Panchadashi · Chapter p13
// pañcadaśī//
atha prathamo'dhyāya://
pratyaktattvaviveka:/
tattvavivekonāma - prathamaḥ paricchedaḥ /
namaḥ śrīśaṅkarānandagurupādāmbujanmane /
savilāsamahāmohagrāhagrāsaikakarmaṇe
tatpādāmburuhadvandvasevānirmalacetasām /
sukhabodhāya tattvasya viveko'yaṃ vidhīyate
śabdasparśādayo vedyā vaicitryājjāgare pṛthak /
tatovibhaktā tatsaṃvidaikyarūpyānna bhidyate
tathā svapne'tra vedyantu na sthiraṃ jāgare sthiram /
tadbhedo'tastayoḥ saṃvidekarūpā na bhidyate
suptottthitasya sauṣuptatamobodho bhavetsmṛtiḥ /
sā cāvabuddhaviṣayāvabuddhaṃ tattadā tataḥ
sabodhoviṣayādbhinno na bodhātsvapnabodhavat /
evaṃ sthānatraye'pyekā saṃvittadvaddināntare
māsābdāyugakalpeṣu gatāgamyeṣvanekadhā /
nodeti nāstametyekā saṃvideṣā svayaṃprabhā
iyamātmā parānandaḥ parapremāspadaṃ yataḥ /
mā na bhuvaṃ hi bhūyāsamiti premātmanīkṣyate
tatpremātmārthamanyatra naivamanyārthamātmani /
atastatparamantena paramānandatātmanaḥ
itthaṃ saccitparānanda ātmā yuktyā tathāvidham /
paraṃ brahma tayoścaikyaṃ śrutyanteṣūpadiśyate
abhāne na paraṃ prema bhāne na viṣayaspṛhā /
atobhāne'pyabhātā'sau paramānandatātmanaḥ
adhyetṛvargamadhyastha putrādhyayana śabdavat /
bhāne'pyabhānaṃ bhānasya pratibandhena yujyate
pratibandho'sti bhātīti vyavahārārhavastuni /
taṃ nirasya viruddhasya tasyotpādanamucyate
tasya hetuḥ samānābhihāraḥ putradhvaniśrutau /
ihānādiravidyaiva vyāmohaikanibandhanam
cidānandamayabrahmapratibimbasamanvitā /
tamorajaḥsattvaguṇā prakṛtirdvividhā ca sā
sattvaśuddhāviśuddhibhyāṃ māyā'vidye ca te mate /
māyābimbovaśīkṛtya tāṃ syātsarvajña īśvaraḥ
avidyāvaśagastvanyastadvaicitryādanekadhā /
sā kāraṇaśarīraṃ syātprājñastatrābhimānavān
tamaḥ pradhānaprakṛtestadbhogāyeśvarājñayā /
viyatpavanatejo'mbu bhuvobhūtāni jajñire
sattvāṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāddhīndriyapañcakam /
śrotratvagakṣirasanaghrāṇākhyāmupajāyate
tairantaḥkaraṇaṃ sarvairvṛttibhedena taddvidhā /
manovimarśarūpaṃ syādbuddhiḥ syānniścayātmikā
rajoṃ'śaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramātkarmendriyāṇi tu /
vākpāṇipādapāyūpasthābhidhānāni jajñire
taiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ prāṇovṛttibhedātsa pañcadhā /
prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca te punaḥ
buddhikarmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā /
śarīraṃ saptadaśabhiḥ sūkṣmaṃ talliṅgamucyate
prājñastatrābhimānena taijasatvaṃ prapadyate /
hiraṇyagarbhatāmīśastayorvyaṣṭisamaṣṭitā
samaṣṭirīśaḥ sarveṣāṃ svātmatādātmyavedanāt /
tadabhāvāttato'nye tu kathyante vyaṣṭisaṃjñayā
tadbhogāya punarbhogyabhogāyatanajanmane /
pañcīkaroti bhagavānpratyekaṃ viyadādikam
dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturdhā prathamaṃ punaḥ /
svasvetaradvitīyāṃśairyojanātpañca pañca te
tairaṇḍastatra bhuvanabhogyabhogāśrayodbhavaḥ /
hiraṇyagarbhaḥ sthūle'smindehe vaiśvānaro bhavet /
taijasā viśvatāṃ yātā deva tiryaṅnarādayaḥ
te parāgdarśinaḥ pratyaktattvabodhavivarjitāḥ
kurvate karma bhogāya karma kartuṃ ca bhuñjate /
nadyāṃ kīṭā ivāvartādāvartāntaramāśu te /
vrajanto janmano janma labhante naiva nirvṛtim
satkarmaparipākātte karuṇānidhinoddhṛtāḥ /
prāpya tīratarucchāyāṃ viśrāmyanti yathāsukham
upadeśamavāpyaivamācāryāttattvadarśinaḥ /
pañcakoṣavivekena labhante nirvṛtiṃ parām
annaṃ prāṇo mano buddhirānandaśceti pañca te /
koṣāstairāvṛtaḥ svātmā vismṛtyā saṃsṛtiṃ vrajet
syātpañcīkṛtabhūtottho dehaḥ sthūlo'nna saṃjñakaḥ /
liṅge tu rājasaiḥ prāṇaiḥ prāṇaḥ karmendriyaiḥ saha
sāttvikairdhīndriyaiḥ sākaṃ vimarṣātmā manomayaḥ /
taireva sākaṃ vijñānamayodhīrniścayātmikā
kāraṇe sattvamānandamayomodādivṛttibhiḥ /
tattatkoṣaistu tādātmyādātmā tattanmayo bhavet
anvayavyatirekābhyāṃ pañcakoṣa vivekataḥ /
svātmānaṃ tata uddhṛtya paraṃ brahma prapadyate
abhāne sthūladehasya svapne yadbhānamātmanaḥ /
so'nvayo vyatirekastadbhāne'nyānavabhāsanam
liṅgābhāne suṣuptau syādātmano bhānamanvayaḥ /
vyatirekastu tadbhāne liṅgasyābhānamucyate
tadvivekādviviktāḥ syuḥ koṣāḥ prāṇamanodhiyaḥ /
te hi tatra guṇāvasthābhedamātrātpṛthakkṛtāḥ
suṣuptyabhāne bhānantu samādhāvātmano'nvayaḥ /
vyatirekastvātmabhāne suṣuptyanavabhāsanam
yathāmuñjādiṣīkaivamātmā yuktyā samuddhṛtaḥ /
śarīratritayāddhīraiḥ paraṃ brahmaiva jāyate
parāparātmanorevaṃ yuktyā sambhāvitaikatā /
tattvamasyādivākyaiḥ sā bhāgatyāgena lakṣyate
jagato yadupādānaṃ māyāmādāya tāmasīm /
nimittaṃ śuddhasattvāṃ tāmucyate brahma tadgirā
yadā malinasattvāṃ tāṃ kāmakarmādidūṣitam /
ādatte tatparaṃ brahma tvaṃ padena tadocyate
tritayīmapi tāṃ muktvā parasparavirodhinīm /
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ mahāvākyena lakṣyate
so'yamityādivākyeṣu virodhāttadidantvayoḥ /
tyāgena bhāgayoreka āśrayo lakṣyate yathā
māyāvidye vihāyaivamupādhī parajīvayoḥ /
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahmaiva lakṣyate
savikalpasya lakṣyatve lakṣyasya syādavastutā /
nirvikalpasya lakṣyatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca sambhavi
vikalpo nirvikalpasya savikalpasya vā bhavet /
ādye vyāhatiranyatrānavasthātmāśrayādayaḥ
idaṃ guṇakriyājātidravyasambandhavastuṣu /
samantena svarūpasya sarvametaditīṣyatām
vikalpatadabhāvābhyāmasaṃspṛṣṭātmavastuni /
vikalpitatvalakṣyatvasambandhādyāstu kalpitāḥ
itthaṃ vākyaistadarthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet /
yuktyā sambhāvitatvānusandhānaṃ mananantu tat
tābhyāṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥsthāpitasya yat /
ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate
dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram /
nirvātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate
vṛttayastu tadānīmajñātā apyātmagocarāḥ /
smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāt
vṛttīnāmanuvṛttistu prayatnātprathamādapi /
adṛṣṭāsakṛdabhyāsasaṃskāraḥ sacirādbhavet
yathā dīpo nivātastha ityādibhiranekadhā /
bhagavānimamevārthamarjunāya nyarūpayat
anādāviha saṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayaḥ /
anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate
dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ /
varṣatyeṣa yato dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ
amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite /
samūlonmūlite puṇyapāpākhye karma sañcaye
vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite /
karāmalakavadbodhamaparokṣaṃ prasūyate
parokṣaṃ brahmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam /
buddhipūrvakṛtaṃ pāpaṃ kṛtsnaṃ dahati vahnivat
aparokṣātmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam /
saṃsārakāraṇājñānatamasaścaṇḍabhāskaraḥ
itthaṃ tattvavivekaṃ vidhāya vidhivanmanaḥ samādhāya /
vigalitasaṃsṛtibandhaḥ prāpnoti pāraṃ padaṃ naro na hirāt
iti tattvavivekaḥ samāptaḥ
iti prathamo'dhyāya:
Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0