Language

ENहिગુ
Scripture Library

Panchadashi · Chapter p2

p2.1

brahmānande yogānandonāma - ekādaśaḥ paricchedaḥ /
brahmānandaṃ pravakṣyāmi jñāte tasminnaśeṣataḥ /
aihikāmuṣmikānarthavrātaṃ hitvā sukhāyate

p2.2

brahmavitparamāpnoti śokaṃ tarati cātmavit /
raso brahmarasaṃ labdhvānandī bhavati nānyathā

p2.3

pratiṣṭhāṃ vindate svasminyadā syādatha so'bhayaḥ /
kurute'sminnantaraṃ cedatha tasya bhayaṃ bhavet

p2.4

vāyuḥ sūryo vahnirindro mṛtyurjanmāntare'ntaram /
kṛtvā dharmaṃ vijānanto'pyasmādbhītyā caranti hi

p2.5

ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścana /
etameva tapennaiṣā cintā karmāgnisambhṛtā

p2.6

evaṃ vidvānkarmaṇi dve hitvātmānaṃ smaretsadā /
kṛte ca karmaṇi svātmarūpeṇaivaiṣa paśyati

p2.7

bhidyate hṛdayagranthiścchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

p2.8

tameva vidvānatyeti mṛtyuṃ panthā na cetaraḥ /
jñātvā devaṃ pāśahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśairna janmabhāk

p2.9

devaṃ matvā harṣaśokau jahātyatraiva dhairyavān /
nainaṃ kṛtākṛte puṇyapāpe tāpayataḥ kvacit

p2.10

ityādiśrutayo bahvyaḥ purāṇaiḥ smṛtibhiḥ saha /
brahmajñāne'narthahānimānandaṃ cāpyaghoṣayan

p2.11

ānandastrividho brahmānando vidyāsukhaṃ tathā /
viṣayānanda ityādau brahmānando vivicyate

p2.12

bhṛguḥ putraḥ pituḥ śrutvā varuṇādbrahmalakṣaṇam /
annaprāṇamanobuddhistyaktvānandaṃ vijajñīvān

p2.13

ānandādeva bhūtāni jāyante tena jīvanam /
teṣāṃ layaśca tatrāto brahmānando na saṃśayaḥ

p2.14

bhūtotpatteḥ purā bhūmā tripuṭīdvaitavarjanāt /
jñātṛjñānajñeyarūpā tripuṭī pralaye hi na

p2.15

vijñānamaya utpanno jñātā jñānaṃ manomayaḥ /
jñeyāḥ śabdādayo naitattrayamutpattitaḥ purā

p2.16

trayābhāve tu nirdvaitaḥ pūrṇa evānubhūyate /
samādhisuptimūrcchāsu pūrṇaḥ sṛṣṭeḥ purā tathā

p2.17

yo bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhaṃ tredhā vibhedini /
sanatkumāraḥ prāhaivaṃ nāradāyātiśokine

p2.18

sapurāṇānpañca vedān śāstrāṇi vividhāni ca /
jñātvāpyanātmavittvena nārado'tiśuśoca ha

p2.19

vedābhyāsātpurā tāpatrayamātreṇa śokitā /
paścāttvabhyāsavismārabhaṅgagarvaiśca śokitā

p2.20

so'haṃ vidvānpraśocāmi śokapāraṃ nayasva mām /
ityuktaḥ sukhamevāsya pāramityabhyadhādṛṣiḥ

p2.21

sukhaṃ vaiṣayikaṃ śokasahasreṇāvṛtatvataḥ /
duḥkhameveti matvāha nālpe'sti sukhamityasau

p2.22

nanu dvaite sukhaṃ mābhūdadvaite'pyasti no sukham /
asti cedupalabhyeta tathā ca tripuṭī bhavet

p2.23

māstvadvaite sukhaṃ kintu sukhamadvaitameva hi /
kiṃ mānamiti cennāsti mānākāṅkṣā svayaṃ prabhe

p2.24

svaprabhatve bhavadvākyaṃ mānaṃ yasmādbhavānidam /
advaitamabhyupetyāsminsukhaṃ nāstīti bhāṣate

p2.25

nābhyupaimyahamadvaitaṃ tvadvaco'nūdya dūṣaṇam /
vacmīti cettadā brūhi kimāsīddvaitataḥ purā

p2.26

kimadvaitamuta dvaitamanyo vā koṭirantimaḥ /
aprasiddho na dvitīyo'nutpatteḥ śiṣyate'grimaḥ

p2.28

advaitasiddhiryuktyaiva nānubhūtyeti cedvada /
nirdṛṣṭāntā sadṛṣṭāntā vā koṭyantaramatra no // २७/
nānubhūtiḥrna dṛṣṭānta iti yuktistu śobhate /
sadṛṣṭāntatvapakṣe tu dṛṣṭāntaṃ vada me matam

p2.29

advaitaḥ pralayo dvaitānupalambhena suptivat /
iti cetsuptiradvaitetyatra dṛṣṭāntamīraya

p2.30

dṛṣṭāntaḥ parasuptiścedaho te kauśalaṃ mahat /
yaḥ svasuptiṃ na vettyasya parasuptau tu kā kathā

p2.31

niśceṣṭatvātparaḥ supto yathāhamiti cettadā /
udāhartuḥ suṣupteste svaprabhatvaṃ balādbhavet

p2.32

nendriyāṇi na dṛṣṭāntastathāpyaṅgīkaroṣi tām /
idameva svaprabhatvaṃ yadbhānaṃ sādhanairvinā

p2.33

stāmadvaitasvaprabhatve vada suptau sukhaṃ katham /
śṛṇu duḥkhaṃ tadā nāsti tataste śiṣyate sukham

p2.34

andhaḥ sannapyanandhaḥ syādviddho'viddho'tha rogyapi /
arogīti śrutiḥ prāha tacca sarve janā viduḥ

p2.35

na duḥkhābhāvamātreṇa sukhaṃ loṣṭaśilādiṣu /
dvayābhāvasya dṛṣṭatvāditi cedviṣamaṃ vacaḥ

p2.36

mukhadainyaprakāśābhyāṃ paraduḥkhasukhohanam /
dainyādyabhāvato loṣṭe duḥkhādyūho na sambhavet

p2.37

svakīyasukhaduḥkhe tu nohanīye tatastayoḥ /
bhāvo vedyo'nubhūtyaiva tadabhāvo'pi nānyataḥ

p2.38

tathā sati suṣuptau ca duḥkhābhāvo'nubhūtitaḥ /
virodhiduḥkharāhityātsukhaṃ nirvighnamiṣyatām

p2.39

mahattaraprayāsena mṛduśayyādisādhanam /
kutaḥ sampādyate suptau sukhaṃ cettatra no bhavet

p2.40

duḥkhanāśārthamevaitaditi cedrogiṇastathā /
bhavatvarogiṇaste tatsukhāyaiveti niścinu

p2.41

tarhi sādhanajanyatvātsukhaṃ vaiṣayikaṃ bhavet /
bhavatyevātra nidrāyāḥ pūrvaṃ śayyāsanādijam

p2.42

nidrāyāṃ tu sukhaṃ yattajjanyate kena hetunā /
sukhābhimukhadhīrādau paścānmajjetpare sukhe

p2.43

jāgradvyāpṛtibhiḥ śrānto viśramyātha virodhini /
apanīte svasthacito'nubhavedviṣaye sukham

p2.44

ātmābhimukhadhīvṛttau svānandaḥ pratibimbati /
anubhūyainamatrāpi tripuṭyā śrāntimāpnuyāt

p2.45

tatśramasyāpanutyarthaṃ jīvo dhāvetparātmani /
tenaikyaṃ prāpya tatratyo brahmānandaḥ svayaṃ bhavet

p2.46

dṛṣṭāntāḥ śakuniḥ śyenaḥ kumāraśca mahānṛpaḥ /
mahābrāhmaṇa ityete suptyānande śrutīritāḥ

p2.47

śakuniḥ sūtrabaddhaḥ sandikṣu vyāpṛtya viśramam /
alabdhvā bandhanasthānaṃ hastastambhādyupāśrayet

p2.48

jīvopādhirmanastadvaddharmādharmaphalāptaye /
svapne jāgrati ca bhrāntvā kṣīṇe karmaṇi līyate

p2.49

śyeno vegena nīḍaikalampaṭaḥ śayituṃ vrajet /
jīvaḥ suptyai tathā dhāvedbrahmānandaikalampaṭaḥ

p2.50

atibālastanaṃ pītvā mṛduśayyāgato hasan /
rāgadveṣādyanutpatterānandaikasvabhāvabhāk

p2.51

mahārājaḥ sārvabhaumaḥ sutṛptaḥ sarvabhogataḥ /
mānuṣānandasīmānaṃ prāpyānandaikamūrtibhāk

p2.52

mahāvipro brahmavedī kṛtakṛtyatvalakṣaṇām /
vidyānandasya paramāṃ kāṣṭhāṃ prāpyāvatiṣṭhate

p2.53

mugdhabuddhātibuddhānāṃ loke siddhā sukhātmatā /
udāhṛtānāmanye tu duḥkhino na sukhātmakāḥ

p2.54

kumārādivadevāyaṃ brahmānandaikatatparaḥ /
strīpariṣvaktavadveda na bāhyaṃ nāpi cāntaram

p2.55

bāhyaṃ rathyādikaṃ vṛttaṃ gṛhakṛtyaṃ yathāntaram /
tathā jāgaraṇaṃ bāhyaṃ nāḍīsthaḥ svapna āntaraḥ

p2.56

pitāpi suptāvapitetyādau jīvatvavāraṇāt /
suptau brahmaiva no jīva saṃsāritvāsamīkṣaṇāt

p2.57

pitṛtvādyabhimāno yaḥ sukhaduḥkhākaraḥ sa hi /
tasminnapagate tīrṇaḥ sarvān śokānbhavatyayam

p2.58

suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛtaḥ /
sukharūpamupaitīti brūte hyātharvaṇī śrutiḥ

p2.59

sukhamasvāpsamatrāhaṃ naiva kiṃcidavediṣam /
iti dve tu sukhājñāne parāmṛśati cottitaḥ

p2.60

parāmarśo'nubhūte'stītyāsīdanubhavastadā /
cidātmatvatsvato bhāti sukhamajñānadhīstataḥ

p2.61

brahmavijñānamānandamiti vājasaneyinaḥ /
paṭhantyataḥ svaprakāśaṃ sukhaṃ brahmaiva netarat

p2.62

yadajñānaṃ tatra līnau tau vijñānamanomayau /
tayorhi vilayāvasthā nidrājñānaṃ ca saiva hi

p2.63

vilīnaghṛtavatpaścātsyādvijñānamayo ghanaḥ /
vilīnāvastha ānandamayaśabdena kathyate

p2.64

suptipūrvakṣaṇe buddhivṛttiryā sukhabimbitā /
saiva tadbimbasahitā līnānandamayastataḥ

p2.65

antarmukho'yamānandamayo brahmasukhaṃ tadā /
bhuṅkte cidbimbayuktābhirajñānotpannavṛttibhiḥ

p2.66

ajñānavṛttayaḥ sūkṣmā vispaṣṭā buddhivṛttayaḥ /
iti vedāntasiddhāntapāragāḥ pravadanti hi

p2.67

māṇḍukyatāpanīyādiśrutiṣvetadatisphuṭam /
ānandamayabhoktṛtvaṃ brahmānande ca bhogyatā

p2.68

ekībhūtaḥ suṣuptasthaḥ prajñānaghanatāṃ gataḥ /
ānandamaya ānandabhukcetomayavṛttibhiḥ

p2.69

vijñānamayamukhyairyo rūpairyuktaḥ purādhunā /
sa layenaikatāṃ prāpto bahutaṇḍulapiṣṭavat

p2.70

prajñānāni purā buddhivṛttayo'tha ghano'bhavat /
ghanatvaṃ himabindūnāmudagdeśe yathā tathā

p2.71

tadghanatvaṃ sākṣibhāvaṃ duḥkhābhāvaṃ pracakṣate /
laukikāstārkikā yāvadduḥkhavṛttivilopanāt

p2.72

ajñānabimbitā citsyānmukhamānandabhojane /
bhuktaṃ brahmasukhaṃ tyaktvā bahiryātyatha karmaṇā

p2.73

karma janmāntare'bhūdyattadyogādbuddhyate punaḥ /
iti kaivalyaśākhāyāṃ karmajo bodha īritaḥ

p2.74

kaṃcitkālaṃ prabuddhasya brahmānandasya vāsanā /
anugacchedyatastūṣṇīmāste nirviṣayaḥ sukhī

p2.75

karmabhiḥ preritaḥ paścānnānā duḥkhāni bhāvayan /
śanairvismarati brahmānandameṣo'khilo janaḥ

p2.76

prāgūrdhvamapi nidrāyāḥ pakṣapāto dine dine /
brahmānande nṛṇāṃ tena prājño'sminvivadeta kaḥ

p2.77

nanu tūṣṇīṃ sthitau brahmānandaścedbhāti laukikāḥ /
alasāścaritārthāḥ syuḥ śāstreṇa guruṇātra kim

p2.78

bāḍhaṃ brahmeti vidyuścetkṛtārthāstāvataiva te /
guruśāstre vinātyantaṃ gambhīraṃ brahma vetti kaḥ

p2.79

jānāmyahaṃ tvaduktyādya kuto me na kṛtārthatā /
śṛṇvatra tvādṛśaṃ vṛttaṃ prājñaṃ manyasya kasyacit

p2.80

caturvedavide deyamiti śṛṇvannavocata /
vedāścatvāra ityevaṃ vedmi me dīyatāṃ dhanam

p2.81

sāṅkhyamevaiṣa jānāti na tu vedānaśeṣataḥ /
yadi tarhi tamapyevaṃ nāśeṣaṃ brahma vetsi hi

p2.82

akhaṇḍaikarasānande māyātatkāryavarjite /
aśeṣatvasaśeṣatvavārtāvasara eva kaḥ

p2.83

śabdāneva paṭhasyāho teṣāmarthaṃ ca paśyasi /
śabdapāṭhe'rthabodhaste sampādyatvena śiṣyate

p2.84

arthe vyākaraṇādbuddhe sākṣātkāro'vaśiṣyate /
syātkṛtārthatvadhīryāvattāvadgurumupāsva bhoḥ

p2.85

āstāmetadyatra yatra sukhaṃ syādviṣayairvinā /
tatra sarvatra viddhyetāṃ brahmānandasya vāsanām

p2.86

viṣayeṣvapi labdheṣu tadicchoparame sati /
antarmukhamanovṛttāvānandaḥ pratibimbati

p2.87

brahmānando vāsanā ca pratibimba iti trayam /
antareṇa jagatyasminnānando nāsti kaścana

p2.88

tathā ca viṣayānando vāsanānanda ityamū /
ānandau janayannāste brahmānandaḥ svayaṃprabhaḥ

p2.89

śrutiyuktyanubhūtibhyaḥ svaprakāśacidātmake /
brahmānande suptikāle siddhe satyanyadā śṛṇu

p2.90

ya ānandamayaḥ suptau sa vijñānamayātmatām /
gatvā svapnaṃ prabodhaṃ vā prāpnoti sthānabhedataḥ

p2.91

netre jāgaraṇaṃ kaṇṭhe svapnaḥ suptirhṛdambuje /
āpādamastakaṃ dehaṃ vyāpya jāgarti cetanaḥ

p2.92

dehatādātmyamāpannastaptāyaḥ piṇḍavattataḥ /
ahaṃ manuṣya ityevaṃ niścityaivāvatiṣṭhate

p2.93

udāsīnaḥ sukhī duḥkhītyavasthātrayametyasau /
sukhaduḥkhe karmakārye tvaudāsīnyaṃ svabhāvataḥ

p2.94

bāhyabhogānmanorājyātsukhaduḥkhe dvidhā mate /
sukhaduḥkhāntarāleṣu bhavettūṣṇīmavasthitiḥ

p2.95

na kāpi cintā me'styadya sukhamāsa iti bruvan /
audāsīnye nijānandabhānaṃ vaktyakhilaḥ janaḥ

p2.96

ahamasmītyahaṅkārasāmānyenāvṛtatvataḥ /
nijānando na mukhyo'yaṃ kintvasau tasya vāsanā

p2.97

nīrapūritabhāṇḍasya bāhye śaityaṃ na tajjalam /
kintu nīraguṇastena nīrasattānumīyate

p2.98

yāvadyāvadahaṅkāro vismṛto'bhyāsayogataḥ /
tāvattāvatsūkṣmadṛṣṭernijānando'numīyate

p2.99

sarvātmanā vismṛtaḥ sansūkṣmatāṃ paramāṃ vrajet /
alīnatvānna nidraiṣā tato deho'pi no patet

p2.100

na dvaitaṃ bhāsate nāpi nidrā tatrāsti yatsukham /
sa brahmānanda ityāha bhagavānarjunaṃ prati

p2.101

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā /
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet

p2.102

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram /
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet

p2.103

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam /
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam

p2.104

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā /
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati

p2.105

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam /
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ

p2.106

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ /
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

p2.107

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam /
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā

p2.108

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogi vigatakalmaṣaḥ /
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute

p2.109

utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā /
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ

p2.110

bṛhadrathasya rājarṣeḥ śākāyanyo muniḥ sukham /
prāha maitrākhyaśākhāyāṃ samādhyuktipuraḥsaram

p2.111

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati /
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

p2.112

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāminaḥ /
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

p2.113

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
yaccittastanmayo martyo guhyametatsanātanam

p2.114

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham /
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute

p2.115

samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare /
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

p2.116

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca /
aśuddhaṃ kāmasamparkācchuddhaṃ kāmavivarjitam

p2.117

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam

p2.118

samādhinirdhūtamalasya cetaso
niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet /
na śakyate varṇayituṃ girā tadā
svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

p2.119

yadyapyasau ciraṃ kālaṃ samādhirdurlabho nṛṇām /
tathāpi kṣaṇiko brahmānandaṃ niścāyayatyasau

p2.120

śraddhālurvyasanī yo'tra niścinotyeva sarvathā /
niścite tu sakṛttasminviśvasityanyadāpyayam

p2.121

tādṛkpumānudāsīnakāle'pyānandavāsanām /
upekṣya mukhyamānandaṃ bhāvayatyeva tatparaḥ

p2.122

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi /
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam

p2.123

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ /
tadevāsvādayatyantarbahirvyavahārannapi

p2.124

dhīratvamakṣaprābalye'pyānandāsvādavāñchayā /
tiraskṛtyākhilākṣāṇi taccintāyāṃ pravartanam

p2.125

bhāravāhī śirobhāraṃ muktvāste viśramaṃ gataḥ /
saṃsāravyāpṛtityāge tādṛgbuddhistu viśramaḥ

p2.126

viśrāntimṃ paramāṃ prāptastvaudāsīnye yathā tathā /
sukhaduḥkhadaśāyāṃ ca tadānandaikatatparaḥ

p2.127

agnipraveśahetau dhīḥ śṛṅgāre yādṛśī tathā /
dhīrasyodeti viṣaye'nusandhānavirodhinī

p2.128

avirodhisukhe buddhiḥ svānande ca gamāgamau /
kurvantyāste kramādeṣā kākākṣivaditastataḥ

p2.129

ekaiva dṛṣṭiḥ kākasya vāmadakṣiṇanetrayoḥ /
yātyāyātyevamānandadvaye tattvavido matiḥ

p2.130

bhuñjāno viṣayānandaṃ brahmānandaṃ ca tattvavit /
dvibhāṣābhijñavadvidyādubhau laukikavaidikau

p2.131

duḥkhaprāptau na codvego yathā pūrvaṃ yato dvidṛk /
gaṅgāmagnārdhakāyasya puṃsaḥ śītoṣṇadhīryathā

p2.132

itthaṃ jāgaraṇe tattvavido brahmasukhaṃ sadā /
bhāti tadvāsanājanye svapne tadbhāsate tathā

p2.133

avidyāvāsanāpyastītyatastadvāsanotthite /
svapne pūrvavadevaiṣa sukhaṃ duḥkhaṃ ca vīkṣate

p2.134

brahmānandābhidhe granthe brahmānandaprakāśakam /
yogipratyakṣamadhyāye prathame'sminnudīritam

p2.11

iti brahmānande yogānandaḥ samāptaḥ

Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc