પઞ્ચદશી · અધ્યાય p5

પઞ્ચકોષવિવેકોનામ - તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
ગુહાહિતં બ્રહ્મ યત્તત્પઞ્ચકોષ વિવેકતઃ ।
બોદ્ધું શક્યં તતઃ કોષપઞ્ચકં પ્રવિવિચ્યતે

દેહાદભ્યન્તરઃ પ્રાણઃ પ્રાણાદભ્યન્તરં મનઃ ।
તતઃ કર્તા તતો ભોક્તા ગુહા સેયં પરમ્પરા

પિતૃભુક્તાન્નજાદ્વીર્યાજ્જાતોઽન્નેનૈવ વર્ધતે ।
દેહઃ સોઽન્નમયો નાત્મા પ્રાક્ચોર્ધ્વં તદભાવતઃ

પૂર્વજન્મન્યસત્ત્વે તજ્જન્મ સમ્પાદયેત્કથમ્ ।
ભાવિજન્મન્યસત્કર્મ ન ભુઞ્જીતેહ સંચિતમ્

પૂર્ણો દેહે બલં યચ્છન્નક્ષાણાં યઃ પ્રવર્તકઃ ।
વાયુઃ પ્રાણમયો નાસાવાત્મા ચૈતન્યવર્જનાત્

અહન્તાં મમતાં દેહે ગૃહાદૌ ચ કરોતિ યઃ ।
કામાદ્યવસ્થયા ભ્રાન્તો નાસાવાત્મા મનોમયઃ

લીના સુપ્તૌ વપુર્બોધે વ્યાપ્નુયાદાનખાગ્રગા ।
ચિચ્છાયોપેતધીર્નાત્મા વિજ્ઞાનમયશબ્દભાક્

કર્તૃત્વકરણત્વાભ્યાં વિક્રિયેતાન્તરિન્દ્રિયમ્ ।
વિજ્ઞાનમનસી અન્તર્બહિશ્ચૈતે પરસ્પરમ્

કાચિદન્તર્મુખા વૃત્તિરાનન્દપ્રતિબિમ્બભાક્ ।
પુણ્યભોગે ભોગશાન્તૌ નિદ્રારૂપેણ લીયતે

કાદાચિત્કત્વતો નાત્મા સ્યાદાનન્દમયોઽપ્યયમ્ ।
બિમ્બભૂતો ય આનન્દ આત્માસૌ સર્વદા સ્થિતેઃ

નનુ દેહમુપક્રમ્ય નિદ્રાનન્દાન્તવસ્તુષુ ।
માભૂદાત્મત્વમન્યસ્તુ ન કશ્ચિદનુભૂયતે

બાઢં નિદ્રાદયઃ સર્વેઽનુભૂયન્તે ન ચેતરઃ ।
તથાપ્યેતેઽનુભૂયન્તે યેન તં કો નિવારયેત્

સ્વયમેવાનુભૂતિત્વાત્વિદ્યતે નાનુભાવ્યતા ।
જ્ઞાતૃજ્ઞાનાન્તરાભાવાદજ્ઞેયો ન ત્વસત્તયા

માધુર્યાદિસ્વભાવાનામન્યત્ર સ્વગુણાર્પિણામ્ ।
સ્વસ્મિંસ્તદર્પણાપેક્ષા નો ન ચાસ્તાન્યદર્પકમ્

અર્પકાન્તરારાહિત્યેપ્યસ્ત્યેષાં તત્સ્વભાવતા ।
માભૂત્તથાનુભાવ્યત્વં બોધાત્મા તુ ન હીયતે

સ્વયંજ્યોતિર્ભવત્યેષ પુરોઽસ્માત્ભાસતેઽખિલાત્ ।
તમેવ ભાન્તમન્વેતિ તદ્ભાસા ભાસતે જગત્

યેનેદં જાનતે સર્વં તં કેનાન્યેન જાનતામ્ ।
વિજ્ઞાતારં કેન વિદ્યાચ્છક્તં વેદ્યે તુ સાધનમ્

સ વેત્તિ વેદ્યં તત્સર્વં નાન્યસ્તસ્યાસ્તિ વેદિતા ।
વિદિતાવિદિતાભ્યાં તત્પૃથક્બોધસ્વરૂપકમ્

બોધેઽપ્યનુભવો યસ્ય ન કથંચન જાયતે ।
તં કથં બોધયેચ્છાસ્ત્રં લોષ્ટં નરસમાકૃતિમ્

જિહ્વા મેઽસ્તિ ન વેત્યુક્તિર્લજ્જાયૈ કેવલં યથા ।
ન બુધ્યતે મયા બોધો બોદ્ધવ્ય ઇતિ તાદૃષી

યસ્મિન્યસ્મિન્નસ્તિ લોકે બોધસ્તત્તદુપેક્ષણે ।
યદ્બોધમાત્રં તદ્બ્રહ્મેત્યેવં ધીર્બ્રહ્મનિશ્ચયઃ

પઞ્ચકોષપરિત્યાગે સાક્ષિબોધાવશેષતઃ ।
સ્વસ્વરૂપં સ એવ સ્યાચ્છૂન્યત્વં તસ્ય દુર્ઘટમ્

અસ્તિ તાવત્સ્વયં નામ વિવાદાવિષયત્વતઃ ।
સ્વસ્મિન્નપિ વિવાદશ્ચેત્પ્રતિવાદ્યત્ર કો ભવેત્

સ્વાસત્ત્વન્તુ ન કસ્મૈચિદ્રોચતે વિભ્રમં વિના ।
અતએવ શ્રુતિર્બાધં બ્રૂતે ચાસત્ત્વવાદિનઃ

અસદ્બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ સ્વયમેવ ભવેદસન્ ।
અતોઽસ્ય માભૂદ્વેદ્યત્વં સ્વસત્ત્વન્ત્વભ્યુપેયતામ્

કીદૃક્તર્હીતિ ચેત્પૃચ્છેદીદૃક્તા નાસ્તિ તત્ર હિ ।
યદનીદૃગતાદૃક્ચ તત્સ્વરૂપં વિનિશ્ચિનુ

અક્ષાણાં વિષયસ્ત્વીદૃક્પરોક્ષસ્તાદૃગુચ્યતે ।
વિષયો નાક્ષવિષયઃ સ્વત્ત્વાન્નાસ્યપરોક્ષતા

અવેદ્યોઽપ્યપરોક્ષોઽતઃ સ્વપ્રકાશો ભવત્યયમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં ચેત્યસ્તીહ બ્રહ્મલક્ષણમ્

સત્યત્વં બાધરાહિત્યં જગદ્બાધૈકસાક્ષિણઃ ।
બાધઃ કિંસાક્ષિકો બ્રૂહિ ન ત્વસાક્ષિક ઇષ્યતે

અપનીતેષુ મૂર્તેષુ હ્યમૂર્તં શિષ્યતે વિયત્ ।
શક્યેષુ બાધિતેષ્વન્તે શિષ્યતે યત્તદેવ તત્

સર્વબાધે ન કિંચિચ્ચેદ્યન્ન કિંચિત્ તદેવ તત્ ।
ભાષા એવાત્ર ભિદ્યન્તે નિર્બાધં તાવદસ્તિ હિ

અત એવ શ્રુતિર્બાધ્યં બાધિત્વા શેષયત્યદઃ ।
સ એષ નેતિ નેત્યાત્મેત્યતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપતઃ

ઇદં રૂપં તુ યદ્યાવ તત્ત્યક્તું શક્યતેઽખિલમ્ ।
અશક્યો હ્યનિદં રૂપઃ સ આત્મા બાધવર્જિતઃ

સિદ્ધં બ્રહ્મણિ સત્યત્વં જ્ઞાનત્વં તુ પુરોદિતમ્ ।
સ્વયમેવાનુભૂતિત્વાદિત્યાદિવચનૈઃ સ્ફુટમ્

ન વ્યાપિત્વાદ્દેશતોઽન્તો નિત્યત્વાન્નાપિ કાલતઃ ।
ન વસ્તુતોઽપિ સર્વાત્મ્યાદાનન્ત્યં બ્રહ્મણિ ત્રિધા

દેશકાલાન્યવસ્તૂનાં કલ્પિતત્વાચ્ચ માયયા ।
ન દેષાદિકૃતોઽન્તોઽસ્તિ બ્રહ્માનન્ત્યં સ્ફુટન્તતઃ

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યદ્બ્રહ્મ તદ્વસ્તુ તસ્ય તત્ ।
ઈશ્વરત્વન્તુ જીવત્વમુપાધિદ્વયકલ્પિતમ્

શક્તિરસ્ત્યૈશ્વરી કાચિત્સર્વવસ્તુનિયામિકા ।
આનન્દમયમારભ્ય ગૂઢા સર્વેષુ વસ્તુષુ

વસ્તુધર્મા નિયમ્યેરં શક્ત્યા નૈવ યદા તદા ।
અન્યોન્યધર્મસાંકર્યાદ્વિપ્લવેત જગત્ખલુ

ચિચ્છાયાવેશતઃ શક્તિશ્ચેતનેવ વિભાતિ સા ।
તચ્છક્ત્યુપાધિસંયોગાદ્બ્રહ્મૈવેશ્વરતાં વ્રજેત્

કોષોપાધિવિવક્ષાયાં યાતિ બ્રહ્મૈવ જીવતામ્ ।
પિતા પિતામહશ્ચૈકઃ પુત્રપૌત્રૌ યથા પ્રતિ

પુત્રાદેરવિવક્ષાયાં ન પિતા ન પિતામહઃ ।
તદ્વન્નેશો નાપિ જીવઃ શક્તિકોષાવિવક્ષણે

ય એવં બ્રહ્મ વેદૈષ બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્ ।
બ્રહ્મણો નાસ્તિ જન્માતઃ પુનરેષ ન જાયતે

ઇતિ પઞ્ચકોષોવિવેકોનામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ