Panchadashi · Chapter p3

dvaitaviveko nāma - caturthaḥ paricchedaḥ /
īśvareṇāpi jīvena sṛṣṭaṃ dvaitaṃ prapañcyate /
viveke sati jīvena heyo bandhaḥ sphuṭībhavet

māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram /
sa māyī sṛjatītyāhuḥ śvetāśvatara śākhinaḥ

ātmā vā idamagre'bhūtsa aikṣata sṛjā iti /
saṅkalpenāsṛjallokānsa etāniti bahvṛcāḥ

khaṃvāyvagnijalorvyoṣadhyannadehāḥ kramādamī /
sambhūtā brahmaṇastasmādetasmādātmano'khilāḥ

bahu syāmahamevātaḥ prajāyeyeti kāmataḥ /
tapastaptvā'sṛjatsarvaṃ jagadityāha taittiriḥ

idamagre sadevāsīdbahutvāya tadaikṣata /
tejo'vannāṇḍajādīni sasarjeti ca sāmagāḥ

visphuliṅgā yathā vahnerjāyante'kṣaratastathā /
vividhāścijjaḍā bhāvā ityātharvaṇikī śrutiḥ

jagadavyākṛtaṃ pūrvamāsīdvyākriyate'dhunā /
dṛśyābhyāṃ nāmarūpābhyāṃ virāḍādiṣu te sphuṭāḥ /
virāṇānurnaro gāvaḥ kharāśvājāvayastathā /
pipīlikāvadhidvandvamiti vājasaneyinaḥ

kṛtvā rūpāntaraṃ jaivaṃ dehe prāviśadīśvaraḥ /
iti tāḥ śrutayaḥ prāhu jīvatvaṃ prāṇadhāraṇāt

caitanyaṃ yadadhiṣṭhānaṃ liṅgadehaśca yaḥ punaḥ /
cicchāyā liṅgadehasthā tatsaṃghojīva ucyate

māheśvarī tu yā māyā tasyā nirmāṇaśaktivat /
vidyate mohaśaktiśca taṃ jīvaṃ mohayatyasau

mohādanīśatāṃ prāpya magno vapuṣi śocati /
īśasṛṣṭamidaṃ dvaitaṃ sarvamuktaṃ samāsataḥ

saptānnabrāhmaṇe dvaitaṃ jīvasṛṣṭaṃ prapañcitam /
annāni saptajñānena karmaṇājanayatpitā

martyānāmekaṃ devānne dve paśvānnaṃ caturthakam /
annatritayamātmārthamannānāṃ viniyojanam

vrīhyādikaṃ darśapūrṇamāsau kṣīraṃ tathā manaḥ /
vākprāṇaśceti saptatvamannānāmavagamyatām

īśena yadyapyetāni nirmitāni svarūpataḥ /
tathāpi jñānakarmābhyāṃ jīvo kārṣīttadannatām

īśakāryaṃ jīvabhogyaṃ jagaddvābhyāṃ samanvitam /
pitṛjanyā bhartṛbhogyā yathā yoṣittatheṣyatām

māyāvṛttyātmako hīśasaṃkalpaḥ sādhanaṃ janau /
mano vṛttyātmako jīvo saṃkalpo bhogasādhanam

īśanirmitamaṇyādau vastunyekavidhe sthite /
bhoktṛdhīvṛttinānātvāttadbhogo bahudheṣyate

hṛṣyatyeko maṇiṃ labdhvā kruddhyatyanyo hyalābhataḥ /
paśyatyeva virakto'tra na hṛṣyati na kupyati

priyo'priya upekṣyaścetyākārā maṇigāstrayaḥ /
sṛṣṭā jīvairīśasṛṣṭaṃ rūpaṃ sādhāraṇaṃ triṣu

bhāryā snuṣā nanāndā ca yātā mātetyanekadhā /
pratiyogidhiyā yoṣidbhidyate na svarūpataḥ

nanu jñānāni bhidyantāmākārastu na bhidyate /
yoṣidvapuṣyatiśayo na dṛṣṭo jīvanirmitaḥ

maivaṃ māṃsamayī yoṣitkācidanyā manomayī /
māṃsamayyā abhede'pi bhidyate'tra manomayī

bhrāntisvapnamanorājyasmṛtiṣvastu manomayam /
jāgranmānena meyasya na manomayateti cet

bādhaṃ māne tu meyena yogātsyādviṣayākṛtiḥ /
bhāṣyavārtikakārābhyāmayamartha udāhṛtaḥ

mūṣāsiktaṃ yathā tāmraṃ tannibhaṃ jāyate tathā /
rūpādīn vyāpnuvaccittaṃ tannibhaṃ dṛśyate dhruvam

vyañjako vā yathā loko vyaṅgyasyākāratāmiyāt /
sarvārthavyañjakatvāddhīrarthākārā pradṛśyate

māturmānābhiniṣpattirniṣpannaṃ meyameti tat /
meyābhisaṃgataṃ tacca meyābhatvaṃ prapadyate

satyevaṃ viṣayau dvau sto ghaṭau mṛṇmayadhīmayau /
mṛṇmayo mānameyaḥ syātsākṣibhāṣyastu dhīmayaḥ

anvayavyatirekābhyāṃ dhīmayo jīvabandhakṛt /
satyasminsukhaduḥkhe sta stasminnasati na dvayam

asatyapi ca bāhyārthe svapnādau badhyate naraḥ /
samādhisuptimūrcchāsu satyapyasminna badhyate

dūradeśaṃ gate putre jīvatyevātra tatpitā /
vipralambhakavākyena mṛtaṃ matvā praroditi

mṛte'pi tasminvārtāyāmaśrutāyāṃ na roditi /
ataḥ sarvasya jīvasya bandhakṛnmānasaṃ jagat

vijñānavādo bāhyārthavaiyarthyātsyādiheti cet /
na hṛdyākāramādhātuṃ bāhyasyāpekṣitattvataḥ

vaiyārthyamastu vā bāhyaṃ na vārayitumīśmahe /
prayojanamapekṣante na mānāniti hi sthitiḥ

bandhaścenmānasaṃ dvaitaṃ tannirodhena śāmyati /
abhyāsedyogamevāto brahmajñānena kiṃ vada

tātkālika dvaitaśāntāvapyāgāmījanīkṣayaḥ /
brahmajñānaṃ vinā na syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ

anivṛtte'pīśasṛṣṭe dvaite tasya mṛṣātmatām /
buddhvā brahmādvayaṃ boddhuṃ śakyaṃ vastvaikyavādinā

pralaye tannivṛttau tu guruśāstrādyabhāvataḥ /
virodhidvaitābhāve'pi na śakyaṃ boddhumadvayam

abādhakaṃ sādhakaṃ ca dvaitamīśvaranirmitam /
apanetumaśakyaṃ cetyāstāṃ taddviṣyate kutaḥ

jīvadvaitaṃ tu śāstrīyamaśāstrīyamiti dvidhā /
upādadītā śāstrīyamātattvasyāvabodhanāt

ātmabrahmavicārākhyaṃ śāstrīyaṃ mānasaṃ jagat /
buddhe tattve tacca heyamiti śrutyanuśāsanam

śāstrāṇyadhītya medhāvī abhyasya ca punaḥ punaḥ /
paramaṃ brahma vijñāya ulkāvattānyathotsṛjet

granthamabhyasya medhāvī jñānavijñānatatparaḥ /
palālamiva dhānyārthī tyajedgranthamaśeṣataḥ

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat

tamevaikaṃ vijānīta hyanyā vāco vimuñcatha /
yaccedvāṅmanasī prājña ityādyāḥ śrutayaḥ sphuṭāḥ

aśāstrīyamapi dvaitaṃ tīvraṃ mandamiti dvidhā /
kāmakrodhādikaṃ tīvraṃ manorājyaṃ tathetarat

ubhayaṃ tattvabodhātprāṅnivāryaṃ bodhasiddhaye /
samaḥ samāhitatvaṃ ca sādhaneṣu śrutaṃ yataḥ

bodhādūrdhvaṃ ca taddheyaṃ jīvanmuktiprasiddhaye /
kāmādikleśabandhena yuktasya na hi muktatā

jīvanmuktiriyaṃ mā bhujjanmābhāve tvahaṃ kṛtī /
tarhi janmāpi te'styeva svargamātrātkṛtī bhavān

kṣayātiśayadoṣeṇa svargo heyo yadā tadā /
svayaṃ doṣatamātmāyaṃ kāmādiḥ kiṃ na hīyate

tattvaṃ buddhvāpi kāmādīnniḥśeṣaṃ na jahāsi cet /
yatheṣṭācaraṇaṃ te syātkarmaśāstrātilaṅghinaḥ

buddhādvaitasatattvasya yatheṣṭācaraṇaṃ yadi /
śunāṃ tattvadṛśāṃ caiva kobhedo'śucibhakṣaṇe

bodhāt purā manodoṣamātrātkliṣṭo'syathādhunā /
aśeṣalokanindā cetyaho te bodhavaibhavam

viḍvarāhāditulyatvaṃ mā kāṅkṣīstattvavid bhavān /
sarvadhīdoṣasaṃtyāgāllokaiḥ pūjyasva devavat

kāmyādidoṣadṛṣṭyādyāḥ kāmādityāgahetavaḥ /
prasiddhā mokṣaśāstreṣu tānanviṣya sukhī bhava

tyajyatāmeṣa kāmādirmanorājye tu kā kṣatiḥ /
aśeṣadoṣabījatvāt kṣatirbhagavateritā

dhyāyate viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate /
saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate /
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ /
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati

śakyaṃ jetuṃ manorājyaṃ nirvikalpasamādhitaḥ /
susampādaḥ kramātso'pi savikalpasamādhinā

buddhatattvena dhīdoṣaśūnyenaikāntavāsinā /
dīrghaṃ praṇavamuccārya manorājyaṃ vijīyate

jite tasmin vṛttiśūnyaṃ manastiṣṭhati mūkavat /
etatpadaṃ vaśiṣṭhena rāmāya bahudheritam

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam /
sampannaṃ cettadotpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ /
vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ /
santyaktavāsanānmaunādṛte nyastyuttamaṃ padam

vikṣipyate kadāciddhīḥ karmaṇā bhogadāyinā /
punaḥ samāhitā sā syāttadaivābhyāsapāṭavāt

vikṣepo yasya nāstyasya brahmavittvaṃ na manyate /
brahmaivāyamiti prāhurmunayaḥ pāradarśinaḥ

darśanādarśane hitvā svayaṃ kevalarūpataḥ /
yastiṣṭhati sa tu brahmanbrahma na brahmavitsvayam

jīvanmukteḥ parā kāṣṭhā jīvadvaitavivarjanāt /
labhyate'sāvato'tredamīśadvaitādvivecitam