Panchadashi · Chapter p1
kūṭasthadīponāma - aṣṭamaḥ paricchedaḥ /
khādityadīpite kuḍye darpaṇādityadīptivat /
kūṭasthabhāsito deho dhīsthajīvena bhāsyate
anekadarpaṇādityadīptīnāṃ bahusandhiṣu /
itarā vyajyate tāsāmabhāve'pi prakāśate
cidābhāsaviśiṣṭānāṃ tathānekadhiyāmasau /
sandhiṃ dhiyāmabhāvaṃ ca bhāsayanpravivicyatām
ghaṭaikākāradhīsthā cidghaṭamevāvabhāsayet /
ghaṭasya jñātatā brahmacaitanyenāvabhāsyate
ajñātatvena jñāto'yaṃ ghaṭo buddhyudayātpurā /
brahmaṇaivopariṣṭāttu jñātatvenetyasau bhidā
cidābhāsāntadhīvṛttirjñānaṃ lohāntakuntavat /
jāḍyamajñānametābhyāṃ vyāptaḥ kumbho dvidhocyate
ajñāto brahmaṇā bhāsyo jñātaḥ kumbhastathā na kim /
jñātatvajananenaiva cidābhāsaparikṣayaḥ
ābhāsahīnayā buddhyā jñātatvaṃ naiva janyate /
tādṛgbuddherviśeṣaḥ ko mṛdādeḥ syādvikāriṇaḥ
jñāta ityucyate kumbho mṛdā lipto na kutracit /
dhīmātravyāptakumbhasya jñātatvaṃ neṣyate tathā
jñātatvaṃ nāma kumbhe'taścidābhāsaphalodayaḥ /
na phalaṃ brahmacaitanyaṃ manātprāgapi satvataḥ
parāgarthaprameyeṣu yā phalatvena saṃmatā
saṃvitsaiveha meyo'rtho vedāntokti pramāṇataḥ /
iti vārtikakāreṇa citsadṛśyaṃ vivakṣitam
brahmacitphalayorbhedaḥ sāhasryāṃ viśruto yataḥ
ābhāsa uditastasmājjñātatvaṃ janayedghaṭe /
tatpunaḥrbrahmaṇā bhāsyamajñātatvavadeva hi
dhīvṛttyābhāsakumbhānāṃ samūho bhāsyate citā /
kumbhamātraphalatvātsa eka ābhāsataḥ sphuret
caitanyaṃ dviguṇaṃ kumbhe jñātatvena sphurettataḥ /
anye'nuvyavasāyākhyamāhuretadyathoditam
ghaṭo'yamityasāvuktirābhāsasya prasādataḥ /
vijñāto ghaṭa ityuktirbrahmānugrahato bhavet
ābhāsabrahmaṇī dehādbahiryadvadvivecite /
tadvadābhāsakūṭasthau vivicyetāṃ vapuṣyapi
ahaṃvṛttau cidābhāsaḥ kāmakrodhādikāsu ca /
saṃvyāpya vartate tapte lohe vahniryathā tathā
svamātraṃ bhāsayettaptaṃ lohaṃ nānyatkadācana /
evamābhāsasahitā vṛttayaḥ svasvabhāsikāḥ
kramādvicchidya vicchidya jāyante vṛttayo'khilāḥ /
sarvā api vilīyante suptimūrcchāsamādhiṣu
sandhayo'khilavṛttīnāmabhāvāścāvabhāsitāḥ /
nirvikāreṇa yenāsau kūṭastha iti gīyate
ghaṭe dviguṇacaitanyaṃ yathā bāhye tathāntare /
vṛttiṣvapi tatastatra vaiśadyaṃ sandhito'dhikam
jñātatājñātate na sto ghaṭavadvṛttiṣu kvacit /
svasya svenāgṛhītatvāttābhiścājñānanāśanāt
dviguṇīkṛtacaitanye janmanāśānubhūtitaḥ /
akūṭasthaṃ tadanyattu kūṭasthamavikāritaḥ
antaḥkaraṇatadvṛttisākṣītyādāvanekadhā /
kūṭasthaḥ eva sarvatra pūrvācāryairviniścitaḥ
ātmābhāsāśrayaścaivaṃ mukhābhāsāśrayā yathā /
gamyante śāstrayuktibhyāmityābhāsaśca varṇitaḥ
buddhyavacchinnakūṭastho lokāntaragamāgamau /
kartuṃ śakto ghaṭākāśa ivābhāsena kiṃ vada
śṛṇvasaṅgaḥ paricchedamātrājjīvo bhavenna hi /
anyathā ghaṭakuḍyādyairavacchinnasya jīvatā
na kuḍyasādṛśī buddhiḥ svacchatvāditi cettathā /
astu nāma paricchede kiṃ svācchyena bhavettava
prasthena dārujanyena kāṃsyajanyena vā na hi /
vikretustaṇḍulādināṃ parimāṇaṃ viśiṣyate
parimāṇaviśeṣe'pi pratibimbo viśiṣyate /
kāṃsye yadi tadā buddhāvapyābhāso bhavedbalāt
īṣadbhāsanamābhāsaḥ pratibimbastathāvidhaḥ /
bimbalakṣaṇahīnaḥ sanbimbavadbhāsate sa hi
sasaṅgatvavikārābhyāṃ bimbalakṣaṇahīnatā /
sphūrtirūpatvametasya bimbavadbhāsanaṃ viduḥ
na hi dhībhāvabhāvitvādābhāso'sti dhiyaḥ pṛthak /
iti cedalpamevoktaṃ dhīrapyevaṃ svadehataḥ
dehe mṛte'pi buddhiścecchāstrādasti tathā sati /
buddheranyaścidābhāsaḥ praveśaśrutiṣu śrutaḥ
dhīyuktasya praveśaścennaitareye dhiyaḥ pṛthak /
ātmā praveśaṃ saṅkalpya praviṣṭa iti gīyate
kathaṃ nvidaṃ sākṣadehaṃ madṛte syāditīraṇāt /
vidārya mūrdhnaḥ sīmānaṃ praviṣṭaḥ saṃsaratyayam
kathaṃ praviṣṭo'saṅgaścetsṛṣṭirvāsya kathaṃ vada /
māyikatvaṃ tayostulyaṃ vināśaśca samastayoḥ
samuptyāyaiva bhūtebhyastānyevānuvinaśyati /
vispaṣṭamiti maitreyya yājñavalkya uvāca hi
avināśyayamātmeti kūṭasthaḥ pravivecitaḥ /
mātrāsaṃsarga ityevamasaṅgatvasya kīrtanāt
jīvāpetaṃ vāva kila śarīraṃ mriyate na saḥ /
ityatra na vimokṣo'rthaḥ kintu lokāntare gatiḥ
nāhaṃ brahmeti budhyeta sa vināśīti cenna tat /
sāmānādhikaraṇyasya bādhāyāmapi sambhavāt
yo'yaṃ sthāṇuḥ pumāneṣa puṃdhiyā sthāṇudhīriva /
brahmāsmīti dhiyā śeṣā hyahaṃ buddhirnivartate
naiṣkarmyasiddhāvapyevamācāryaiḥ spaṣṭamīritam /
sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvaṃ tato'stu tat
sarvaṃ brahmeti jagatā sāmānādhikaraṇyavat /
ahaṃ brahmeti jīvena sāmānādhikṛtirbhavet
sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvaṃ nirākṛtam /
prayatnato vivaraṇe kūṭasthatvavivakṣayā
śodhitastvaṃ padārtho yaḥ kūṭastho brahmarūpatām /
tasya vaktuṃ vivaraṇe tathoktamitaratra ca
dehendriyādiyuktasya jīvābhāsabhramasya yā /
adhiṣṭhānacitiḥ saiṣā kūṭasthātra vivakṣitā
jagadbhramasya sarvasya yadadhiṣṭhānamīritam /
trayyanteṣu tadatra syādbrahmaśabdavivakṣitam
etasminneva caitanye jagadāropyate yadā /
tadā tadekadeśasya jīvābhāsasya kā kathā
jagattadekadeśākhyasamāropyasya bhedataḥ /
tattvaṃpadārthau bhinnau sto vastutastvekatā citaḥ
kartṛtvādīnbuddhidharmānsphūrtyākhyāṃ cātmarūpatām /
dadhadvibhāti purata ābhāso'to bhramo bhavet
kā buddhiḥ ko'yamābhāsaḥ ko vātrātmā jagatkatham /
ityanirṇayato mohaḥ so'yaṃ saṃsāra iṣyate
buddhyādīnāṃ svarūpaṃ yo vivinakti sa tattvavit /
sa eva mukta ityevaṃ vedānteṣu viniścayaḥ
evaṃ ca sati bandhaḥ syātkasyetyādikutarkajāḥ /
viḍambanādṛḍhaṃ khaṇḍyāḥ khaṇḍanoktiprakārataḥ
vṛtteḥ sākṣitayā vṛtteḥ prāgabhāvasya ca sthitaḥ /
bubhutsāyāṃ tathājño'smītyābhāsājñānavastunaḥ
asatyālambanatvena satyaḥ sarvajaḍasya tu /
sādhakatvena cidrūpaḥ sadā premāspadatvataḥ
ānandarūpaḥ sarvārthasādhakatvena hetunā /
sarva sambandhavattvena sampūrṇaḥ śivasaṃjñitaḥ
iti śaivapurāṇeṣu kūṭasthaḥ pravivecitaḥ /
jīveśatvādirahitaḥ kevalaḥ svaprabhaḥ śivaḥ
māyābhāsena jīveśau karotīti śrutatvataḥ /
māyikāveva jīveśau svacchau tau kācakumbhavat
annajanyaṃ manodehātsvacchaṃ yadvattathaiva tau /
māyikāvapi sarvasmādanyasmātsvacchatāṃ gatau
cidrūpatvaṃ ca sambhāvyaṃ cittvenaiva prakāśanāt /
sarvakalpanaśaktāyā māyāyā duṣkaraṃ na hi
asmannidrāpi jīveśau cetanau svapnagau sṛjet /
mahāmāyā sṛjatyetāvityāścaryaṃ kimatra te
sarvajñatvādikaṃ ceśe kalpayitvā pradarśayet /
dharmiṇaṃ kalpayedyāsyāḥ ko bhāro dharmakalpane
kūṭasthe'pyatiśaṅkya syāditi cenmātiśaṃkyatām /
kūṭāsthamāyikatve tu pramāṇaṃ na hi vartate
vastutvaṃ ghoṣayantyasya vedāntāḥ sakalā api /
sapatnarūpaṃ vastvanyanna sahante'tra kiṃcana
śrutyarthaṃ viśadīkurmo na tarkānvacmi kiṃcana /
tena tārkikaśaṃkānāmatra ko'vasaro vada
tasmātkutarkaṃ santyajya mumukṣuḥ śrutimāśrayet /
śrutau tu māyājīveśau karotīti pradarśitam
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśakṛtā bhavet /
jāgradādivimokṣantaḥ saṃsāro jīvakartṛkaḥ
asaṅga eva kūṭasthaḥ sarvadā nāsya kaścana /
bhavatyatiśayastena manasyevaṃ vicāryatām
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
avāṅmanasagamyaṃ taṃ śrutirbodhayituṃ sadā /
jīvamīśaṃ jagadvāpi samāśrityāvabodhayet
yayā yayā bhavetpuṃsāṃ vyutpattiḥ pratyagātmani /
sā saiva prakriyeha syātsādhvītyācāryabhāṣitam
śrutitātparyamakhilamabudhvā bhrāmyate jaḍaḥ /
vivekī tvakhilaṃ budhvā tiṣṭhatyānandavāridhau
māyāmegho jagannīraṃ varṣatveṣa yathā tathā /
cidākāśasya no hānirna vā lābha iti sthitiḥ
imaṃ kūṭasthadīpaṃ yo'nusandhatte nirantaram /
svayaṃ kūṭastharūpeṇa dīpyate'sau nirantaram
Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0