Panchadashi · Chapter p14

citradīponāma - ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ /
yathā citrapaṭe dṛṣṭamavasthānāṃ catuṣṭayam /
paramātmani vijñeyaṃ tathāvasthācatuṣṭayam

yathā dhauto ghaṭṭitaśca lāñchito rañjitaḥ paṭaḥ /
cidantaryāmi sūtrāṇi virāṭ cātmā tatheryate

svataḥ śubhro'tra dhautaḥ syādghaṭṭito'nnavilepanāt /
masyākārairlāñchitaḥ syādrañjito varṇapūraṇāt

svataścidantaryāmī tu māyāvī sūkṣmasṛṣṭitaḥ /
sūtrātmā sthūlasṛṣṭyaiṣa virāḍityucyate paraḥ

brahmādyāḥstambaparyantāḥ prāṇino'tra jaḍā api /
uttamādhamabhāvena vartante paṭacitravat

citrārpitamanuṣyāṇāṃ vastrābhāsāḥ pṛthakpṛthak /
citrādhāreṇa vastreṇa sadṛśā iva kalpitāḥ

pṛthakpṛthakcidābhāsāścaitanyādhyastadehinām /
kalpānte jīvanāmāno bahudhā saṃsarantyamī

vastrābhāsasthitānvarṇānyadvadādhāravastragān /
vadantyajñāstathā jīvasaṃsāraṃ cidgataṃ viduḥ

citrastha parvatādīnāṃ vastrābhāso na likhyate /
sṛṣṭisthamṛttikādīnāṃ cidābhāsāstathā na hi

saṃsāraḥ paramārtho'yaṃ saṃlagnaḥ svātmavastuni /
iti bhrāntiravidyā syādvidyayaiṣā nivartate

ātmābhāsasya jīvasya saṃsāro nātmavastunaḥ /
iti bodho bhavedvidyā labhyate'sau vicāraṇāt

sadā vicārayettasmājjagatjjīvaparātmanaḥ /
jīvabhāvajagadbhāvabādhe svātmaiva śiṣyate

nāpratītistayorbādhaḥ kintu mithyātvaniścayaḥ /
no cetsuṣuptimūrcchādau mucyetā yatnato janaḥ

paramātmāvaśeṣo'pi tatsatyatvaviniścayaḥ /
na jagadvismṛtirno cejjīvanmuktirna sambhavet

parokṣā cāparokṣeti vidyā dvedhā vicārajā /
tatrāparokṣa vidyāptau vicāro'yaṃ samāpyate

asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat /
ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate

tatsākṣātkārasiddhyarthamātmatattvaṃ vivicyate /
yenāyaṃ sarvasaṃsārātsadya eva vimucyate

kūṭastho brahmajīveśāvityevaṃ ciccaturvidhā /
ghaṭākāśamahākāśau jalākāśābhrakhe yathā

ghaṭāvacchinnakhe nīraṃ yattatra pratibimbitaḥ /
sābhranakṣatra-ākāśo jalākāśa-udīryate

mahākāśasya madhye yanmeghamaṇḍalamīkṣyate /
pratibimbatayā tatra meghākāśo jale sthitaḥ

meghāṃśarūpamudakaṃ tuṣārākārasaṃsthitam /
tatra khapratibimbo'yaṃ nīratvādanumīyate

adhiṣṭhānatayā dehadvayāvacchinnacetanaḥ /
kūṭavannirvikāreṇa sthitaḥ kūṭastha-ucyate

kūṭasthe kalpitā buddhistatra cit pratibimbakaḥ /
prāṇānāṃ dhāraṇājjīvaḥ saṃsāreṇa sa yujyate

jalavyomnā ghaṭākāśoyathā sarvastirohitaḥ /
tathā jīvena kūṭasthaḥ so'nyo'nyādhyāsa ucyate

ayaṃ jīvo na kūṭasthaṃ vivinakti kadācana /
anādiraviveko'yaṃ mūlāvidyeti gamyatām

vikṣepāvṛtirūpābhyāṃ dvidhāvidyā prakalpitā /
na bhāti nāsti kūṭastha ityāpādanamāvṛtiḥ

ajñānī viduṣā pṛṣṭaḥ kūṭasthaṃ na prabudhyate /
na bhāti nāsti kūṭastha iti buddhvā vadatyapi

svaprakāśe kuto'vidyā tāṃ vinā kathamāvṛtiḥ /
ityāditarkajālāni svānubhūtirgrasatyasau

svānubhūtāvaviśvāse tarkasyāpyanavasthite /
kathaṃ vā tārkikaṃmanyastattvaniścayamāpnuyāt

buddhyārohāya tarkaścedapekṣeta tathā sati /
svānubhūtiyanusāreṇa tarkyatāṃ mā kutarkyatām

svānubhūtiravidyāyāmāvṛtau ca pradarśitā /
ataḥ kūṭasthacaitanyamavirodhīti tarkyatām

taccedvirodhi kenaeyamāvṛtirhyanubhūyatām /
vivekastu virodhīsyāttattvajñānini dṛśyatām

avidyāvṛtakūṭasthe dehadvayayutā citiḥ /
śuktau rūpyavadadhyastā vikṣepādhyāsa eva hi

idamaṃśasya satyatvaṃ śuktigaṃ rūpya īkṣyate /
svayantvaṃ vastutā caivaṃ vikṣepe vīkṣyate'nyagam

nīlapṛṣṭhatrikoṇatvaṃ yathā śuktau tirohitam /
asaṅgānandatādyevaṃ kūṭasthe'pi tirohitam

āropitasya dṛṣṭānte rūpyaṃ nāma yathā tathā /
kūṭasthādhyastavikṣepanāmāhamiti niścayaḥ

idamaṃśaṃ svataḥ paśyan rūpyamityabhimanyate /
tathā svaṃ ca svataḥ paśyannahamityabhimanyate

idaṃtvarūpyate bhinne svatvāhante tathekṣyatām /
sāmānyaṃ ca viśeṣaścetyubhayatrāpi gamyate

devadattaḥ svayaṃ gacchettvaṃ vīkṣasva svayaṃ tathā /
ahaṃ svayaṃ na śaknomītyevaṃ lauke prayujyate

idaṃ rūpyamidaṃ vastramiti yadvadidaṃ tathā /
asau tvamahamityeṣu svayamityabhimanyate

ahantvādbhidyatāṃ svatvaṃ kūṭasthe tena kiṃ tava /
svayaṃ śabdārtha evaiṣa kūṭastha iti me bhavet

anyatvavārakaṃ svatvamiti cedanyavāraṇam /
kūṭasthasyātmatāṃ vakturiṣṭameva hi tadbhavet

svayamātmeti paryāyastena loke tayoḥ saha /
prayogo nāstyataḥ svatvamātmatvaṃ cānyavārakam

ghaṭaḥ svayaṃ na jānātītyevaṃ svatvaṃ ghaṭādiṣu /
acetaneṣu dṛṣṭaṃ ceddṛśyatāmātmasattvataḥ

cetanācetanabhidā kūṭasthātmakṛtā na hi /
kintu buddhikṛtābhāsakṛtaivetyavagamyatām

yathā cetana ābhāsaḥ kūṭasthe bhrāntikalpitaḥ /
acetano ghaṭādiśca tathā tatraiva kalpitaḥ

tattvedante'pi svatvamiva tvamahamādiṣu /
sarvatrānugate tena tayorapyātmateti cet

te ātmatve'pyanugate tattvedante tatastayoḥ /
ātmatvaṃ naiva sambhāvyaṃ samyaktvāderyathā tathā

tattvedante svatānyatve tvantāhante parasparam /
pratidvandvitayā loke prasiddhenāsti saṃśayaḥ

anyatāyāḥ pratidvandvī svayaṃ kūṭastha iṣyatām /
tvaṃtāyāḥ pratiyogyeṣo'hamityātmani kalpitaḥ

ahaṃtāsvatvayorbhede rūpyatedantayoriva /
spaṣṭe'pi mohamāpannā ekatvaṃ pratipedire

tādātmyādhyāsa evātra pūrvoktāvidyayā kṛtaḥ /
avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tatkāryaṃ vinivartate

avidyāvṛtitādātmye vidyayaiva vinaśyataḥ /
vikṣepasya svarūpaṃ tu prārabdhakṣayamīkṣyate

upādāne vinaṣṭe'pi kṣaṇaṃ kāryaṃ pratīkṣyate /
ityāhustārkikāstadvadasmākaṃ kiṃ na sambhavet

tantūnāṃ dinasaṃkhyānāṃ taistādṛkkṣaṇa īritaḥ /
bhramasyāsaṃkhyakalpasya yogyaḥ kṣaṇa iheṣyatām

vinā kṣodakṣamaṃ mānaṃ tairvṛthā parikalpyate /
śrutiyuktyanubhūtibhyo vadatāṃ kinnu duḥśakam

āstāṃ dustārkikaiḥ sākaṃ vivādaḥ prakṛtaṃ bruve /
svāhamoḥ siddhamekatvaṃ kūṭasthapariṇāminoḥ

bhrāmyante paṇḍitaṃmanyāḥ sarve laukikatārkikāḥ /
anādṛtya śrutiṃ maurkhyātkevalāṃ yuktimāśritāḥ

pūrvāparaparāmarśavikalāstatra kecana /
vākyābhāsānsvasvapakṣe yojayantyapyalajjayā

kūṭasthādiśarīrāntasaṃghātasyātmatāṃ jaguḥ /
lokāyatāḥ pāmarāśca pratyakṣābhāsamāśritāḥ

śrautīkartuṃ svapakṣante koṣamannamayaṃ tathā /
virocanasya siddhāntaṃ pramāṇaṃ pratijajñire

jīvātmanirgame dehamaraṇasyātra darśanāt /
dehātirikta evātmetyāhurlokāyatāḥ pare

pratyakṣatvenābhimatāhaṃ dhīrdehātirekiṇam /
gamayedindriyātmānaṃ vacmītyādiprayogataḥ

vāgādināmindriyāṇāṃ kalahaḥ śrutiṣu śrutaḥ /
tena caitanyameteṣāmātmatvaṃ tata eva hi

hairaṇyagarbhāḥ prāṇātmavādinastvevamūcire /
cakṣurādyakṣalope'pi prāṇasattve tu jīvati

prāṇo jāgarti supteṣu prāṇaśraiṣṭhyādikaṃ śrutam /
koṣaḥ prāṇamayaḥ samyagvistareṇa prapañcitaḥ

mana ātmā iti manyanta upāsanaparā janāḥ /
prāṇasyābhoktṛtā spaṣṭā bhoktṛtvaṃ manasastataḥ

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
śruto manomayaḥ koṣastenātmetīritaṃ manaḥ

vijñānamātmeti para āhuḥ kṣaṇikavādinaḥ /
yatovijñānamūlatvaṃ manaso gamyate sphuṭam

ahaṃ vṛttiridaṃ vṛttirityantaḥkaraṇaṃ dvidhā /
vijñānaṃ syādahaṃvṛttiridaṃvṛttirmano bhavet

ahaṃpratyayabījatvamidaṃvṛtteritisphuṭam /
aviditvā svamātmānaṃ bāhyaṃ veda na tu kvacit

kṣaṇe kṣaṇe janmanāśāvahaṃvṛttirmitau yataḥ /
vijñānaṃ kṣaṇikaṃ tena svaprakāśaṃ svato miteḥ

vijñānamayakośo'yaṃ jīva ityāgamā jaguḥ /
sarvasaṃsāra etasya janmanāśasukhādikaḥ

vijñānaṃ kṣaṇikaṃ nātmā vidyudabhranimeṣavat /
anyasyānupalabdhatvācchūnyaṃ mādhyamikā jaguḥ

asadevedamityādāvidameva śrutaṃ tataḥ /
jñānajñeyātmakaṃ sarvaṃ jagadbhrāntiprakalpitam

niradhiṣṭhānavibhrānterabhāvādātmano'stitā /
śūnyasyāpi sasākṣitvādanyathā noktirasya te

anyo vijñānamayata ānandamaya āntaraḥ /
astītyevopalabdhavya iti vaidikadarśanam

aṇurmahānmadhyamo vetyevaṃ tatrāpi vādinaḥ /
bahudhā vivadante hi śrutiyuktisamāśrayāt

aṇuṃ vadantyantarālāḥ sūkṣmanāḍīpracārataḥ /
romṇaḥ sahasrabhāgena tulyāsu pracaratyayam

aṇoraṇīyāneṣo'ṇuḥ sūkṣmātsūkṣmataraṃ tviti //
aṇutvamāhuḥ śrutayaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca /
bhāgo jīvaḥ sa vijñeya iti cāhaparā śrutiḥ

digambarā madhyamatvamāhurāpādamastakam /
caitanyavyāptisaṃdṛṣṭerānakhāgraśruterapi

sūkṣmanāḍī pracārastu sūkṣmairavayavairbhavet /
sthūladehasya hastābhyāṃ kañcukapratimokavat

nyūnādhikaśarīreṣu praveśo'pi gamāgamaiḥ /
ātmāṃśānāṃ bhavettena madhyamatvaṃ suniścitam

saṃśasya ghaṭavannāśo bhavatyeva tathā sati /
kṛtanāśākṛtābhyāgamayoḥ ko vārako bhavet

tasmādātmā mahāneva naivāṇurnāpi madhyamaḥ /
ākāśavatsarvagato niraṃśaḥ śrutisaṃmataḥ

ityuktvā tadviśeṣe'pi bahudhā kalahaṃ yayuḥ /
acidrūpo'tha cidrūpāścidacidrūpa ityapi

prābhākarāstārkikāśca prāhurasyācidātmatām /
ākāśavaddravyamātmā śabdavattadguṇaścitiḥ

icchādveṣaprayatnāśca dharmādharmau sukhāsukhe /
tatsaṃskārāśca tasyaite guṇāścitivadīritāḥ

ātmano manasā yoge svādṛṣṭavaśato guṇāḥ /
jāyante'tha pralīyante suṣupte'dṛṣṭasaṃkṣayāt

citimattvāccetano'yamicchādveṣaprayatnavān /
syāddharmādharmayoḥ kartā bhoktā duḥkhādimattvataḥ

yathātra karmavaśataḥ kādādikaṃ mukhādikam /
tathā lokāntare dehe karmaṇecchādi janyate

evaṃ ca sarvagasyāpi sambhavetāṃ gamāgamau /
karmakāṇḍaḥ samagro'tra pramāṇamiti te'vadan

ānandamayakoṣo yaḥ suṣuptau pariśiṣyate /
aspaṣṭacitsa ātmaiṣāṃ pūrvakośo'sya te guṇāḥ

gūḍhaṃ caitanyamutprekṣya bodhābodhasvarūpatām /
ātmano bruvate bhāṭṭāścidutprekṣyotthitasmṛteḥ

jaḍo bhūtvā tadāsvāpsamiti jāḍyasmṛtistadā /
vinā jāḍyānubhūtiṃ na kathaṃcidupapadyate

draṣṭurdṛṣṭeralopaśca śrutaḥ suptau tatastvayam /
aprakāśaprakāśābhyāmātmā khadyotavadyutaḥ

niraṃśasyobhayātmatvaṃ na kathaṃcidghaṭiṣyate /
tena cidrūpa evātmetyāhuḥ sāṃkhyā vivekinaḥ

jāḍyāṃśaḥ prakṛterūpaṃ vikāri triguṇaṃ ca tat /
cito bhogāpavargārthaṃ prakṛtiḥ sā pravartate

asaṅgāyāściterbandhamokṣau bhedāgrahānmatau /
bandhamokṣavyavasthārthaṃ pūrveṣāmiva cidbhidā

mahataḥ paramavyaktamiti prakṛtirucyate /
śrutāksaṅgatā tadvadasaṅgo hītyataḥ sphuṭā

citsannidhau pravṛttāyā prakṛterhi niyāmakam /
īśvaraṃ bruvate yogāḥ sa jīvebhyaḥ paraḥ śrutaḥ

pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa iti hi śrutiḥ /
āraṇyake saṃbhrameṇa hyantaryāmyupapāditaḥ

atrāpi kalahāyante vādinaḥ svasvayuktibhiḥ /
vākyānyapi yathāprajñaṃ dārḍhyāyodāharanti hi

kleśakarmavipākaistadāśayairapyasaṃyutaḥ /
puṃviśeṣo bhavedīśo jīvavatso'pyasaṅgacit

tathāpi puṃviśeṣatvādghaṭate'sya niyantṛtā /
avyavasthau bandhamokṣāvāpatetāmihānyathā

bhīṣāsmādityevamādāvasaṅgasya parātmanaḥ /
śrutaṃ tadyuktamapyasya kleśakarmādyasaṅgamāt

jīvānāmapyasaṅgatvātkleśādi na hyathāpi ca /
vivekāgrahataḥ kleśakarmādi prāgudīritam

nityajñānaprayatnecchāguṇānīśasya manvate /
asaṅgasya niyantṛtvamayuktamiti tārkikāḥ

puṃviśeṣatvamapyasya guṇaireva na cānyathā /
satyakāmaḥ satyasaṃkalpa ityādiśrutirjagau

nityajñānādimattve'sya sṛṣṭireva sadā bhavet /
hiraṇyagarbha īśo'to liṅgadehena saṃyutaḥ

udgīthabrāhmaṇe tasya māhātmyamativistṛtam /
liṅgasattve'pi jīvatvaṃ nāsya karmādyabhāvataḥ

sthūladehaṃ vinā liṅgadeho na kvāpi dṛśyate /
vairājo deha īśo'taḥ sarvato mastakādimān

sahasraśīrṣetyevaṃ hi viśvataścakṣurityapi /
śrutamityāhuraniśaṃ viśvarūpasya cintakāḥ

sarvataḥ pāṇipādatve kṛmyāderapi ceśatā /
tataścaturmukho deva eveśo netaraḥ pumān

putrārthaṃ tamupāsīnā evamāhuḥ prajāpatiḥ /
prajā asṛjatetyādiśrutiścodāharantyamī

viṣṇornābheḥ samudbhūto vedhāḥ kamalajastataḥ /
viṣṇureveśa ityāhurloke bhāgavatā janāḥ

śivasya pādāvanveṣṭuṃ śārṅgyaśaktastataḥ śivaḥ /
īśo na viṣṇurityāhuḥ śaivā āgamamāninaḥ

puratrayaṃ sādayituṃ vighneśaṃ so'pyapūjayat /
vināyakaṃ prāhurīśaṃ gāṇapatyamate ratāḥ

evamanye svasvapakṣābhimānenānyathānyathā /
mantrārthavādakalpādīnāśritya pratipedire

antaryāmiṇamārabhya sthāvarānteśavādinaḥ /
santyaśvatthārkavaṃśādeḥ kuladaivatvadarśanāt

tattvaniścayakāmena nyāyāgamavicāriṇām /
ekaiva pratipattiḥ syātsāpyatra sphuṭamucyate

māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram /
asyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat

iti śrutyanusāreṇa nyāyo nirṇaya īśvare /
tathā satyavirodhaḥ syātsthāvarānteśavādinām

māyā ceyaṃ tamorūpā tāpanīye tadīraṇāt /
anubhūtiṃ tatra mānaṃ pratiyajñe śrutiḥ svayam

jaḍaṃ mohātmakaṃ taccetyanubhāvayati śrutiḥ /
ābālagopaṃ spaṣṭatvādānantyaṃ tasya sābravīt

acidātmaghaṭādināṃ yatsvarūpaṃ jaḍaṃ hi tat /
yatra kuṇṭhībhavedbuddhiḥ sa moha iti laukikāḥ

itthaṃ laukikadṛṣṭyaitatsarvairapyanubhūyate /
yuktidṛṣṭyā tvanirvācyaṃ nāsadāsīditiśruteḥ

nāsadāsīdvibhātatvānno sadāsīcca bādhanāt /
vidyādṛṣṭyā śrutaṃ tucchaṃ tasya nityanivṛttitaḥ

tucchānirvacanīyā ca vāstavī cetyasau tridhā /
jñeyā māyā tribhirbodhaiḥ śrautayauktikalaukikaiḥ

asya sattvamasattvaṃ ca jagato darśayatyasau /
prasāraṇācca saṃkocādyathā citrapaṭastathā

asvatantrā hi māyā syādapratītervinā citim /
svatantrāpi tathaiva syādasaṅgasyānyathākṛteḥ

kūṭasthāsaṅgamātmānaṃ jaḍattvena karoti sā /
cidābhāsasvarūpeṇa jīveśāvapi nirmame

kūṭasthamanupāṛtya karoti jagadādikam /
durghaṭaikavidhāyinyāṃ māyāyāṃ kā camatkṛtiḥ

dravatvamudake vahnāvuṣṇyaṃ kāṭhinyamaśmani /
māyāyā durghaṭatvaṃ ca svataḥ siddhyati nānyathā

na vetti māyinaṃ loko yāvattāvaccamatkṛtim /
dhatte manasi paścāttu māyaiṣetyupaśāmyati

prasaranti hi codyāni jagadvastutvavādiṣu /
na codanīyaṃ māyāyāṃ tasyāccodyaikarūpataḥ

codye'pi yadi codyaṃ syāttaccodye codyate mayā /
parihāryaṃ tataścodyaṃ na punaḥ praticodyatām

vismayaikaśarīrāyā māyāyāścodyarūpataḥ /
anveṣyaḥ parihāro'syā buddhimadbhiḥ prayatnataḥ

māyātvameva niśceyamiti cettarhi niścinu /
lokaprasiddhamāyāyā lakṣaṇaṃ yattadīkṣyatām

na nirūpayituṃ śakyā vispaṣṭaṃ bhāsate ca yā /
sā māyetīndrajālādau lokāḥ sampratipedire

spaṣṭaṃ bhāti jagaccedamaśakyaṃ tannirūpaṇam /
māyāmayaṃ jagattasmādīkṣasvāpakṣapātataḥ

nirūpayitumārabdhe nikhilairapi paṇḍitaiḥ /
ajñānaṃ puratasteṣāṃ bhāti kakṣāsu kāsucit

dehendriyādayo bhāvā vīryeṇotpāditāḥ katham /
kathaṃ vā tatra caitanyamityukte te kimuttaram

vīryasyaiṣa svabhāvaścetkathaṃ tadviditaṃ tvayā /
anvayavyatirekau yau bhagnau tau vyarthavīryataḥ

na jānāmi kimapyetadityante śaraṇaṃ tava /
ata eva mahanto'syāḥ pravadantīndrajālatām

etasmānkimivendrajālamaparaṃ yadgarbhavāsasthitam
retaścetati hastamastakapadaṃ prodbhūtanānāṅkuram /
paryāyeṇa śiśutvayauvanajarārogairanekairvṛtam
paśyatyatti śṛṇoti jighrati tathā gacchatyathāgacchati

dehavadvaṭadhānādau suvicāryāvalokyatām /
kva dhānā kutra vā vṛkṣastasmānmāyeti niścinu

niruktāvabhimānaṃ ye dadhate tārkikādayaḥ /
harṣamiśrādibhiste tu khaṇḍanādau suśikṣitāḥ

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṣu yojayet /
acintyaracanārūpaṃ manasāpi jagatkhalu

acintyaracanāśaktibījaṃ māyeti niścinu /
māyābījaṃ tadevaikaṃ suṣuptāvanubhūyate

jāgratsvapnajagattatra līnaṃ bīja iva drumaḥ /
tasmādaśeṣajagato vāsanāstatra saṃsthitāḥ

yā buddhivāsanāstāsu caitanyaṃ pratibimbati /
meghākāśavadaspaṣṭaścidābhāso'numīyatām

sābhāsameva tadbījaṃ dhīrūpeṇa prarohati /
ato buddhau cidābhāso vispaṣṭaṃ pratibhāsate

māyābhāsena jīveśau karotīti śrutau śrutam /
meghākāśajalākāśāviva tau suvyavasthitau

meghavadvartate māyā meghasthitatuṣāravat /
dhīvāsanāścidābhāsastuṣārasthakhavatsthitaḥ

māyādhīnaścidābhāsaḥ śrutau māyī maheśvaraḥ /
antaryāmī ca sarvajño jagadyoniḥ sa eva hi

sauṣuptamānandamayaṃ prakramyaivaṃ śrutirjagau /
eṣa sarveśvara iti so'yaṃ vedokta īśvaraḥ

sarvajñatvādike tasya naiva vipratipadyatām /
śrautārthasyāvitarkyatvānmāyāyāṃ sarvasambhavāt

ayaṃ yatsṛjate viśvaṃ tadanyathayituṃ pumān /
na ko'pi śaktastenāyaṃ sarveśvara iti īritaḥ

aśeṣaprāṇibuddhīnāṃ vāsanāstatra saṃsthitāḥ /
tābhiḥ kroḍīkṛtaṃ sarvaṃ tena sarvajña īritaḥ

vāsanānāṃ parokṣatvātsarvajñatvaṃ na hīkṣyate /
sarvabuddhiṣu taddṛṣṭvā vāsanāsvanumīyatām

vijñānamayamukhyeṣu koṣeṣvanyatra caiva hi /
antastiṣṭhanyamayati tenāntaryāmitāṃ vrajet

buddhau tiṣṭhannāntaro'syādhiyānīkṣyaśca dhīvapuḥ /
dhiyamantaryamayatītyevaṃ vedena ghoṣitam

tantuḥ paṭe sthito yadvadupādānatayā tathā /
sarvopādānarūpatvātsarvatrāyamavasthitaḥ

paṭādapyāntarastantustantorapyaṃśurāntaraḥ /
āntaratvasya viśrāntiryatrāsāvanumīyatām

dvitryāntaratvakakṣāṇāṃ darśane'pyayamāntaraḥ /
na vīkṣyate tato yuktiśrutibhyāmeva nirṇayaḥ

paṭarūpeṇa saṃsthānātpaṭastantorvapuryathā /
sarvarūpeṇa saṃsthānātsarvamasya vapustathā

tantoḥ saṃkocavistāracalanādau paṭastathā /
avaśyameva bhavati na svātantryaṃ paṭe manāk

tathāntaryāmyayaṃ yatra yayā vāsanayā yathā /
vikrīyate tathāvaśyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna ! tiṣṭhati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā

sarvabhūtāni vijñānamayāste hṛdaye sthitāḥ /
tadupādānabhūteśastatra vikriyate khalu

dehādipañjaraṃ yantraṃ tadāroho'bhimānitā /
vihitapratisiddheṣu pravṛttirbhramaṇaṃ bhavet

vijñānamayarūpeṇa tatpravṛttisvarūpataḥ /
svaśaktyeśo vikriyate māyayā bhrāmaṇaṃ hi tat

antaryamayatītyuktyā yamevārthaḥ śrutau śrutaḥ /
pṛthivyādiṣu sarvatra nyāyo'yaṃ yojyatāṃ dhiyā

jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛtti-
rjānāmyadharmaṃ na ca me nivṛttiḥ /
kenāpi devena hṛdi sthitena
yathā niyukto'smi tathā karomi

nārthaḥ puruṣakāreṇetyevaṃ mā śaṃkyatāṃ yataḥ /
īśaḥ puruṣakārasya rūpeṇāpi vivartate

īdṛgbodheneśvarasya pravṛttirmaiva vāryatām /
tathāpīśasya bodhena svātmāsaṅgatvadhījaniḥ

tāvatā muktirityāhuḥ śrutayaḥ smṛtayastathā /
śrutismṛtī mamaivājñe ityapīśvarabhāṣitam

ājñāyā bhītihetutvaṃ bhīṣāsmāditi hi śrutam /
sarveśvaratvametatsyādantaryāmitvataḥ pṛthak

etasya vā akṣarasya praśāsana iti śrutiḥ /
antaḥ praviṣṭaḥ śāstāyaṃ janānāmiti ca śrutiḥ

jagadyonirbhavedeṣa prabhavāpyayakṛdyataḥ /
āvirbhāvatirobhāvāvutpattipralayau matau

āvirbhāvayati svasminvilīnaṃ sakalaṃ jagat /
prāṇikarmavaśādeṣa paṭo yadvatprasāritaḥ

punastirobhāvayati svātmanyevākhilaṃ jagat /
prāṇikarmakṣayavaśātsaṃkocitapaṭo yathā

rātrighasrau suptibodhāvunmīlananimīlane /
tūṣṇīṃbhāvamanorājye iva sṛṣṭilayāvimau

āvirbhāvatirobhāvaśaktimattvena hetunā /
ārambhapariṇāmādicodyānāṃ nātra sambhavaḥ

acetanānāṃ hetuḥ syājjāḍyāṃśeneśvarastathā /
cidābhāsāṃśatastveṣa jīvānāṃ kāraṇaṃ bhavet

tamaḥ pradhānaḥ kṣetrāṇāṃ citpradhānāścidātmanām /
paraḥ kāraṇatāmeti bhāvanājñānakarmabhiḥ

iti vārtikakāreṇa jaḍacetanahetutā /
paramātmana evoktā neśvarasyeti cecchhṛṇu

anyonyādhyāsamatrāpi jīvakūṭasthayoriva /
īśvarabrahmaṇoḥ siddhaṃ kṛtvā brūte sureśvaraḥ

satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tasmātsamutthitāḥ /
khaṃ vāyvagnijalorvyoṣadhyannadehāḥ iti śrutiḥ

āpātadṛṣṭitastatra brahmaṇo bhāti hetutā /
hetośca satyatā tasmādanyonyādhyāsa iṣyate

anyonyādhyāsarūpo'sāvannaliptaḥ paṭo yathā /
ghaṭṭitenaikatāmeti tadvadbhrāntaikatāṃgataḥ

meghākāśamahākāśau vivicyete na pāmaraiḥ /
tadvadbrahmaeśayoraikyaṃ paśyantyāpātadarśinaḥ

upakramādibhirliṅgaistātparyasya vicāraṇāt /
asaṅgaṃ brahma māyāvī sṛjatyeṣa maheśvaraḥ

satyaṃ jñānamanantaṃ cetyupakramyopasaṃhṛtaḥ /
yato vāco nivartante ityasaṅgatvanirṇayaḥ

māyī sṛjati viśvaṃ saṃniruddhastatra māyayā /
anya ityaparā brūte śrutisteneśvaraḥ sṛjet

ānandamaya īśo'yaṃ bahu syāmityavaikṣata /
hiraṇyagarbharūpo'bhūtsuptiḥ svapno yathā bhavet

krameṇa yugapadvaiṣā sṛṣṭirjñeyā yathāśruti /
dvividhaśrutisadbhāvāddvividhasvapnadarśanāt

sūtrātmā sūkṣmadehākhyaḥ sarvajīvaghanātmakaḥ /
sarvāhaṃmānadhāritvātkriyājñānādiśaktimān

pratyūṣe vā pradoṣe vā magno mande tamasyayam /
loko bhāti yathā tadvadaspaṣṭaṃ jagadīkṣyate

sarvato lāñchito masyā yathā syādghaṭṭitaḥ paṭaḥ /
sūkṣmākāraistatheśasya vapuḥ sarvatra lāñchitam

śasyaṃ vā śākajātaṃ vā sarvato'ṅkuritaṃ yathā /
komalaṃ tadvadevaiṣa pelavo jagadaṅkuraḥ

ātapābhātaloko vā paṭo vā varṇapūritaḥ /
śasyaṃ vā phalitaṃ yadavattathā spaṣṭavapurvirāṭ

viśvarūpādhyāya eṣa uktaḥ sūkte'pi pauruṣe /
dhātrādistambaparyantānetasyāvayavān viduḥ

īśasūtravirāṭvedhoviṣṇurudraendravahnayaḥ /
vighnabhairavamairālamārikā yakṣarākṣasāḥ

viprakṣatriyaviṭśūdrā gavāśvamṛgapakṣiṇaḥ /
aśvatthavaṭacūtādyā yavavṛhitṛṇādayaḥ

jalapāṣāṇamṛtkāṣṭhavāsyākuddālakādayaḥ /
īśvarāḥ sarva evaite pūjitāḥ phaladāyinaḥ

yathā yathopāsate taṃ phalamīyustathā tathā /
phalotkarṣāpakarṣau tu pūjyapūjānusārataḥ

muktistu brahmatattvasya jñānādeva na cānyathā /
svaprabodhaṃ vinā naiva svasvapnaṃ hīyate yathā

advitīyabrahmatattve svapno'yamakhilaṃ jagat /
īśajīvādrūpeṇa cetanācetanātmakam

ānandamayavijñānamayāvīśvarajīvakau /
māyayā kalpitāvetau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā /
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ

advitīyaṃ brahmatattvamasaṅgaṃ tanna jānate /
jīvaeśayormāyikayorvṛthaiva kalahaṃ yayuḥ

jñātvā sadā tattvaniṣṭhānanumodāmahe vayam /
anuśocāma evānyānna bhrāntairvivadāmahe

tṛṇārcakādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ /
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ

advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yadā tadā /
bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham

uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādastu tena kim /
svapnastharājyabhikṣābhyāṃ na buddhaḥ spṛśyate khalu

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ /
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ vicārya budhyatāṃ ca tat

pūrvapakṣatayā tau cettattvaniścayahetutām /
prāpnuto'stu nimajjasya tayornaitāvatā vaśaḥ

asaṅgacidvibhurjīvaḥ sāṃkhyoktastādṛgīśvaraḥ /
yogoktastattvamorarthau śuddhau tāviti cecchṛṇu

na tattvamorubhāvārthāvasmatsiddhāntatāṃ gatau /
advaitabodhanāyaiva sā kakṣā kācidiṣyate

anādimāyayā bhrāntā jīveśau suvilakṣaṇau /
manyante tadvyudāsāya kevalaṃ śodhanaṃ tayoḥ

ata evātra dṛṣṭānto yogyaḥ prāksamyagīritaḥ /
ghaṭākāśamahākāśajalākāśābhrakhātmakaḥ

jalābhropādhyadhīne te jalākāśābhrakhe tayoḥ /
ādhārau tu ghaṭākāśamahākāśau sunirmalau

evamānandavijñānamayau māyādhiyorvaśau /
tadadhiṣṭhānakūṭasthabrahmaṇī tu sunirmale

etatkakṣopayogena sāṃkhyayogau matau yadi /
deho'nnamayakakṣatvādātmatvenābhyupeyatām

ātmabhedo jagatsatyamīśo'nya iti cettrayam /
tyajyate taistadā sāṃkhyayogavedāntasaṃmatiḥ

jīvāsaṅgatvamātreṇa kṛtārtha iti cettadā /
srakcandanādinityatvamātreṇāpi kṛtārthatā

yathā sragādinityatvaṃ duḥsampādyaṃ tathātmanaḥ /
asaṅgatvaṃ na sambhāvyaṃ jīvatorjagadīśayoḥ

avaśyaṃ prakṛtiḥ saṅgaṃ purevāpādayettathā /
niyacchatyetamīśo'pi ko'sya mokṣastathā sati

avivekakṛtaḥ saṅgo niyamaśceti cettadā /
balādāpatito māyāvādaḥ sāṃkhyasya durmateḥ

bandhamokṣavyavasthārthamātmanānātvamiṣyatām /
iti cenna yato māyā vyavasthāpayituṃ kṣamā

durghaṭaṃ ghaṭayāmīti viruddhaṃ kiṃ na paśyasi /
vāstavau bandhamokṣau tu śrutirna sahatetarām

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

māyākhyāyā kāmadhenorvatsau jīveśvarāvubhau /
yathecchaṃ pibatāṃ dvaitaṃ tattvaṃ tvadvaitameva hi

kūṭasthabrahmaṇorbhedo nāmamātrādṛte na hi /
ghaṭākāśamahākāśau viyujyete na hi kvacit

yadadvaitaṃ śrutaṃ sṛṣṭeḥ prāktadevādya copari /
muktāvapi vṛthā māyā bhrāmayatyakhilān janān

ye vadantītthamete'pi bhrāmyante'vidyayātra kim /
na yathā pūrvameteṣāmatra bhrānteradarśanāt

aihikāmuṣmikaḥ sarvaḥ saṃsāro vāstavastataḥ /
na bhāti nāsti cādvaitamityajñāniviniścayaḥ

jñānīnāṃ viparīto'smānniścayaḥ samyagīkṣyate /
svasvaniścayato baddho mukto'haṃ veti manyate

nādvaitamaparokṣaṃ cenna cidrūpeṇa bhāsanāt /
aśeṣeṇa na bhātaṃ ceddvaitaṃ kiṃ bhāsate'khilam

diṅmātreṇa vibhānaṃ tu dvayorapi samaṃ khalu /
dvaitasiddhivadadvaitasiddhistvetāvatā na kim

dvaitena hīnamadvaitaṃ dvaitajñāne kathaṃ tvidam /
cidbhānaṃ tvavirodhyasya dvaitasyāto'same ubhe

evaṃ tarhi śṛṇu dvaitamasanmāyāmayatvataḥ /
tena vāstavamadvaitaṃ pariśeṣādvibhāsate

acintyaracanārūpaṃ māyaiva sakalaṃ jagat /
iti niścitya vastutvamadvaite pariśeṣyatām

punardvaitasya vastutvaṃ bhāti cettvaṃ tathā punaḥ /
pariśīlaya ko vātra prayāsastena te vada

kiyantaṃ kālamiti cetkhedo'yaṃ dvaita iṣyatām /
advaite tu na yukto'yaṃ sarvānārthanivāraṇāt

kṣutpipāsādayo dṛṣṭā yathāpūrvaṃ mayīti cet /
macchabdavācye'haṅkāre dṛśyatāṃ neti ko vadet

cidrūpe'pi prasajyeran tādātmyādhyāsato yadi /
mādhyāsaṃ kuru kintu tvaṃ vivekaṃ kuru sarvadā

jhaṭityadhyāsa āyāti dṛḍhavāsanayeti cet /
āvartayetdvivekaṃ ca dṛḍhaṃ vāsayituṃ sadā

viveke dvaitamithyātvaṃ yuktyai veti na maṇyatām /
acintyaracanātvasyānubhūtirhi svasākṣikī

cidapyacintyaracanā yadi tarhyastu no vayam /
citiṃ svacintyaracanāṃ brūmo nityatvakāraṇāt

prāgabhāvo nānubhūtaściternityā tataścitiḥ /
dvaitasya prāgabhāvastu caitanyenānubhūyate

prāgabhāvayutaṃ dvaitaṃ racyate hi ghaṭādivat /
tathāpi racanā cintyā mithyā tenendrajālavat

citpratyakṣā tato'nyasya mithyātvaṃ cānubhūyate /
nādvaitamaparokṣaṃ cetyetanna vyāhataṃ katham

itthaṃ jñātvāpyasantuṣṭāḥ kecitkuta itīrya tām /
cārvākādeḥ prabuddhasyāpyātmā dehaḥ kuto vada

samyagvicāro nāstyasya dhīdoṣāditi cettathā /
asantuṣṭāśca śāstrārthaṃ na tvīkṣante viśeṣataḥ

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ /
iti śrautaṃ phalaṃ dṛṣṭaṃ neti ceddṛṣṭameva tat

yadā sarve prabhidyante hṛdayagranthayastviti /
kāmā granthisvarūpeṇa vyākhyātā vākyaśeṣataḥ

ahaṅkāracidātmānavīkīkṛtyāvivekataḥ /
idaṃ me syādidaṃ me syāditīcchāḥ kāmaśabditāḥ

apraveśya cidātmānaṃ pṛthakpaśyannahaṅkṛtim /
icchastu koṭivastūni na bādho granthibhedataḥ

granthibhede'pi sambhāvyā icchāḥ prārabdhadoṣataḥ /
budhvāpi pāpabāhulyādasantoṣo yathā tava

ahaṅkāragatecchādyairdehavyādhidibhistathā /
vṛkṣādijanmanāśairvā cidrūpātmani kiṃ bhavet

granthibhedātpurāpyevamiti cettanna vismara /
ayameva granthibhedastava tena kṛtī bhavān

naivaṃ jānanti mūḍhāścetso'yaṃ granthirnacāparaḥ /
granthitadbhedamātreṇa vaiṣamyaṃ mūḍhabuddhayoḥ

pravṛttau vā nivṛttau vā dehendriyamanodhiyām /
na kiṃcidapi vaiṣamyamastyajñānivibuddhayoḥ

vrātyaśrotriyayorvedapāṭhāpāṭhakṛtābhidā /
nāhārādavasti bhedaḥ so'yaṃ nyāyo'tra yojyatām

na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati /
udāsīnavadāsīna iti granthibhidocyate

audāsīnyaṃ vidheyaṃ cedvacchaśabda vyarthatā tadā /
na śaktā hyasya dehādyā iti cedroga eva saḥ

tattvabodhaṃ kṣayavyādhiṃ manyante ye mahādhiyaḥ /
teṣaṃ prajñātiviśadā kiṃ teṣāṃ duḥśakaṃ vada

bharatāderapravṛttiḥ purāṇokteti cettadā /
jakṣatkrīḍanratiṃ vindannityaśrauṣīrna kiṃ śrutim

na hyāhārādi santyajya bharatādyāḥ sthitāḥ kvacit /
kāṣṭhapāṣāṇavatkintu saṅgabhītā udāsate

saṅgī hi bādhyate loke niḥsaṅgaḥ sukhamaśnute /
tena saṅgaḥ parityājyaḥ sarvadā sukhamicchatā

ajñātvā śāstrahṛdayaṃ mūḍho vaktyanyathānyathā /
mūrkhāṇāṃ nirṇaya svāstāmasmatsiddhānta ucyate

vairāgyabodhoparamāḥ sahāyāste parasparam /
prāyeṇa saha vartante viyujyante kvacitkvacit

hetusvarūpakāryāṇi bhinnānyeṣāmasaṃkaraḥ /
yathāvadavagantavyaḥ śāstrārthapravivicyatā

doṣadṛṣṭirjihāsā ca punarbhogeṣvadīnatā /
asādhāraṇahetvādyā vairāgyasya trayo'pyamī

śravaṇāditrayaṃ tadvattattvamitthāvivecanam /
punargrantheranudayo bodhasyete trayo matāḥ

yamādirdhīnirodhaśca vyavahārasya saṃkṣayaḥ /
syurhetvādyā uparaterityasaṃkara īritaḥ

tattvabodhaḥ pradhānaṃ syātsākṣānmokṣa pradatvataḥ /
bodhopakāriṇāvetau vairāgyoparamāvubhau

trayo'pyatyantapakvāścenmahatastapasaḥ phalam /
duritena kvacitkiṃcitkadācitpratibadhyate

vairāgyoparatī pūrṇe bodhastu pratibadhyate /
yasya tasya na mokṣo'sti puṇyalokastapobalāt

pūrṇe bodhe tadanyau dvau pratibaddhau yadā tadā /
mokṣo viniścitaḥ kintu dṛṣṭaduḥkhaṃ na naśyati

brahmalokatṛṇīkāro vairāgyasyāvadhirmataḥ /
dehātmavatparātmatvadārḍhye bodhaḥ samāpyate

suptivadvismṛtiḥ sīmā bhaveduparamasya hi /
diśānayā viniśceyaṃ tāratamyamavāntaram

ārabdhakarmanānātvādbuddhānāmanyathānyathā /
vartanantena śāstrārthe bhramitavyaṃ na paṇḍitaiḥ

svasvakarmānusāreṇa vartatantāṃ te yathā tathā /
aviśiṣṭaḥ sarvabodhaḥ samā muktiriti sthitiḥ

jagaccitraṃ svacaitanye paṭe citramivārpitam /
māyayā tadapekṣaiva caitanye pariśiṣyatām

citradīpamimaṃ nityaṃ ye'nusandadhate budhāḥ /
paśyanto'pi jagaccitraṃ te muhyanti na pūrvavat

iti citradīponāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ