /
jñātṛjñānāntarābhāvādajñeyo na tvasattayā

mādhuryādisvabhāvānāmanyatra svaguṇārpiṇām /
svasmiṃstadarpaṇāpekṣā no na cāstānyadarpakam

arpakāntarārāhityepyastyeṣāṃ tatsvabhāvatā /
mābhūttathānubhāvyatvaṃ bodhātmā tu na hīyate

svayaṃjyotirbhavatyeṣa puro'smātbhāsate'khilāt /
tameva bhāntamanveti tadbhāsā bhāsate jagat

yenedaṃ jānate sarvaṃ taṃ kenānyena jānatām /
vijñātāraṃ kena vidyācchaktaṃ vedye tu sādhanam

sa vetti vedyaṃ tatsarvaṃ nānyastasyāsti veditā /
viditāviditābhyāṃ tatpṛthakbodhasvarūpakam

bodhe'pyanubhavo yasya na kathaṃcana jāyate /
taṃ kathaṃ bodhayecchāstraṃ loṣṭaṃ narasamākṛtim

jihvā me'sti na vetyuktirlajjāyai kevalaṃ yathā /
na budhyate mayā bodho boddhavya iti tādṛṣī

yasminyasminnasti loke bodhastattadupekṣaṇe /
yadbodhamātraṃ tadbrahmetyevaṃ dhīrbrahmaniścayaḥ

pañcakoṣaparityāge sākṣibodhāvaśeṣataḥ /
svasvarūpaṃ sa eva syācchūnyatvaṃ tasya durghaṭam

asti tāvatsvayaṃ nāma vivādāviṣayatvataḥ /
svasminnapi vivādaścetprativādyatra ko bhavet

svāsattvantu na kasmaicidrocate vibhramaṃ vinā /
ataeva śrutirbādhaṃ brūte cāsattvavādinaḥ

asadbrahmeti cedveda svayameva bhavedasan /
ato'sya mābhūdvedyatvaṃ svasattvantvabhyupeyatām

kīdṛktarhīti cetpṛcchedīdṛktā nāsti tatra hi /
yadanīdṛgatādṛkca tatsvarūpaṃ viniścinu

akṣāṇāṃ viṣayastvīdṛkparokṣastādṛgucyate /
viṣayo nākṣaviṣayaḥ svattvānnāsyaparokṣatā

avedyo'pyaparokṣo'taḥ svaprakāśo bhavatyayam /
satyaṃ jñānamanantaṃ cetyastīha brahmalakṣaṇam

satyatvaṃ bādharāhityaṃ jagadbādhaikasākṣiṇaḥ /
bādhaḥ kiṃsākṣiko brūhi na tvasākṣika iṣyate

apanīteṣu mūrteṣu hyamūrtaṃ śiṣyate viyat /
śakyeṣu bādhiteṣvante śiṣyate yattadeva tat

sarvabādhe na kiṃciccedyanna kiṃcit tadeva tat /
bhāṣā evātra bhidyante nirbādhaṃ tāvadasti hi

ata eva śrutirbādhyaṃ bādhitvā śeṣayatyadaḥ /
sa eṣa neti netyātmetyatadvyāvṛttirūpataḥ

idaṃ rūpaṃ tu yadyāva tattyaktuṃ śakyate'khilam /
aśakyo hyanidaṃ rūpaḥ sa ātmā bādhavarjitaḥ

siddhaṃ brahmaṇi satyatvaṃ jñānatvaṃ tu puroditam /
svayamevānubhūtitvādityādivacanaiḥ sphuṭam

na vyāpitvāddeśato'nto nityatvānnāpi kālataḥ /
na vastuto'pi sarvātmyādānantyaṃ brahmaṇi tridhā

deśakālānyavastūnāṃ kalpitatvācca māyayā /
na deṣādikṛto'nto'sti brahmānantyaṃ sphuṭantataḥ

satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tadvastu tasya tat /
īśvaratvantu jīvatvamupādhidvayakalpitam

śaktirastyaiśvarī kācitsarvavastuniyāmikā /
ānandamayamārabhya gūḍhā sarveṣu vastuṣu

vastudharmā niyamyeraṃ śaktyā naiva yadā tadā /
anyonyadharmasāṃkaryādviplaveta jagatkhalu

cicchāyāveśataḥ śaktiścetaneva vibhāti sā /
tacchaktyupādhisaṃyogādbrahmaiveśvaratāṃ vrajet

koṣopādhivivakṣāyāṃ yāti brahmaiva jīvatām /
pitā pitāmahaścaikaḥ putrapautrau yathā prati

putrāderavivakṣāyāṃ na pitā na pitāmahaḥ /
tadvanneśo nāpi jīvaḥ śaktikoṣāvivakṣaṇe

ya evaṃ brahma vedaiṣa brahmaiva bhavati svayam /
brahmaṇo nāsti janmātaḥ punareṣa na jāyate

iti pañcakoṣovivekonāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ