પઞ્ચદશી · અધ્યાય p2

બ્રહ્માનન્દે યોગાનન્દોનામ - એકાદશઃ પરિચ્છેદઃ ।
બ્રહ્માનન્દં પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાતે તસ્મિન્નશેષતઃ ।
ઐહિકામુષ્મિકાનર્થવ્રાતં હિત્વા સુખાયતે

બ્રહ્મવિત્પરમાપ્નોતિ શોકં તરતિ ચાત્મવિત્ ।
રસો બ્રહ્મરસં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ નાન્યથા

પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે સ્વસ્મિન્યદા સ્યાદથ સોઽભયઃ ।
કુરુતેઽસ્મિન્નન્તરં ચેદથ તસ્ય ભયં ભવેત્

વાયુઃ સૂર્યો વહ્નિરિન્દ્રો મૃત્યુર્જન્માન્તરેઽન્તરમ્ ।
કૃત્વા ધર્મં વિજાનન્તોઽપ્યસ્માદ્ભીત્યા ચરન્તિ હિ

આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
એતમેવ તપેન્નૈષા ચિન્તા કર્માગ્નિસમ્ભૃતા

એવં વિદ્વાન્કર્મણિ દ્વે હિત્વાત્માનં સ્મરેત્સદા ।
કૃતે ચ કર્મણિ સ્વાત્મરૂપેણૈવૈષ પશ્યતિ

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્ચ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

તમેવ વિદ્વાનત્યેતિ મૃત્યું પન્થા ન ચેતરઃ ।
જ્ઞાત્વા દેવં પાશહાનિઃ ક્ષીણૈઃ ક્લેશૈર્ન જન્મભાક્

દેવં મત્વા હર્ષશોકૌ જહાત્યત્રૈવ ધૈર્યવાન્ ।
નૈનં કૃતાકૃતે પુણ્યપાપે તાપયતઃ ક્વચિત્

ઇત્યાદિશ્રુતયો બહ્વ્યઃ પુરાણૈઃ સ્મૃતિભિઃ સહ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનેઽનર્થહાનિમાનન્દં ચાપ્યઘોષયન્

આનન્દસ્ત્રિવિધો બ્રહ્માનન્દો વિદ્યાસુખં તથા ।
વિષયાનન્દ ઇત્યાદૌ બ્રહ્માનન્દો વિવિચ્યતે

ભૃગુઃ પુત્રઃ પિતુઃ શ્રુત્વા વરુણાદ્બ્રહ્મલક્ષણમ્ ।
અન્નપ્રાણમનોબુદ્ધિસ્ત્યક્ત્વાનન્દં વિજજ્ઞીવાન્

આનન્દાદેવ ભૂતાનિ જાયન્તે તેન જીવનમ્ ।
તેષાં લયશ્ચ તત્રાતો બ્રહ્માનન્દો ન સંશયઃ

ભૂતોત્પત્તેઃ પુરા ભૂમા ત્રિપુટીદ્વૈતવર્જનાત્ ।
જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયરૂપા ત્રિપુટી પ્રલયે હિ ન

વિજ્ઞાનમય ઉત્પન્નો જ્ઞાતા જ્ઞાનં મનોમયઃ ।
જ્ઞેયાઃ શબ્દાદયો નૈતત્ત્રયમુત્પત્તિતઃ પુરા

ત્રયાભાવે તુ નિર્દ્વૈતઃ પૂર્ણ એવાનુભૂયતે ।
સમાધિસુપ્તિમૂર્ચ્છાસુ પૂર્ણઃ સૃષ્ટેઃ પુરા તથા

યો ભૂમા તત્સુખં નાલ્પે સુખં ત્રેધા વિભેદિનિ ।
સનત્કુમારઃ પ્રાહૈવં નારદાયાતિશોકિને

સપુરાણાન્પઞ્ચ વેદાન્ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
જ્ઞાત્વાપ્યનાત્મવિત્ત્વેન નારદોઽતિશુશોચ હ

વેદાભ્યાસાત્પુરા તાપત્રયમાત્રેણ શોકિતા ।
પશ્ચાત્ત્વભ્યાસવિસ્મારભઙ્ગગર્વૈશ્ચ શોકિતા

સોઽહં વિદ્વાન્પ્રશોચામિ શોકપારં નયસ્વ મામ્ ।
ઇત્યુક્તઃ સુખમેવાસ્ય પારમિત્યભ્યધાદૃષિઃ

સુખં વૈષયિકં શોકસહસ્રેણાવૃતત્વતઃ ।
દુઃખમેવેતિ મત્વાહ નાલ્પેઽસ્તિ સુખમિત્યસૌ

નનુ દ્વૈતે સુખં માભૂદદ્વૈતેઽપ્યસ્તિ નો સુખમ્ ।
અસ્તિ ચેદુપલભ્યેત તથા ચ ત્રિપુટી ભવેત્

માસ્ત્વદ્વૈતે સુખં કિન્તુ સુખમદ્વૈતમેવ હિ ।
કિં માનમિતિ ચેન્નાસ્તિ માનાકાઙ્ક્ષા સ્વયં પ્રભે

સ્વપ્રભત્વે ભવદ્વાક્યં માનં યસ્માદ્ભવાનિદમ્ ।
અદ્વૈતમભ્યુપેત્યાસ્મિન્સુખં નાસ્તીતિ ભાષતે

નાભ્યુપૈમ્યહમદ્વૈતં ત્વદ્વચોઽનૂદ્ય દૂષણમ્ ।
વચ્મીતિ ચેત્તદા બ્રૂહિ કિમાસીદ્દ્વૈતતઃ પુરા

કિમદ્વૈતમુત દ્વૈતમન્યો વા કોટિરન્તિમઃ ।
અપ્રસિદ્ધો ન દ્વિતીયોઽનુત્પત્તેઃ શિષ્યતેઽગ્રિમઃ

અદ્વૈતસિદ્ધિર્યુક્ત્યૈવ નાનુભૂત્યેતિ ચેદ્વદ ।
નિર્દૃષ્ટાન્તા સદૃષ્ટાન્તા વા કોટ્યન્તરમત્ર નો ॥ ૨૭।
નાનુભૂતિઃર્ન દૃષ્ટાન્ત ઇતિ યુક્તિસ્તુ શોભતે ।
સદૃષ્ટાન્તત્વપક્ષે તુ દૃષ્ટાન્તં વદ મે મતમ્

અદ્વૈતઃ પ્રલયો દ્વૈતાનુપલમ્ભેન સુપ્તિવત્ ।
ઇતિ ચેત્સુપ્તિરદ્વૈતેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમીરય

દૃષ્ટાન્તઃ પરસુપ્તિશ્ચેદહો તે કૌશલં મહત્ ।
યઃ સ્વસુપ્તિં ન વેત્ત્યસ્ય પરસુપ્તૌ તુ કા કથા

નિશ્ચેષ્ટત્વાત્પરઃ સુપ્તો યથાહમિતિ ચેત્તદા ।
ઉદાહર્તુઃ સુષુપ્તેસ્તે સ્વપ્રભત્વં બલાદ્ભવેત્

નેન્દ્રિયાણિ ન દૃષ્ટાન્તસ્તથાપ્યઙ્ગીકરોષિ તામ્ ।
ઇદમેવ સ્વપ્રભત્વં યદ્ભાનં સાધનૈર્વિના

સ્તામદ્વૈતસ્વપ્રભત્વે વદ સુપ્તૌ સુખં કથમ્ ।
શૃણુ દુઃખં તદા નાસ્તિ તતસ્તે શિષ્યતે સુખમ્

અન્ધઃ સન્નપ્યનન્ધઃ સ્યાદ્વિદ્ધોઽવિદ્ધોઽથ રોગ્યપિ ।
અરોગીતિ શ્રુતિઃ પ્રાહ તચ્ચ સર્વે જના વિદુઃ

ન દુઃખાભાવમાત્રેણ સુખં લોષ્ટશિલાદિષુ ।
દ્વયાભાવસ્ય દૃષ્ટત્વાદિતિ ચેદ્વિષમં વચઃ

મુખદૈન્યપ્રકાશાભ્યાં પરદુઃખસુખોહનમ્ ।
દૈન્યાદ્યભાવતો લોષ્ટે દુઃખાદ્યૂહો ન સમ્ભવેત્

સ્વકીયસુખદુઃખે તુ નોહનીયે તતસ્તયોઃ ।
ભાવો વેદ્યોઽનુભૂત્યૈવ તદભાવોઽપિ નાન્યતઃ

તથા સતિ સુષુપ્તૌ ચ દુઃખાભાવોઽનુભૂતિતઃ ।
વિરોધિદુઃખરાહિત્યાત્સુખં નિર્વિઘ્નમિષ્યતામ્

મહત્તરપ્રયાસેન મૃદુશય્યાદિસાધનમ્ ।
કુતઃ સમ્પાદ્યતે સુપ્તૌ સુખં ચેત્તત્ર નો ભવેત્

દુઃખનાશાર્થમેવૈતદિતિ ચેદ્રોગિણસ્તથા ।
ભવત્વરોગિણસ્તે તત્સુખાયૈવેતિ નિશ્ચિનુ

તર્હિ સાધનજન્યત્વાત્સુખં વૈષયિકં ભવેત્ ।
ભવત્યેવાત્ર નિદ્રાયાઃ પૂર્વં શય્યાસનાદિજમ્

નિદ્રાયાં તુ સુખં યત્તજ્જન્યતે કેન હેતુના ।
સુખાભિમુખધીરાદૌ પશ્ચાન્મજ્જેત્પરે સુખે

જાગ્રદ્વ્યાપૃતિભિઃ શ્રાન્તો વિશ્રમ્યાથ વિરોધિનિ ।
અપનીતે સ્વસ્થચિતોઽનુભવેદ્વિષયે સુખમ્

આત્માભિમુખધીવૃત્તૌ સ્વાનન્દઃ પ્રતિબિમ્બતિ ।
અનુભૂયૈનમત્રાપિ ત્રિપુટ્યા શ્રાન્તિમાપ્નુયાત્

તત્શ્રમસ્યાપનુત્યર્થં જીવો ધાવેત્પરાત્મનિ ।
તેનૈક્યં પ્રાપ્ય તત્રત્યો બ્રહ્માનન્દઃ સ્વયં ભવેત્

દૃષ્ટાન્તાઃ શકુનિઃ શ્યેનઃ કુમારશ્ચ મહાનૃપઃ ।
મહાબ્રાહ્મણ ઇત્યેતે સુપ્ત્યાનન્દે શ્રુતીરિતાઃ

શકુનિઃ સૂત્રબદ્ધઃ સન્દિક્ષુ વ્યાપૃત્ય વિશ્રમમ્ ।
અલબ્ધ્વા બન્ધનસ્થાનં હસ્તસ્તમ્ભાદ્યુપાશ્રયેત્

જીવોપાધિર્મનસ્તદ્વદ્ધર્માધર્મફલાપ્તયે ।
સ્વપ્ને જાગ્રતિ ચ ભ્રાન્ત્વા ક્ષીણે કર્મણિ લીયતે

શ્યેનો વેગેન નીડૈકલમ્પટઃ શયિતું વ્રજેત્ ।
જીવઃ સુપ્ત્યૈ તથા ધાવેદ્બ્રહ્માનન્દૈકલમ્પટઃ

અતિબાલસ્તનં પીત્વા મૃદુશય્યાગતો હસન્ ।
રાગદ્વેષાદ્યનુત્પત્તેરાનન્દૈકસ્વભાવભાક્

મહારાજઃ સાર્વભૌમઃ સુતૃપ્તઃ સર્વભોગતઃ ।
માનુષાનન્દસીમાનં પ્રાપ્યાનન્દૈકમૂર્તિભાક્

મહાવિપ્રો બ્રહ્મવેદી કૃતકૃત્યત્વલક્ષણામ્ ।
વિદ્યાનન્દસ્ય પરમાં કાષ્ઠાં પ્રાપ્યાવતિષ્ઠતે

મુગ્ધબુદ્ધાતિબુદ્ધાનાં લોકે સિદ્ધા સુખાત્મતા ।
ઉદાહૃતાનામન્યે તુ દુઃખિનો ન સુખાત્મકાઃ

કુમારાદિવદેવાયં બ્રહ્માનન્દૈકતત્પરઃ ।
સ્ત્રીપરિષ્વક્તવદ્વેદ ન બાહ્યં નાપિ ચાન્તરમ્

બાહ્યં રથ્યાદિકં વૃત્તં ગૃહકૃત્યં યથાન્તરમ્ ।
તથા જાગરણં બાહ્યં નાડીસ્થઃ સ્વપ્ન આન્તરઃ

પિતાપિ સુપ્તાવપિતેત્યાદૌ જીવત્વવારણાત્ ।
સુપ્તૌ બ્રહ્મૈવ નો જીવ સંસારિત્વાસમીક્ષણાત્

પિતૃત્વાદ્યભિમાનો યઃ સુખદુઃખાકરઃ સ હિ ।
તસ્મિન્નપગતે તીર્ણઃ સર્વાન્ શોકાન્ભવત્યયમ્

સુષુપ્તિકાલે સકલે વિલીને તમસાવૃતઃ ।
સુખરૂપમુપૈતીતિ બ્રૂતે હ્યાથર્વણી શ્રુતિઃ

સુખમસ્વાપ્સમત્રાહં નૈવ કિંચિદવેદિષમ્ ।
ઇતિ દ્વે તુ સુખાજ્ઞાને પરામૃશતિ ચોત્તિતઃ

પરામર્શોઽનુભૂતેઽસ્તીત્યાસીદનુભવસ્તદા ।
ચિદાત્મત્વત્સ્વતો ભાતિ સુખમજ્ઞાનધીસ્તતઃ

બ્રહ્મવિજ્ઞાનમાનન્દમિતિ વાજસનેયિનઃ ।
પઠન્ત્યતઃ સ્વપ્રકાશં સુખં બ્રહ્મૈવ નેતરત્

યદજ્ઞાનં તત્ર લીનૌ તૌ વિજ્ઞાનમનોમયૌ ।
તયોર્હિ વિલયાવસ્થા નિદ્રાજ્ઞાનં ચ સૈવ હિ

વિલીનઘૃતવત્પશ્ચાત્સ્યાદ્વિજ્ઞાનમયો ઘનઃ ।
વિલીનાવસ્થ આનન્દમયશબ્દેન કથ્યતે

સુપ્તિપૂર્વક્ષણે બુદ્ધિવૃત્તિર્યા સુખબિમ્બિતા ।
સૈવ તદ્બિમ્બસહિતા લીનાનન્દમયસ્તતઃ

અન્તર્મુખોઽયમાનન્દમયો બ્રહ્મસુખં તદા ।
ભુઙ્ક્તે ચિદ્બિમ્બયુક્તાભિરજ્ઞાનોત્પન્નવૃત્તિભિઃ

અજ્ઞાનવૃત્તયઃ સૂક્ષ્મા વિસ્પષ્ટા બુદ્ધિવૃત્તયઃ ।
ઇતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તપારગાઃ પ્રવદન્તિ હિ

માણ્ડુક્યતાપનીયાદિશ્રુતિષ્વેતદતિસ્ફુટમ્ ।
આનન્દમયભોક્તૃત્વં બ્રહ્માનન્દે ચ ભોગ્યતા

એકીભૂતઃ સુષુપ્તસ્થઃ પ્રજ્ઞાનઘનતાં ગતઃ ।
આનન્દમય આનન્દભુક્ચેતોમયવૃત્તિભિઃ

વિજ્ઞાનમયમુખ્યૈર્યો રૂપૈર્યુક્તઃ પુરાધુના ।
સ લયેનૈકતાં પ્રાપ્તો બહુતણ્ડુલપિષ્ટવત્

પ્રજ્ઞાનાનિ પુરા બુદ્ધિવૃત્તયોઽથ ઘનોઽભવત્ ।
ઘનત્વં હિમબિન્દૂનામુદગ્દેશે યથા તથા

તદ્ઘનત્વં સાક્ષિભાવં દુઃખાભાવં પ્રચક્ષતે ।
લૌકિકાસ્તાર્કિકા યાવદ્દુઃખવૃત્તિવિલોપનાત્

અજ્ઞાનબિમ્બિતા ચિત્સ્યાન્મુખમાનન્દભોજને ।
ભુક્તં બ્રહ્મસુખં ત્યક્ત્વા બહિર્યાત્યથ કર્મણા

કર્મ જન્માન્તરેઽભૂદ્યત્તદ્યોગાદ્બુદ્ધ્યતે પુનઃ ।
ઇતિ કૈવલ્યશાખાયાં કર્મજો બોધ ઈરિતઃ

કંચિત્કાલં પ્રબુદ્ધસ્ય બ્રહ્માનન્દસ્ય વાસના ।
અનુગચ્છેદ્યતસ્તૂષ્ણીમાસ્તે નિર્વિષયઃ સુખી

કર્મભિઃ પ્રેરિતઃ પશ્ચાન્નાના દુઃખાનિ ભાવયન્ ।
શનૈર્વિસ્મરતિ બ્રહ્માનન્દમેષોઽખિલો જનઃ

પ્રાગૂર્ધ્વમપિ નિદ્રાયાઃ પક્ષપાતો દિને દિને ।
બ્રહ્માનન્દે નૃણાં તેન પ્રાજ્ઞોઽસ્મિન્વિવદેત કઃ

નનુ તૂષ્ણીં સ્થિતૌ બ્રહ્માનન્દશ્ચેદ્ભાતિ લૌકિકાઃ ।
અલસાશ્ચરિતાર્થાઃ સ્યુઃ શાસ્ત્રેણ ગુરુણાત્ર કિમ્

બાઢં બ્રહ્મેતિ વિદ્યુશ્ચેત્કૃતાર્થાસ્તાવતૈવ તે ।
ગુરુશાસ્ત્રે વિનાત્યન્તં ગમ્ભીરં બ્રહ્મ વેત્તિ કઃ

જાનામ્યહં ત્વદુક્ત્યાદ્ય કુતો મે ન કૃતાર્થતા ।
શૃણ્વત્ર ત્વાદૃશં વૃત્તં પ્રાજ્ઞં મન્યસ્ય કસ્યચિત્

ચતુર્વેદવિદે દેયમિતિ શૃણ્વન્નવોચત ।
વેદાશ્ચત્વાર ઇત્યેવં વેદ્મિ મે દીયતાં ધનમ્

સાઙ્ખ્યમેવૈષ જાનાતિ ન તુ વેદાનશેષતઃ ।
યદિ તર્હિ તમપ્યેવં નાશેષં બ્રહ્મ વેત્સિ હિ

અખણ્ડૈકરસાનન્દે માયાતત્કાર્યવર્જિતે ।
અશેષત્વસશેષત્વવાર્તાવસર એવ કઃ

શબ્દાનેવ પઠસ્યાહો તેષામર્થં ચ પશ્યસિ ।
શબ્દપાઠેઽર્થબોધસ્તે સમ્પાદ્યત્વેન શિષ્યતે

અર્થે વ્યાકરણાદ્બુદ્ધે સાક્ષાત્કારોઽવશિષ્યતે ।
સ્યાત્કૃતાર્થત્વધીર્યાવત્તાવદ્ગુરુમુપાસ્વ ભોઃ

આસ્તામેતદ્યત્ર યત્ર સુખં સ્યાદ્વિષયૈર્વિના ।
તત્ર સર્વત્ર વિદ્ધ્યેતાં બ્રહ્માનન્દસ્ય વાસનામ્

વિષયેષ્વપિ લબ્ધેષુ તદિચ્છોપરમે સતિ ।
અન્તર્મુખમનોવૃત્તાવાનન્દઃ પ્રતિબિમ્બતિ

બ્રહ્માનન્દો વાસના ચ પ્રતિબિમ્બ ઇતિ ત્રયમ્ ।
અન્તરેણ જગત્યસ્મિન્નાનન્દો નાસ્તિ કશ્ચન

તથા ચ વિષયાનન્દો વાસનાનન્દ ઇત્યમૂ ।
આનન્દૌ જનયન્નાસ્તે બ્રહ્માનન્દઃ સ્વયંપ્રભઃ

શ્રુતિયુક્ત્યનુભૂતિભ્યઃ સ્વપ્રકાશચિદાત્મકે ।
બ્રહ્માનન્દે સુપ્તિકાલે સિદ્ધે સત્યન્યદા શૃણુ

ય આનન્દમયઃ સુપ્તૌ સ વિજ્ઞાનમયાત્મતામ્ ।
ગત્વા સ્વપ્નં પ્રબોધં વા પ્રાપ્નોતિ સ્થાનભેદતઃ

નેત્રે જાગરણં કણ્ઠે સ્વપ્નઃ સુપ્તિર્હૃદમ્બુજે ।
આપાદમસ્તકં દેહં વ્યાપ્ય જાગર્તિ ચેતનઃ

દેહતાદાત્મ્યમાપન્નસ્તપ્તાયઃ પિણ્ડવત્તતઃ ।
અહં મનુષ્ય ઇત્યેવં નિશ્ચિત્યૈવાવતિષ્ઠતે

ઉદાસીનઃ સુખી દુઃખીત્યવસ્થાત્રયમેત્યસૌ ।
સુખદુઃખે કર્મકાર્યે ત્વૌદાસીન્યં સ્વભાવતઃ

બાહ્યભોગાન્મનોરાજ્યાત્સુખદુઃખે દ્વિધા મતે ।
સુખદુઃખાન્તરાલેષુ ભવેત્તૂષ્ણીમવસ્થિતિઃ

ન કાપિ ચિન્તા મેઽસ્ત્યદ્ય સુખમાસ ઇતિ બ્રુવન્ ।
ઔદાસીન્યે નિજાનન્દભાનં વક્ત્યખિલઃ જનઃ

અહમસ્મીત્યહઙ્કારસામાન્યેનાવૃતત્વતઃ ।
નિજાનન્દો ન મુખ્યોઽયં કિન્ત્વસૌ તસ્ય વાસના

નીરપૂરિતભાણ્ડસ્ય બાહ્યે શૈત્યં ન તજ્જલમ્ ।
કિન્તુ નીરગુણસ્તેન નીરસત્તાનુમીયતે

યાવદ્યાવદહઙ્કારો વિસ્મૃતોઽભ્યાસયોગતઃ ।
તાવત્તાવત્સૂક્ષ્મદૃષ્ટેર્નિજાનન્દોઽનુમીયતે

સર્વાત્મના વિસ્મૃતઃ સન્સૂક્ષ્મતાં પરમાં વ્રજેત્ ।
અલીનત્વાન્ન નિદ્રૈષા તતો દેહોઽપિ નો પતેત્

ન દ્વૈતં ભાસતે નાપિ નિદ્રા તત્રાસ્તિ યત્સુખમ્ ।
સ બ્રહ્માનન્દ ઇત્યાહ ભગવાનર્જુનં પ્રતિ

શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા ।
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયેત્

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચઞ્ચલમસ્થિરમ્ ।
તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્

પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્ ।
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્

યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા ।
યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ

સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ।
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે

તં વિદ્યાદ્દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્ ।
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા

યુઞ્જન્નેવં સદાત્માનં યોગિ વિગતકલ્મષઃ ।
સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શમત્યન્તં સુખમશ્નુતે

ઉત્સેક ઉદધેર્યદ્વત્કુશાગ્રેણૈકબિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્તદ્વદ્ભવેદપરિખેદતઃ

બૃહદ્રથસ્ય રાજર્ષેઃ શાકાયન્યો મુનિઃ સુખમ્ ।
પ્રાહ મૈત્રાખ્યશાખાયાં સમાધ્યુક્તિપુરઃસરમ્

યથા નિરિન્ધનો વહ્નિઃ સ્વયોનાવુપશામ્યતિ ।
તથા વૃત્તિક્ષયાચ્ચિત્તં સ્વયોનાવુપશામ્યતિ

સ્વયોનાવુપશાન્તસ્ય મનસઃ સત્યકામિનઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થવિમૂઢસ્યાનૃતાઃ કર્મવશાનુગાઃ

ચિત્તમેવ હિ સંસારસ્તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ ।
યચ્ચિત્તસ્તન્મયો મર્ત્યો ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્

ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ ।
પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમક્ષયમશ્નુતે

સમાસક્તં યથા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે ।
યદ્યેવં બ્રહ્મણિ સ્યાત્તત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્

મનો હિ દ્વિવિધં પ્રોક્તં શુદ્ધં ચાશુદ્ધમેવ ચ ।
અશુદ્ધં કામસમ્પર્કાચ્છુદ્ધં કામવિવર્જિતમ્

મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
બન્ધાય વિષયાસક્તં મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં સ્મૃતમ્

સમાધિનિર્ધૂતમલસ્ય ચેતસો
નિવેશિતસ્યાત્મનિ યત્સુખં ભવેત્ ।
ન શક્યતે વર્ણયિતું ગિરા તદા
સ્વયં તદન્તઃકરણેન ગૃહ્યતે

યદ્યપ્યસૌ ચિરં કાલં સમાધિર્દુર્લભો નૃણામ્ ।
તથાપિ ક્ષણિકો બ્રહ્માનન્દં નિશ્ચાયયત્યસૌ

શ્રદ્ધાલુર્વ્યસની યોઽત્ર નિશ્ચિનોત્યેવ સર્વથા ।
નિશ્ચિતે તુ સકૃત્તસ્મિન્વિશ્વસિત્યન્યદાપ્યયમ્

તાદૃક્પુમાનુદાસીનકાલેઽપ્યાનન્દવાસનામ્ ।
ઉપેક્ષ્ય મુખ્યમાનન્દં ભાવયત્યેવ તત્પરઃ

પરવ્યસનિની નારી વ્યગ્રાપિ ગૃહકર્મણિ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તઃ પરસઙ્ગરસાયનમ્

એવં તત્ત્વે પરે શુદ્ધે ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તર્બહિર્વ્યવહારન્નપિ

ધીરત્વમક્ષપ્રાબલ્યેઽપ્યાનન્દાસ્વાદવાઞ્છયા ।
તિરસ્કૃત્યાખિલાક્ષાણિ તચ્ચિન્તાયાં પ્રવર્તનમ્

ભારવાહી શિરોભારં મુક્ત્વાસ્તે વિશ્રમં ગતઃ ।
સંસારવ્યાપૃતિત્યાગે તાદૃગ્બુદ્ધિસ્તુ વિશ્રમઃ

વિશ્રાન્તિમ્ં પરમાં પ્રાપ્તસ્ત્વૌદાસીન્યે યથા તથા ।
સુખદુઃખદશાયાં ચ તદાનન્દૈકતત્પરઃ

અગ્નિપ્રવેશહેતૌ ધીઃ શૃઙ્ગારે યાદૃશી તથા ।
ધીરસ્યોદેતિ વિષયેઽનુસન્ધાનવિરોધિની

અવિરોધિસુખે બુદ્ધિઃ સ્વાનન્દે ચ ગમાગમૌ ।
કુર્વન્ત્યાસ્તે ક્રમાદેષા કાકાક્ષિવદિતસ્તતઃ

એકૈવ દૃષ્ટિઃ કાકસ્ય વામદક્ષિણનેત્રયોઃ ।
યાત્યાયાત્યેવમાનન્દદ્વયે તત્ત્વવિદો મતિઃ

ભુઞ્જાનો વિષયાનન્દં બ્રહ્માનન્દં ચ તત્ત્વવિત્ ।
દ્વિભાષાભિજ્ઞવદ્વિદ્યાદુભૌ લૌકિકવૈદિકૌ

દુઃખપ્રાપ્તૌ ન ચોદ્વેગો યથા પૂર્વં યતો દ્વિદૃક્ ।
ગઙ્ગામગ્નાર્ધકાયસ્ય પુંસઃ શીતોષ્ણધીર્યથા

ઇત્થં જાગરણે તત્ત્વવિદો બ્રહ્મસુખં સદા ।
ભાતિ તદ્વાસનાજન્યે સ્વપ્ને તદ્ભાસતે તથા

અવિદ્યાવાસનાપ્યસ્તીત્યતસ્તદ્વાસનોત્થિતે ।
સ્વપ્ને પૂર્વવદેવૈષ સુખં દુઃખં ચ વીક્ષતે

બ્રહ્માનન્દાભિધે ગ્રન્થે બ્રહ્માનન્દપ્રકાશકમ્ ।
યોગિપ્રત્યક્ષમધ્યાયે પ્રથમેઽસ્મિન્નુદીરિતમ્

ઇતિ બ્રહ્માનન્દે યોગાનન્દઃ સમાપ્તઃ