Panchadashi · Chapter p2
brahmānande yogānandonāma - ekādaśaḥ paricchedaḥ /
brahmānandaṃ pravakṣyāmi jñāte tasminnaśeṣataḥ /
aihikāmuṣmikānarthavrātaṃ hitvā sukhāyate
brahmavitparamāpnoti śokaṃ tarati cātmavit /
raso brahmarasaṃ labdhvānandī bhavati nānyathā
pratiṣṭhāṃ vindate svasminyadā syādatha so'bhayaḥ /
kurute'sminnantaraṃ cedatha tasya bhayaṃ bhavet
vāyuḥ sūryo vahnirindro mṛtyurjanmāntare'ntaram /
kṛtvā dharmaṃ vijānanto'pyasmādbhītyā caranti hi
ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścana /
etameva tapennaiṣā cintā karmāgnisambhṛtā
evaṃ vidvānkarmaṇi dve hitvātmānaṃ smaretsadā /
kṛte ca karmaṇi svātmarūpeṇaivaiṣa paśyati
bhidyate hṛdayagranthiścchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare
tameva vidvānatyeti mṛtyuṃ panthā na cetaraḥ /
jñātvā devaṃ pāśahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśairna janmabhāk
devaṃ matvā harṣaśokau jahātyatraiva dhairyavān /
nainaṃ kṛtākṛte puṇyapāpe tāpayataḥ kvacit
ityādiśrutayo bahvyaḥ purāṇaiḥ smṛtibhiḥ saha /
brahmajñāne'narthahānimānandaṃ cāpyaghoṣayan
ānandastrividho brahmānando vidyāsukhaṃ tathā /
viṣayānanda ityādau brahmānando vivicyate
bhṛguḥ putraḥ pituḥ śrutvā varuṇādbrahmalakṣaṇam /
annaprāṇamanobuddhistyaktvānandaṃ vijajñīvān
ānandādeva bhūtāni jāyante tena jīvanam /
teṣāṃ layaśca tatrāto brahmānando na saṃśayaḥ
bhūtotpatteḥ purā bhūmā tripuṭīdvaitavarjanāt /
jñātṛjñānajñeyarūpā tripuṭī pralaye hi na
vijñānamaya utpanno jñātā jñānaṃ manomayaḥ /
jñeyāḥ śabdādayo naitattrayamutpattitaḥ purā
trayābhāve tu nirdvaitaḥ pūrṇa evānubhūyate /
samādhisuptimūrcchāsu pūrṇaḥ sṛṣṭeḥ purā tathā
yo bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhaṃ tredhā vibhedini /
sanatkumāraḥ prāhaivaṃ nāradāyātiśokine
sapurāṇānpañca vedān śāstrāṇi vividhāni ca /
jñātvāpyanātmavittvena nārado'tiśuśoca ha
vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā /
paścāttvabhyāsavismārabhaṅgagarvaiśca śokitā
so'haṃ vidvānpraśocāmi śokapāraṃ nayasva mām /
ityuktaḥ sukhamevāsya pāramityabhyadhādṛṣiḥ
sukhaṃ vaiṣayikaṃ śokasahasreṇāvṛtatvataḥ /
duḥkhameveti matvāha nālpe'sti sukhamityasau
nanu dvaite sukhaṃ mābhūdadvaite'pyasti no sukham /
asti cedupalabhyeta tathā ca tripuṭī bhavet
māstvadvaite sukhaṃ kintu sukhamadvaitameva hi /
kiṃ mānamiti cennāsti mānākāṅkṣā svayaṃ prabhe
svaprabhatve bhavadvākyaṃ mānaṃ yasmādbhavānidam /
advaitamabhyupetyāsminsukhaṃ nāstīti bhāṣate
nābhyupaimyahamadvaitaṃ tvadvaco'nūdya dūṣaṇam /
vacmīti cettadā brūhi kimāsīddvaitataḥ purā
kimadvaitamuta dvaitamanyo vā koṭirantimaḥ /
aprasiddho na dvitīyo'nutpatteḥ śiṣyate'grimaḥ
advaitasiddhiryuktyaiva nānubhūtyeti cedvada /
nirdṛṣṭāntā sadṛṣṭāntā vā koṭyantaramatra no // २७/
nānubhūtiḥrna dṛṣṭānta iti yuktistu śobhate /
sadṛṣṭāntatvapakṣe tu dṛṣṭāntaṃ vada me matam
advaitaḥ pralayo dvaitānupalambhena suptivat /
iti cetsuptiradvaitetyatra dṛṣṭāntamīraya
dṛṣṭāntaḥ parasuptiścedaho te kauśalaṃ mahat /
yaḥ svasuptiṃ na vettyasya parasuptau tu kā kathā
niśceṣṭatvātparaḥ supto yathāhamiti cettadā /
udāhartuḥ suṣupteste svaprabhatvaṃ balādbhavet
nendriyāṇi na dṛṣṭāntastathāpyaṅgīkaroṣi tām /
idameva svaprabhatvaṃ yadbhānaṃ sādhanairvinā
stāmadvaitasvaprabhatve vada suptau sukhaṃ katham /
śṛṇu duḥkhaṃ tadā nāsti tataste śiṣyate sukham
andhaḥ sannapyanandhaḥ syādviddho'viddho'tha rogyapi /
arogīti śrutiḥ prāha tacca sarve janā viduḥ
na duḥkhābhāvamātreṇa sukhaṃ loṣṭaśilādiṣu /
dvayābhāvasya dṛṣṭatvāditi cedviṣamaṃ vacaḥ
mukhadainyaprakāśābhyāṃ paraduḥkhasukhohanam /
dainyādyabhāvato loṣṭe duḥkhādyūho na sambhavet
svakīyasukhaduḥkhe tu nohanīye tatastayoḥ /
bhāvo vedyo'nubhūtyaiva tadabhāvo'pi nānyataḥ
tathā sati suṣuptau ca duḥkhābhāvo'nubhūtitaḥ /
virodhiduḥkharāhityātsukhaṃ nirvighnamiṣyatām
mahattaraprayāsena mṛduśayyādisādhanam /
kutaḥ sampādyate suptau sukhaṃ cettatra no bhavet
duḥkhanāśārthamevaitaditi cedrogiṇastathā /
bhavatvarogiṇaste tatsukhāyaiveti niścinu
tarhi sādhanajanyatvātsukhaṃ vaiṣayikaṃ bhavet /
bhavatyevātra nidrāyāḥ pūrvaṃ śayyāsanādijam
nidrāyāṃ tu sukhaṃ yattajjanyate kena hetunā /
sukhābhimukhadhīrādau paścānmajjetpare sukhe
jāgradvyāpṛtibhiḥ śrānto viśramyātha virodhini /
apanīte svasthacito'nubhavedviṣaye sukham
ātmābhimukhadhīvṛttau svānandaḥ pratibimbati /
anubhūyainamatrāpi tripuṭyā śrāntimāpnuyāt
tatśramasyāpanutyarthaṃ jīvo dhāvetparātmani /
tenaikyaṃ prāpya tatratyo brahmānandaḥ svayaṃ bhavet
dṛṣṭāntāḥ śakuniḥ śyenaḥ kumāraśca mahānṛpaḥ /
mahābrāhmaṇa ityete suptyānande śrutīritāḥ
śakuniḥ sūtrabaddhaḥ sandikṣu vyāpṛtya viśramam /
alabdhvā bandhanasthānaṃ hastastambhādyupāśrayet
jīvopādhirmanastadvaddharmādharmaphalāptaye /
svapne jāgrati ca bhrāntvā kṣīṇe karmaṇi līyate
śyeno vegena nīḍaikalampaṭaḥ śayituṃ vrajet /
jīvaḥ suptyai tathā dhāvedbrahmānandaikalampaṭaḥ
atibālastanaṃ pītvā mṛduśayyāgato hasan /
rāgadveṣādyanutpatterānandaikasvabhāvabhāk
mahārājaḥ sārvabhaumaḥ sutṛptaḥ sarvabhogataḥ /
mānuṣānandasīmānaṃ prāpyānandaikamūrtibhāk
mahāvipro brahmavedī kṛtakṛtyatvalakṣaṇām /
vidyānandasya paramāṃ kāṣṭhāṃ prāpyāvatiṣṭhate
mugdhabuddhātibuddhānāṃ loke siddhā sukhātmatā /
udāhṛtānāmanye tu duḥkhino na sukhātmakāḥ
kumārādivadevāyaṃ brahmānandaikatatparaḥ /
strīpariṣvaktavadveda na bāhyaṃ nāpi cāntaram
bāhyaṃ rathyādikaṃ vṛttaṃ gṛhakṛtyaṃ yathāntaram /
tathā jāgaraṇaṃ bāhyaṃ nāḍīsthaḥ svapna āntaraḥ
pitāpi suptāvapitetyādau jīvatvavāraṇāt /
suptau brahmaiva no jīva saṃsāritvāsamīkṣaṇāt
pitṛtvādyabhimāno yaḥ sukhaduḥkhākaraḥ sa hi /
tasminnapagate tīrṇaḥ sarvān śokānbhavatyayam
suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛtaḥ /
sukharūpamupaitīti brūte hyātharvaṇī śrutiḥ
sukhamasvāpsamatrāhaṃ naiva kiṃcidavediṣam /
iti dve tu sukhājñāne parāmṛśati cottitaḥ
parāmarśo'nubhūte'stītyāsīdanubhavastadā /
cidātmatvatsvato bhāti sukhamajñānadhīstataḥ
brahmavijñānamānandamiti vājasaneyinaḥ /
paṭhantyataḥ svaprakāśaṃ sukhaṃ brahmaiva netarat
yadajñānaṃ tatra līnau tau vijñānamanomayau /
tayorhi vilayāvasthā nidrājñānaṃ ca saiva hi
vilīnaghṛtavatpaścātsyādvijñānamayo ghanaḥ /
vilīnāvastha ānandamayaśabdena kathyate
suptipūrvakṣaṇe buddhivṛttiryā sukhabimbitā /
saiva tadbimbasahitā līnānandamayastataḥ
antarmukho'yamānandamayo brahmasukhaṃ tadā /
bhuṅkte cidbimbayuktābhirajñānotpannavṛttibhiḥ
ajñānavṛttayaḥ sūkṣmā vispaṣṭā buddhivṛttayaḥ /
iti vedāntasiddhāntapāragāḥ pravadanti hi
māṇḍukyatāpanīyādiśrutiṣvetadatisphuṭam /
ānandamayabhoktṛtvaṃ brahmānande ca bhogyatā
ekībhūtaḥ suṣuptasthaḥ prajñānaghanatāṃ gataḥ /
ānandamaya ānandabhukcetomayavṛttibhiḥ
vijñānamayamukhyairyo rūpairyuktaḥ purādhunā /
sa layenaikatāṃ prāpto bahutaṇḍulapiṣṭavat
prajñānāni purā buddhivṛttayo'tha ghano'bhavat /
ghanatvaṃ himabindūnāmudagdeśe yathā tathā
tadghanatvaṃ sākṣibhāvaṃ duḥkhābhāvaṃ pracakṣate /
laukikāstārkikā yāvadduḥkhavṛttivilopanāt
ajñānabimbitā citsyānmukhamānandabhojane /
bhuktaṃ brahmasukhaṃ tyaktvā bahiryātyatha karmaṇā
karma janmāntare'bhūdyattadyogādbuddhyate punaḥ /
iti kaivalyaśākhāyāṃ karmajo bodha īritaḥ
kaṃcitkālaṃ prabuddhasya brahmānandasya vāsanā /
anugacchedyatastūṣṇīmāste nirviṣayaḥ sukhī
karmabhiḥ preritaḥ paścānnānā duḥkhāni bhāvayan /
śanairvismarati brahmānandameṣo'khilo janaḥ
prāgūrdhvamapi nidrāyāḥ pakṣapāto dine dine /
brahmānande nṛṇāṃ tena prājño'sminvivadeta kaḥ
nanu tūṣṇīṃ sthitau brahmānandaścedbhāti laukikāḥ /
alasāścaritārthāḥ syuḥ śāstreṇa guruṇātra kim
bāḍhaṃ brahmeti vidyuścetkṛtārthāstāvataiva te /
guruśāstre vinātyantaṃ gambhīraṃ brahma vetti kaḥ
jānāmyahaṃ tvaduktyādya kuto me na kṛtārthatā /
śṛṇvatra tvādṛśaṃ vṛttaṃ prājñaṃ manyasya kasyacit
caturvedavide deyamiti śṛṇvannavocata /
vedāścatvāra ityevaṃ vedmi me dīyatāṃ dhanam
sāṅkhyamevaiṣa jānāti na tu vedānaśeṣataḥ /
yadi tarhi tamapyevaṃ nāśeṣaṃ brahma vetsi hi
akhaṇḍaikarasānande māyātatkāryavarjite /
aśeṣatvasaśeṣatvavārtāvasara eva kaḥ
śabdāneva paṭhasyāho teṣāmarthaṃ ca paśyasi /
śabdapāṭhe'rthabodhaste sampādyatvena śiṣyate
arthe vyākaraṇādbuddhe sākṣātkāro'vaśiṣyate /
syātkṛtārthatvadhīryāvattāvadgurumupāsva bhoḥ
āstāmetadyatra yatra sukhaṃ syādviṣayairvinā /
tatra sarvatra viddhyetāṃ brahmānandasya vāsanām
viṣayeṣvapi labdheṣu tadicchoparame sati /
antarmukhamanovṛttāvānandaḥ pratibimbati
brahmānando vāsanā ca pratibimba iti trayam /
antareṇa jagatyasminnānando nāsti kaścana
tathā ca viṣayānando vāsanānanda ityamū /
ānandau janayannāste brahmānandaḥ svayaṃprabhaḥ
śrutiyuktyanubhūtibhyaḥ svaprakāśacidātmake /
brahmānande suptikāle siddhe satyanyadā śṛṇu
ya ānandamayaḥ suptau sa vijñānamayātmatām /
gatvā svapnaṃ prabodhaṃ vā prāpnoti sthānabhedataḥ
netre jāgaraṇaṃ kaṇṭhe svapnaḥ suptirhṛdambuje /
āpādamastakaṃ dehaṃ vyāpya jāgarti cetanaḥ
dehatādātmyamāpannastaptāyaḥ piṇḍavattataḥ /
ahaṃ manuṣya ityevaṃ niścityaivāvatiṣṭhate
udāsīnaḥ sukhī duḥkhītyavasthātrayametyasau /
sukhaduḥkhe karmakārye tvaudāsīnyaṃ svabhāvataḥ
bāhyabhogānmanorājyātsukhaduḥkhe dvidhā mate /
sukhaduḥkhāntarāleṣu bhavettūṣṇīmavasthitiḥ
na kāpi cintā me'styadya sukhamāsa iti bruvan /
audāsīnye nijānandabhānaṃ vaktyakhilaḥ janaḥ
ahamasmītyahaṅkārasāmānyenāvṛtatvataḥ /
nijānando na mukhyo'yaṃ kintvasau tasya vāsanā
nīrapūritabhāṇḍasya bāhye śaityaṃ na tajjalam /
kintu nīraguṇastena nīrasattānumīyate
yāvadyāvadahaṅkāro vismṛto'bhyāsayogataḥ /
tāvattāvatsūkṣmadṛṣṭernijānando'numīyate
sarvātmanā vismṛtaḥ sansūkṣmatāṃ paramāṃ vrajet /
alīnatvānna nidraiṣā tato deho'pi no patet
na dvaitaṃ bhāsate nāpi nidrā tatrāsti yatsukham /
sa brahmānanda ityāha bhagavānarjunaṃ prati
śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā /
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram /
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam /
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā /
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam /
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ /
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate
taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam /
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā
yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogi vigatakalmaṣaḥ /
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute
utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā /
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ
bṛhadrathasya rājarṣeḥ śākāyanyo muniḥ sukham /
prāha maitrākhyaśākhāyāṃ samādhyuktipuraḥsaram
yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati /
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati
svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāminaḥ /
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ
cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
yaccittastanmayo martyo guhyametatsanātanam
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham /
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute
samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare /
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt
mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca /
aśuddhaṃ kāmasamparkācchuddhaṃ kāmavivarjitam
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam
samādhinirdhūtamalasya cetaso
niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet /
na śakyate varṇayituṃ girā tadā
svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate
yadyapyasau ciraṃ kālaṃ samādhirdurlabho nṛṇām /
tathāpi kṣaṇiko brahmānandaṃ niścāyayatyasau
śraddhālurvyasanī yo'tra niścinotyeva sarvathā /
niścite tu sakṛttasminviśvasityanyadāpyayam
tādṛkpumānudāsīnakāle'pyānandavāsanām /
upekṣya mukhyamānandaṃ bhāvayatyeva tatparaḥ
paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi /
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam
evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ /
tadevāsvādayatyantarbahirvyavahārannapi
dhīratvamakṣaprābalye'pyānandāsvādavāñchayā /
tiraskṛtyākhilākṣāṇi taccintāyāṃ pravartanam
bhāravāhī śirobhāraṃ muktvāste viśramaṃ gataḥ /
saṃsāravyāpṛtityāge tādṛgbuddhistu viśramaḥ
viśrāntimṃ paramāṃ prāptastvaudāsīnye yathā tathā /
sukhaduḥkhadaśāyāṃ ca tadānandaikatatparaḥ
agnipraveśahetau dhīḥ śṛṅgāre yādṛśī tathā /
dhīrasyodeti viṣaye'nusandhānavirodhinī
avirodhisukhe buddhiḥ svānande ca gamāgamau /
kurvantyāste kramādeṣā kākākṣivaditastataḥ
ekaiva dṛṣṭiḥ kākasya vāmadakṣiṇanetrayoḥ /
yātyāyātyevamānandadvaye tattvavido matiḥ
bhuñjāno viṣayānandaṃ brahmānandaṃ ca tattvavit /
dvibhāṣābhijñavadvidyādubhau laukikavaidikau
duḥkhaprāptau na codvego yathā pūrvaṃ yato dvidṛk /
gaṅgāmagnārdhakāyasya puṃsaḥ śītoṣṇadhīryathā
itthaṃ jāgaraṇe tattvavido brahmasukhaṃ sadā /
bhāti tadvāsanājanye svapne tadbhāsate tathā
avidyāvāsanāpyastītyatastadvāsanotthite /
svapne pūrvavadevaiṣa sukhaṃ duḥkhaṃ ca vīkṣate
brahmānandābhidhe granthe brahmānandaprakāśakam /
yogipratyakṣamadhyāye prathame'sminnudīritam
iti brahmānande yogānandaḥ samāptaḥ
Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0