પઞ્ચદશી · અધ્યાય p3

દ્વૈતવિવેકો નામ - ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ।
ઈશ્વરેણાપિ જીવેન સૃષ્ટં દ્વૈતં પ્રપઞ્ચ્યતે ।
વિવેકે સતિ જીવેન હેયો બન્ધઃ સ્ફુટીભવેત્

માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ।
સ માયી સૃજતીત્યાહુઃ શ્વેતાશ્વતર શાખિનઃ

આત્મા વા ઇદમગ્રેઽભૂત્સ ઐક્ષત સૃજા ઇતિ ।
સઙ્કલ્પેનાસૃજલ્લોકાન્સ એતાનિતિ બહ્વૃચાઃ

ખંવાય્વગ્નિજલોર્વ્યોષધ્યન્નદેહાઃ ક્રમાદમી ।
સમ્ભૂતા બ્રહ્મણસ્તસ્માદેતસ્માદાત્મનોઽખિલાઃ

બહુ સ્યામહમેવાતઃ પ્રજાયેયેતિ કામતઃ ।
તપસ્તપ્ત્વાઽસૃજત્સર્વં જગદિત્યાહ તૈત્તિરિઃ

ઇદમગ્રે સદેવાસીદ્બહુત્વાય તદૈક્ષત ।
તેજોઽવન્નાણ્ડજાદીનિ સસર્જેતિ ચ સામગાઃ

વિસ્ફુલિઙ્ગા યથા વહ્નેર્જાયન્તેઽક્ષરતસ્તથા ।
વિવિધાશ્ચિજ્જડા ભાવા ઇત્યાથર્વણિકી શ્રુતિઃ

જગદવ્યાકૃતં પૂર્વમાસીદ્વ્યાક્રિયતેઽધુના ।
દૃશ્યાભ્યાં નામરૂપાભ્યાં વિરાડાદિષુ તે સ્ફુટાઃ ।
વિરાણાનુર્નરો ગાવઃ ખરાશ્વાજાવયસ્તથા ।
પિપીલિકાવધિદ્વન્દ્વમિતિ વાજસનેયિનઃ

કૃત્વા રૂપાન્તરં જૈવં દેહે પ્રાવિશદીશ્વરઃ ।
ઇતિ તાઃ શ્રુતયઃ પ્રાહુ જીવત્વં પ્રાણધારણાત્

ચૈતન્યં યદધિષ્ઠાનં લિઙ્ગદેહશ્ચ યઃ પુનઃ ।
ચિચ્છાયા લિઙ્ગદેહસ્થા તત્સંઘોજીવ ઉચ્યતે

માહેશ્વરી તુ યા માયા તસ્યા નિર્માણશક્તિવત્ ।
વિદ્યતે મોહશક્તિશ્ચ તં જીવં મોહયત્યસૌ

મોહાદનીશતાં પ્રાપ્ય મગ્નો વપુષિ શોચતિ ।
ઈશસૃષ્ટમિદં દ્વૈતં સર્વમુક્તં સમાસતઃ

સપ્તાન્નબ્રાહ્મણે દ્વૈતં જીવસૃષ્ટં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
અન્નાનિ સપ્તજ્ઞાનેન કર્મણાજનયત્પિતા

મર્ત્યાનામેકં દેવાન્ને દ્વે પશ્વાન્નં ચતુર્થકમ્ ।
અન્નત્રિતયમાત્માર્થમન્નાનાં વિનિયોજનમ્

વ્રીહ્યાદિકં દર્શપૂર્ણમાસૌ ક્ષીરં તથા મનઃ ।
વાક્પ્રાણશ્ચેતિ સપ્તત્વમન્નાનામવગમ્યતામ્

ઈશેન યદ્યપ્યેતાનિ નિર્મિતાનિ સ્વરૂપતઃ ।
તથાપિ જ્ઞાનકર્માભ્યાં જીવો કાર્ષીત્તદન્નતામ્

ઈશકાર્યં જીવભોગ્યં જગદ્દ્વાભ્યાં સમન્વિતમ્ ।
પિતૃજન્યા ભર્તૃભોગ્યા યથા યોષિત્તથેષ્યતામ્

માયાવૃત્ત્યાત્મકો હીશસંકલ્પઃ સાધનં જનૌ ।
મનો વૃત્ત્યાત્મકો જીવો સંકલ્પો ભોગસાધનમ્

ઈશનિર્મિતમણ્યાદૌ વસ્તુન્યેકવિધે સ્થિતે ।
ભોક્તૃધીવૃત્તિનાનાત્વાત્તદ્ભોગો બહુધેષ્યતે

હૃષ્યત્યેકો મણિં લબ્ધ્વા ક્રુદ્ધ્યત્યન્યો હ્યલાભતઃ ।
પશ્યત્યેવ વિરક્તોઽત્ર ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ

પ્રિયોઽપ્રિય ઉપેક્ષ્યશ્ચેત્યાકારા મણિગાસ્ત્રયઃ ।
સૃષ્ટા જીવૈરીશસૃષ્ટં રૂપં સાધારણં ત્રિષુ

ભાર્યા સ્નુષા નનાન્દા ચ યાતા માતેત્યનેકધા ।
પ્રતિયોગિધિયા યોષિદ્ભિદ્યતે ન સ્વરૂપતઃ

નનુ જ્ઞાનાનિ ભિદ્યન્તામાકારસ્તુ ન ભિદ્યતે ।
યોષિદ્વપુષ્યતિશયો ન દૃષ્ટો જીવનિર્મિતઃ

મૈવં માંસમયી યોષિત્કાચિદન્યા મનોમયી ।
માંસમય્યા અભેદેઽપિ ભિદ્યતેઽત્ર મનોમયી

ભ્રાન્તિસ્વપ્નમનોરાજ્યસ્મૃતિષ્વસ્તુ મનોમયમ્ ।
જાગ્રન્માનેન મેયસ્ય ન મનોમયતેતિ ચેત્

બાધં માને તુ મેયેન યોગાત્સ્યાદ્વિષયાકૃતિઃ ।
ભાષ્યવાર્તિકકારાભ્યામયમર્થ ઉદાહૃતઃ

મૂષાસિક્તં યથા તામ્રં તન્નિભં જાયતે તથા ।
રૂપાદીન્ વ્યાપ્નુવચ્ચિત્તં તન્નિભં દૃશ્યતે ધ્રુવમ્

વ્યઞ્જકો વા યથા લોકો વ્યઙ્ગ્યસ્યાકારતામિયાત્ ।
સર્વાર્થવ્યઞ્જકત્વાદ્ધીરર્થાકારા પ્રદૃશ્યતે

માતુર્માનાભિનિષ્પત્તિર્નિષ્પન્નં મેયમેતિ તત્ ।
મેયાભિસંગતં તચ્ચ મેયાભત્વં પ્રપદ્યતે

સત્યેવં વિષયૌ દ્વૌ સ્તો ઘટૌ મૃણ્મયધીમયૌ ।
મૃણ્મયો માનમેયઃ સ્યાત્સાક્ષિભાષ્યસ્તુ ધીમયઃ

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ધીમયો જીવબન્ધકૃત્ ।
સત્યસ્મિન્સુખદુઃખે સ્ત સ્તસ્મિન્નસતિ ન દ્વયમ્

અસત્યપિ ચ બાહ્યાર્થે સ્વપ્નાદૌ બધ્યતે નરઃ ।
સમાધિસુપ્તિમૂર્ચ્છાસુ સત્યપ્યસ્મિન્ન બધ્યતે

દૂરદેશં ગતે પુત્રે જીવત્યેવાત્ર તત્પિતા ।
વિપ્રલમ્ભકવાક્યેન મૃતં મત્વા પ્રરોદિતિ

મૃતેઽપિ તસ્મિન્વાર્તાયામશ્રુતાયાં ન રોદિતિ ।
અતઃ સર્વસ્ય જીવસ્ય બન્ધકૃન્માનસં જગત્

વિજ્ઞાનવાદો બાહ્યાર્થવૈયર્થ્યાત્સ્યાદિહેતિ ચેત્ ।
ન હૃદ્યાકારમાધાતું બાહ્યસ્યાપેક્ષિતત્ત્વતઃ

વૈયાર્થ્યમસ્તુ વા બાહ્યં ન વારયિતુમીશ્મહે ।
પ્રયોજનમપેક્ષન્તે ન માનાનિતિ હિ સ્થિતિઃ

બન્ધશ્ચેન્માનસં દ્વૈતં તન્નિરોધેન શામ્યતિ ।
અભ્યાસેદ્યોગમેવાતો બ્રહ્મજ્ઞાનેન કિં વદ

તાત્કાલિક દ્વૈતશાન્તાવપ્યાગામીજનીક્ષયઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં વિના ન સ્યાદિતિ વેદાન્તડિણ્ડિમઃ

અનિવૃત્તેઽપીશસૃષ્ટે દ્વૈતે તસ્ય મૃષાત્મતામ્ ।
બુદ્ધ્વા બ્રહ્માદ્વયં બોદ્ધું શક્યં વસ્ત્વૈક્યવાદિના

પ્રલયે તન્નિવૃત્તૌ તુ ગુરુશાસ્ત્રાદ્યભાવતઃ ।
વિરોધિદ્વૈતાભાવેઽપિ ન શક્યં બોદ્ધુમદ્વયમ્

અબાધકં સાધકં ચ દ્વૈતમીશ્વરનિર્મિતમ્ ।
અપનેતુમશક્યં ચેત્યાસ્તાં તદ્દ્વિષ્યતે કુતઃ

જીવદ્વૈતં તુ શાસ્ત્રીયમશાસ્ત્રીયમિતિ દ્વિધા ।
ઉપાદદીતા શાસ્ત્રીયમાતત્ત્વસ્યાવબોધનાત્

આત્મબ્રહ્મવિચારાખ્યં શાસ્ત્રીયં માનસં જગત્ ।
બુદ્ધે તત્ત્વે તચ્ચ હેયમિતિ શ્રુત્યનુશાસનમ્

શાસ્ત્રાણ્યધીત્ય મેધાવી અભ્યસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
પરમં બ્રહ્મ વિજ્ઞાય ઉલ્કાવત્તાન્યથોત્સૃજેત્

ગ્રન્થમભ્યસ્ય મેધાવી જ્ઞાનવિજ્ઞાનતત્પરઃ ।
પલાલમિવ ધાન્યાર્થી ત્યજેદ્ગ્રન્થમશેષતઃ

તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્

તમેવૈકં વિજાનીત હ્યન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ ।
યચ્ચેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ સ્ફુટાઃ

અશાસ્ત્રીયમપિ દ્વૈતં તીવ્રં મન્દમિતિ દ્વિધા ।
કામક્રોધાદિકં તીવ્રં મનોરાજ્યં તથેતરત્

ઉભયં તત્ત્વબોધાત્પ્રાઙ્નિવાર્યં બોધસિદ્ધયે ।
સમઃ સમાહિતત્વં ચ સાધનેષુ શ્રુતં યતઃ

બોધાદૂર્ધ્વં ચ તદ્ધેયં જીવન્મુક્તિપ્રસિદ્ધયે ।
કામાદિક્લેશબન્ધેન યુક્તસ્ય ન હિ મુક્તતા

જીવન્મુક્તિરિયં મા ભુજ્જન્માભાવે ત્વહં કૃતી ।
તર્હિ જન્માપિ તેઽસ્ત્યેવ સ્વર્ગમાત્રાત્કૃતી ભવાન્

ક્ષયાતિશયદોષેણ સ્વર્ગો હેયો યદા તદા ।
સ્વયં દોષતમાત્માયં કામાદિઃ કિં ન હીયતે

તત્ત્વં બુદ્ધ્વાપિ કામાદીન્નિઃશેષં ન જહાસિ ચેત્ ।
યથેષ્ટાચરણં તે સ્યાત્કર્મશાસ્ત્રાતિલઙ્ઘિનઃ

બુદ્ધાદ્વૈતસતત્ત્વસ્ય યથેષ્ટાચરણં યદિ ।
શુનાં તત્ત્વદૃશાં ચૈવ કોભેદોઽશુચિભક્ષણે

બોધાત્ પુરા મનોદોષમાત્રાત્ક્લિષ્ટોઽસ્યથાધુના ।
અશેષલોકનિન્દા ચેત્યહો તે બોધવૈભવમ્

વિડ્વરાહાદિતુલ્યત્વં મા કાઙ્ક્ષીસ્તત્ત્વવિદ્ ભવાન્ ।
સર્વધીદોષસંત્યાગાલ્લોકૈઃ પૂજ્યસ્વ દેવવત્

કામ્યાદિદોષદૃષ્ટ્યાદ્યાઃ કામાદિત્યાગહેતવઃ ।
પ્રસિદ્ધા મોક્ષશાસ્ત્રેષુ તાનન્વિષ્ય સુખી ભવ

ત્યજ્યતામેષ કામાદિર્મનોરાજ્યે તુ કા ક્ષતિઃ ।
અશેષદોષબીજત્વાત્ ક્ષતિર્ભગવતેરિતા

ધ્યાયતે વિષયાન્પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે ।
સઙ્ગાત્સંજાયતે કામઃ કામાત્ક્રોધોઽભિજાયતે ।
ક્રોધાદ્ભવતિ સમ્મોહઃ સમ્મોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિભ્રંશાદ્બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્પ્રણશ્યતિ

શક્યં જેતું મનોરાજ્યં નિર્વિકલ્પસમાધિતઃ ।
સુસમ્પાદઃ ક્રમાત્સોઽપિ સવિકલ્પસમાધિના

બુદ્ધતત્ત્વેન ધીદોષશૂન્યેનૈકાન્તવાસિના ।
દીર્ઘં પ્રણવમુચ્ચાર્ય મનોરાજ્યં વિજીયતે

જિતે તસ્મિન્ વૃત્તિશૂન્યં મનસ્તિષ્ઠતિ મૂકવત્ ।
એતત્પદં વશિષ્ઠેન રામાય બહુધેરિતમ્

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ ।
સમ્પન્નં ચેત્તદોત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ ।
વિચારિતમલં શાસ્ત્રં ચિરમુદ્ગ્રાહિતં મિથઃ ।
સન્ત્યક્તવાસનાન્મૌનાદૃતે ન્યસ્ત્યુત્તમં પદમ્

વિક્ષિપ્યતે કદાચિદ્ધીઃ કર્મણા ભોગદાયિના ।
પુનઃ સમાહિતા સા સ્યાત્તદૈવાભ્યાસપાટવાત્

વિક્ષેપો યસ્ય નાસ્ત્યસ્ય બ્રહ્મવિત્ત્વં ન મન્યતે ।
બ્રહ્મૈવાયમિતિ પ્રાહુર્મુનયઃ પારદર્શિનઃ

દર્શનાદર્શને હિત્વા સ્વયં કેવલરૂપતઃ ।
યસ્તિષ્ઠતિ સ તુ બ્રહ્મન્બ્રહ્મ ન બ્રહ્મવિત્સ્વયમ્

જીવન્મુક્તેઃ પરા કાષ્ઠા જીવદ્વૈતવિવર્જનાત્ ।
લભ્યતેઽસાવતોઽત્રેદમીશદ્વૈતાદ્વિવેચિતમ્