પઞ્ચદશી · અધ્યાય p14

ચિત્રદીપોનામ - ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ।
યથા ચિત્રપટે દૃષ્ટમવસ્થાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
પરમાત્મનિ વિજ્ઞેયં તથાવસ્થાચતુષ્ટયમ્

યથા ધૌતો ઘટ્ટિતશ્ચ લાઞ્છિતો રઞ્જિતઃ પટઃ ।
ચિદન્તર્યામિ સૂત્રાણિ વિરાટ્ ચાત્મા તથેર્યતે

સ્વતઃ શુભ્રોઽત્ર ધૌતઃ સ્યાદ્ઘટ્ટિતોઽન્નવિલેપનાત્ ।
મસ્યાકારૈર્લાઞ્છિતઃ સ્યાદ્રઞ્જિતો વર્ણપૂરણાત્

સ્વતશ્ચિદન્તર્યામી તુ માયાવી સૂક્ષ્મસૃષ્ટિતઃ ।
સૂત્રાત્મા સ્થૂલસૃષ્ટ્યૈષ વિરાડિત્યુચ્યતે પરઃ

બ્રહ્માદ્યાઃસ્તમ્બપર્યન્તાઃ પ્રાણિનોઽત્ર જડા અપિ ।
ઉત્તમાધમભાવેન વર્તન્તે પટચિત્રવત્

ચિત્રાર્પિતમનુષ્યાણાં વસ્ત્રાભાસાઃ પૃથક્પૃથક્ ।
ચિત્રાધારેણ વસ્ત્રેણ સદૃશા ઇવ કલ્પિતાઃ

પૃથક્પૃથક્ચિદાભાસાશ્ચૈતન્યાધ્યસ્તદેહિનામ્ ।
કલ્પાન્તે જીવનામાનો બહુધા સંસરન્ત્યમી

વસ્ત્રાભાસસ્થિતાન્વર્ણાન્યદ્વદાધારવસ્ત્રગાન્ ।
વદન્ત્યજ્ઞાસ્તથા જીવસંસારં ચિદ્ગતં વિદુઃ

ચિત્રસ્થ પર્વતાદીનાં વસ્ત્રાભાસો ન લિખ્યતે ।
સૃષ્ટિસ્થમૃત્તિકાદીનાં ચિદાભાસાસ્તથા ન હિ

સંસારઃ પરમાર્થોઽયં સંલગ્નઃ સ્વાત્મવસ્તુનિ ।
ઇતિ ભ્રાન્તિરવિદ્યા સ્યાદ્વિદ્યયૈષા નિવર્તતે

આત્માભાસસ્ય જીવસ્ય સંસારો નાત્મવસ્તુનઃ ।
ઇતિ બોધો ભવેદ્વિદ્યા લભ્યતેઽસૌ વિચારણાત્

સદા વિચારયેત્તસ્માજ્જગત્જ્જીવપરાત્મનઃ ।
જીવભાવજગદ્ભાવબાધે સ્વાત્મૈવ શિષ્યતે

નાપ્રતીતિસ્તયોર્બાધઃ કિન્તુ મિથ્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
નો ચેત્સુષુપ્તિમૂર્ચ્છાદૌ મુચ્યેતા યત્નતો જનઃ

પરમાત્માવશેષોઽપિ તત્સત્યત્વવિનિશ્ચયઃ ।
ન જગદ્વિસ્મૃતિર્નો ચેજ્જીવન્મુક્તિર્ન સમ્ભવેત્

પરોક્ષા ચાપરોક્ષેતિ વિદ્યા દ્વેધા વિચારજા ।
તત્રાપરોક્ષ વિદ્યાપ્તૌ વિચારોઽયં સમાપ્યતે

અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ પરોક્ષજ્ઞાનમેવ તત્ ।
અહં બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ સાક્ષાત્કારઃ સ ઉચ્યતે

તત્સાક્ષાત્કારસિદ્ધ્યર્થમાત્મતત્ત્વં વિવિચ્યતે ।
યેનાયં સર્વસંસારાત્સદ્ય એવ વિમુચ્યતે

કૂટસ્થો બ્રહ્મજીવેશાવિત્યેવં ચિચ્ચતુર્વિધા ।
ઘટાકાશમહાકાશૌ જલાકાશાભ્રખે યથા

ઘટાવચ્છિન્નખે નીરં યત્તત્ર પ્રતિબિમ્બિતઃ ।
સાભ્રનક્ષત્ર-આકાશો જલાકાશ-ઉદીર્યતે

મહાકાશસ્ય મધ્યે યન્મેઘમણ્ડલમીક્ષ્યતે ।
પ્રતિબિમ્બતયા તત્ર મેઘાકાશો જલે સ્થિતઃ

મેઘાંશરૂપમુદકં તુષારાકારસંસ્થિતમ્ ।
તત્ર ખપ્રતિબિમ્બોઽયં નીરત્વાદનુમીયતે

અધિષ્ઠાનતયા દેહદ્વયાવચ્છિન્નચેતનઃ ।
કૂટવન્નિર્વિકારેણ સ્થિતઃ કૂટસ્થ-ઉચ્યતે

કૂટસ્થે કલ્પિતા બુદ્ધિસ્તત્ર ચિત્ પ્રતિબિમ્બકઃ ।
પ્રાણાનાં ધારણાજ્જીવઃ સંસારેણ સ યુજ્યતે

જલવ્યોમ્ના ઘટાકાશોયથા સર્વસ્તિરોહિતઃ ।
તથા જીવેન કૂટસ્થઃ સોઽન્યોઽન્યાધ્યાસ ઉચ્યતે

અયં જીવો ન કૂટસ્થં વિવિનક્તિ કદાચન ।
અનાદિરવિવેકોઽયં મૂલાવિદ્યેતિ ગમ્યતામ્

વિક્ષેપાવૃતિરૂપાભ્યાં દ્વિધાવિદ્યા પ્રકલ્પિતા ।
ન ભાતિ નાસ્તિ કૂટસ્થ ઇત્યાપાદનમાવૃતિઃ

અજ્ઞાની વિદુષા પૃષ્ટઃ કૂટસ્થં ન પ્રબુધ્યતે ।
ન ભાતિ નાસ્તિ કૂટસ્થ ઇતિ બુદ્ધ્વા વદત્યપિ

સ્વપ્રકાશે કુતોઽવિદ્યા તાં વિના કથમાવૃતિઃ ।
ઇત્યાદિતર્કજાલાનિ સ્વાનુભૂતિર્ગ્રસત્યસૌ

સ્વાનુભૂતાવવિશ્વાસે તર્કસ્યાપ્યનવસ્થિતે ।
કથં વા તાર્કિકંમન્યસ્તત્ત્વનિશ્ચયમાપ્નુયાત્

બુદ્ધ્યારોહાય તર્કશ્ચેદપેક્ષેત તથા સતિ ।
સ્વાનુભૂતિયનુસારેણ તર્ક્યતાં મા કુતર્ક્યતામ્

સ્વાનુભૂતિરવિદ્યાયામાવૃતૌ ચ પ્રદર્શિતા ।
અતઃ કૂટસ્થચૈતન્યમવિરોધીતિ તર્ક્યતામ્

તચ્ચેદ્વિરોધિ કેનએયમાવૃતિર્હ્યનુભૂયતામ્ ।
વિવેકસ્તુ વિરોધીસ્યાત્તત્ત્વજ્ઞાનિનિ દૃશ્યતામ્

અવિદ્યાવૃતકૂટસ્થે દેહદ્વયયુતા ચિતિઃ ।
શુક્તૌ રૂપ્યવદધ્યસ્તા વિક્ષેપાધ્યાસ એવ હિ

ઇદમંશસ્ય સત્યત્વં શુક્તિગં રૂપ્ય ઈક્ષ્યતે ।
સ્વયન્ત્વં વસ્તુતા ચૈવં વિક્ષેપે વીક્ષ્યતેઽન્યગમ્

નીલપૃષ્ઠત્રિકોણત્વં યથા શુક્તૌ તિરોહિતમ્ ।
અસઙ્ગાનન્દતાદ્યેવં કૂટસ્થેઽપિ તિરોહિતમ્

આરોપિતસ્ય દૃષ્ટાન્તે રૂપ્યં નામ યથા તથા ।
કૂટસ્થાધ્યસ્તવિક્ષેપનામાહમિતિ નિશ્ચયઃ

ઇદમંશં સ્વતઃ પશ્યન્ રૂપ્યમિત્યભિમન્યતે ।
તથા સ્વં ચ સ્વતઃ પશ્યન્નહમિત્યભિમન્યતે

ઇદંત્વરૂપ્યતે ભિન્ને સ્વત્વાહન્તે તથેક્ષ્યતામ્ ।
સામાન્યં ચ વિશેષશ્ચેત્યુભયત્રાપિ ગમ્યતે

દેવદત્તઃ સ્વયં ગચ્છેત્ત્વં વીક્ષસ્વ સ્વયં તથા ।
અહં સ્વયં ન શક્નોમીત્યેવં લૌકે પ્રયુજ્યતે

ઇદં રૂપ્યમિદં વસ્ત્રમિતિ યદ્વદિદં તથા ।
અસૌ ત્વમહમિત્યેષુ સ્વયમિત્યભિમન્યતે

અહન્ત્વાદ્ભિદ્યતાં સ્વત્વં કૂટસ્થે તેન કિં તવ ।
સ્વયં શબ્દાર્થ એવૈષ કૂટસ્થ ઇતિ મે ભવેત્

અન્યત્વવારકં સ્વત્વમિતિ ચેદન્યવારણમ્ ।
કૂટસ્થસ્યાત્મતાં વક્તુરિષ્ટમેવ હિ તદ્ભવેત્

સ્વયમાત્મેતિ પર્યાયસ્તેન લોકે તયોઃ સહ ।
પ્રયોગો નાસ્ત્યતઃ સ્વત્વમાત્મત્વં ચાન્યવારકમ્

ઘટઃ સ્વયં ન જાનાતીત્યેવં સ્વત્વં ઘટાદિષુ ।
અચેતનેષુ દૃષ્ટં ચેદ્દૃશ્યતામાત્મસત્ત્વતઃ

ચેતનાચેતનભિદા કૂટસ્થાત્મકૃતા ન હિ ।
કિન્તુ બુદ્ધિકૃતાભાસકૃતૈવેત્યવગમ્યતામ્

યથા ચેતન આભાસઃ કૂટસ્થે ભ્રાન્તિકલ્પિતઃ ।
અચેતનો ઘટાદિશ્ચ તથા તત્રૈવ કલ્પિતઃ

તત્ત્વેદન્તેઽપિ સ્વત્વમિવ ત્વમહમાદિષુ ।
સર્વત્રાનુગતે તેન તયોરપ્યાત્મતેતિ ચેત્

તે આત્મત્વેઽપ્યનુગતે તત્ત્વેદન્તે તતસ્તયોઃ ।
આત્મત્વં નૈવ સમ્ભાવ્યં સમ્યક્ત્વાદેર્યથા તથા

તત્ત્વેદન્તે સ્વતાન્યત્વે ત્વન્તાહન્તે પરસ્પરમ્ ।
પ્રતિદ્વન્દ્વિતયા લોકે પ્રસિદ્ધેનાસ્તિ સંશયઃ

અન્યતાયાઃ પ્રતિદ્વન્દ્વી સ્વયં કૂટસ્થ ઇષ્યતામ્ ।
ત્વંતાયાઃ પ્રતિયોગ્યેષોઽહમિત્યાત્મનિ કલ્પિતઃ

અહંતાસ્વત્વયોર્ભેદે રૂપ્યતેદન્તયોરિવ ।
સ્પષ્ટેઽપિ મોહમાપન્ના એકત્વં પ્રતિપેદિરે

તાદાત્મ્યાધ્યાસ એવાત્ર પૂર્વોક્તાવિદ્યયા કૃતઃ ।
અવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયાં તત્કાર્યં વિનિવર્તતે

અવિદ્યાવૃતિતાદાત્મ્યે વિદ્યયૈવ વિનશ્યતઃ ।
વિક્ષેપસ્ય સ્વરૂપં તુ પ્રારબ્ધક્ષયમીક્ષ્યતે

ઉપાદાને વિનષ્ટેઽપિ ક્ષણં કાર્યં પ્રતીક્ષ્યતે ।
ઇત્યાહુસ્તાર્કિકાસ્તદ્વદસ્માકં કિં ન સમ્ભવેત્

તન્તૂનાં દિનસંખ્યાનાં તૈસ્તાદૃક્ક્ષણ ઈરિતઃ ।
ભ્રમસ્યાસંખ્યકલ્પસ્ય યોગ્યઃ ક્ષણ ઇહેષ્યતામ્

વિના ક્ષોદક્ષમં માનં તૈર્વૃથા પરિકલ્પ્યતે ।
શ્રુતિયુક્ત્યનુભૂતિભ્યો વદતાં કિન્નુ દુઃશકમ્

આસ્તાં દુસ્તાર્કિકૈઃ સાકં વિવાદઃ પ્રકૃતં બ્રુવે ।
સ્વાહમોઃ સિદ્ધમેકત્વં કૂટસ્થપરિણામિનોઃ

ભ્રામ્યન્તે પણ્ડિતંમન્યાઃ સર્વે લૌકિકતાર્કિકાઃ ।
અનાદૃત્ય શ્રુતિં મૌર્ખ્યાત્કેવલાં યુક્તિમાશ્રિતાઃ

પૂર્વાપરપરામર્શવિકલાસ્તત્ર કેચન ।
વાક્યાભાસાન્સ્વસ્વપક્ષે યોજયન્ત્યપ્યલજ્જયા

કૂટસ્થાદિશરીરાન્તસંઘાતસ્યાત્મતાં જગુઃ ।
લોકાયતાઃ પામરાશ્ચ પ્રત્યક્ષાભાસમાશ્રિતાઃ

શ્રૌતીકર્તું સ્વપક્ષન્તે કોષમન્નમયં તથા ।
વિરોચનસ્ય સિદ્ધાન્તં પ્રમાણં પ્રતિજજ્ઞિરે

જીવાત્મનિર્ગમે દેહમરણસ્યાત્ર દર્શનાત્ ।
દેહાતિરિક્ત એવાત્મેત્યાહુર્લોકાયતાઃ પરે

પ્રત્યક્ષત્વેનાભિમતાહં ધીર્દેહાતિરેકિણમ્ ।
ગમયેદિન્દ્રિયાત્માનં વચ્મીત્યાદિપ્રયોગતઃ

વાગાદિનામિન્દ્રિયાણાં કલહઃ શ્રુતિષુ શ્રુતઃ ।
તેન ચૈતન્યમેતેષામાત્મત્વં તત એવ હિ

હૈરણ્યગર્ભાઃ પ્રાણાત્મવાદિનસ્ત્વેવમૂચિરે ।
ચક્ષુરાદ્યક્ષલોપેઽપિ પ્રાણસત્ત્વે તુ જીવતિ

પ્રાણો જાગર્તિ સુપ્તેષુ પ્રાણશ્રૈષ્ઠ્યાદિકં શ્રુતમ્ ।
કોષઃ પ્રાણમયઃ સમ્યગ્વિસ્તરેણ પ્રપઞ્ચિતઃ

મન આત્મા ઇતિ મન્યન્ત ઉપાસનપરા જનાઃ ।
પ્રાણસ્યાભોક્તૃતા સ્પષ્ટા ભોક્તૃત્વં મનસસ્તતઃ

મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
શ્રુતો મનોમયઃ કોષસ્તેનાત્મેતીરિતં મનઃ

વિજ્ઞાનમાત્મેતિ પર આહુઃ ક્ષણિકવાદિનઃ ।
યતોવિજ્ઞાનમૂલત્વં મનસો ગમ્યતે સ્ફુટમ્

અહં વૃત્તિરિદં વૃત્તિરિત્યન્તઃકરણં દ્વિધા ।
વિજ્ઞાનં સ્યાદહંવૃત્તિરિદંવૃત્તિર્મનો ભવેત્

અહંપ્રત્યયબીજત્વમિદંવૃત્તેરિતિસ્ફુટમ્ ।
અવિદિત્વા સ્વમાત્માનં બાહ્યં વેદ ન તુ ક્વચિત્

ક્ષણે ક્ષણે જન્મનાશાવહંવૃત્તિર્મિતૌ યતઃ ।
વિજ્ઞાનં ક્ષણિકં તેન સ્વપ્રકાશં સ્વતો મિતેઃ

વિજ્ઞાનમયકોશોઽયં જીવ ઇત્યાગમા જગુઃ ।
સર્વસંસાર એતસ્ય જન્મનાશસુખાદિકઃ

વિજ્ઞાનં ક્ષણિકં નાત્મા વિદ્યુદભ્રનિમેષવત્ ।
અન્યસ્યાનુપલબ્ધત્વાચ્છૂન્યં માધ્યમિકા જગુઃ

અસદેવેદમિત્યાદાવિદમેવ શ્રુતં તતઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકં સર્વં જગદ્ભ્રાન્તિપ્રકલ્પિતમ્

નિરધિષ્ઠાનવિભ્રાન્તેરભાવાદાત્મનોઽસ્તિતા ।
શૂન્યસ્યાપિ સસાક્ષિત્વાદન્યથા નોક્તિરસ્ય તે

અન્યો વિજ્ઞાનમયત આનન્દમય આન્તરઃ ।
અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્ય ઇતિ વૈદિકદર્શનમ્

અણુર્મહાન્મધ્યમો વેત્યેવં તત્રાપિ વાદિનઃ ।
બહુધા વિવદન્તે હિ શ્રુતિયુક્તિસમાશ્રયાત્

અણું વદન્ત્યન્તરાલાઃ સૂક્ષ્મનાડીપ્રચારતઃ ।
રોમ્ણઃ સહસ્રભાગેન તુલ્યાસુ પ્રચરત્યયમ્

અણોરણીયાનેષોઽણુઃ સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં ત્વિતિ ॥
અણુત્વમાહુઃ શ્રુતયઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

વાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેય ઇતિ ચાહપરા શ્રુતિઃ

દિગમ્બરા મધ્યમત્વમાહુરાપાદમસ્તકમ્ ।
ચૈતન્યવ્યાપ્તિસંદૃષ્ટેરાનખાગ્રશ્રુતેરપિ

સૂક્ષ્મનાડી પ્રચારસ્તુ સૂક્ષ્મૈરવયવૈર્ભવેત્ ।
સ્થૂલદેહસ્ય હસ્તાભ્યાં કઞ્ચુકપ્રતિમોકવત્

ન્યૂનાધિકશરીરેષુ પ્રવેશોઽપિ ગમાગમૈઃ ।
આત્માંશાનાં ભવેત્તેન મધ્યમત્વં સુનિશ્ચિતમ્

સંશસ્ય ઘટવન્નાશો ભવત્યેવ તથા સતિ ।
કૃતનાશાકૃતાભ્યાગમયોઃ કો વારકો ભવેત્

તસ્માદાત્મા મહાનેવ નૈવાણુર્નાપિ મધ્યમઃ ।
આકાશવત્સર્વગતો નિરંશઃ શ્રુતિસંમતઃ

ઇત્યુક્ત્વા તદ્વિશેષેઽપિ બહુધા કલહં યયુઃ ।
અચિદ્રૂપોઽથ ચિદ્રૂપાશ્ચિદચિદ્રૂપ ઇત્યપિ

પ્રાભાકરાસ્તાર્કિકાશ્ચ પ્રાહુરસ્યાચિદાત્મતામ્ ।
આકાશવદ્દ્રવ્યમાત્મા શબ્દવત્તદ્ગુણશ્ચિતિઃ

ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાશ્ચ ધર્માધર્મૌ સુખાસુખે ।
તત્સંસ્કારાશ્ચ તસ્યૈતે ગુણાશ્ચિતિવદીરિતાઃ

આત્મનો મનસા યોગે સ્વાદૃષ્ટવશતો ગુણાઃ ।
જાયન્તેઽથ પ્રલીયન્તે સુષુપ્તેઽદૃષ્ટસંક્ષયાત્

ચિતિમત્ત્વાચ્ચેતનોઽયમિચ્છાદ્વેષપ્રયત્નવાન્ ।
સ્યાદ્ધર્માધર્મયોઃ કર્તા ભોક્તા દુઃખાદિમત્ત્વતઃ

યથાત્ર કર્મવશતઃ કાદાદિકં મુખાદિકમ્ ।
તથા લોકાન્તરે દેહે કર્મણેચ્છાદિ જન્યતે

એવં ચ સર્વગસ્યાપિ સમ્ભવેતાં ગમાગમૌ ।
કર્મકાણ્ડઃ સમગ્રોઽત્ર પ્રમાણમિતિ તેઽવદન્

આનન્દમયકોષો યઃ સુષુપ્તૌ પરિશિષ્યતે ।
અસ્પષ્ટચિત્સ આત્મૈષાં પૂર્વકોશોઽસ્ય તે ગુણાઃ

ગૂઢં ચૈતન્યમુત્પ્રેક્ષ્ય બોધાબોધસ્વરૂપતામ્ ।
આત્મનો બ્રુવતે ભાટ્ટાશ્ચિદુત્પ્રેક્ષ્યોત્થિતસ્મૃતેઃ

જડો ભૂત્વા તદાસ્વાપ્સમિતિ જાડ્યસ્મૃતિસ્તદા ।
વિના જાડ્યાનુભૂતિં ન કથંચિદુપપદ્યતે

દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેરલોપશ્ચ શ્રુતઃ સુપ્તૌ તતસ્ત્વયમ્ ।
અપ્રકાશપ્રકાશાભ્યામાત્મા ખદ્યોતવદ્યુતઃ

નિરંશસ્યોભયાત્મત્વં ન કથંચિદ્ઘટિષ્યતે ।
તેન ચિદ્રૂપ એવાત્મેત્યાહુઃ સાંખ્યા વિવેકિનઃ

જાડ્યાંશઃ પ્રકૃતેરૂપં વિકારિ ત્રિગુણં ચ તત્ ।
ચિતો ભોગાપવર્ગાર્થં પ્રકૃતિઃ સા પ્રવર્તતે

અસઙ્ગાયાશ્ચિતેર્બન્ધમોક્ષૌ ભેદાગ્રહાન્મતૌ ।
બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાર્થં પૂર્વેષામિવ ચિદ્ભિદા

મહતઃ પરમવ્યક્તમિતિ પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
શ્રુતાક્સઙ્ગતા તદ્વદસઙ્ગો હીત્યતઃ સ્ફુટા

ચિત્સન્નિધૌ પ્રવૃત્તાયા પ્રકૃતેર્હિ નિયામકમ્ ।
ઈશ્વરં બ્રુવતે યોગાઃ સ જીવેભ્યઃ પરઃ શ્રુતઃ

પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશ ઇતિ હિ શ્રુતિઃ ।
આરણ્યકે સંભ્રમેણ હ્યન્તર્યામ્યુપપાદિતઃ

અત્રાપિ કલહાયન્તે વાદિનઃ સ્વસ્વયુક્તિભિઃ ।
વાક્યાન્યપિ યથાપ્રજ્ઞં દાર્ઢ્યાયોદાહરન્તિ હિ

ક્લેશકર્મવિપાકૈસ્તદાશયૈરપ્યસંયુતઃ ।
પુંવિશેષો ભવેદીશો જીવવત્સોઽપ્યસઙ્ગચિત્

તથાપિ પુંવિશેષત્વાદ્ઘટતેઽસ્ય નિયન્તૃતા ।
અવ્યવસ્થૌ બન્ધમોક્ષાવાપતેતામિહાન્યથા

ભીષાસ્માદિત્યેવમાદાવસઙ્ગસ્ય પરાત્મનઃ ।
શ્રુતં તદ્યુક્તમપ્યસ્ય ક્લેશકર્માદ્યસઙ્ગમાત્

જીવાનામપ્યસઙ્ગત્વાત્ક્લેશાદિ ન હ્યથાપિ ચ ।
વિવેકાગ્રહતઃ ક્લેશકર્માદિ પ્રાગુદીરિતમ્

નિત્યજ્ઞાનપ્રયત્નેચ્છાગુણાનીશસ્ય મન્વતે ।
અસઙ્ગસ્ય નિયન્તૃત્વમયુક્તમિતિ તાર્કિકાઃ

પુંવિશેષત્વમપ્યસ્ય ગુણૈરેવ ન ચાન્યથા ।
સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પ ઇત્યાદિશ્રુતિર્જગૌ

નિત્યજ્ઞાનાદિમત્ત્વેઽસ્ય સૃષ્ટિરેવ સદા ભવેત્ ।
હિરણ્યગર્ભ ઈશોઽતો લિઙ્ગદેહેન સંયુતઃ

ઉદ્ગીથબ્રાહ્મણે તસ્ય માહાત્મ્યમતિવિસ્તૃતમ્ ।
લિઙ્ગસત્ત્વેઽપિ જીવત્વં નાસ્ય કર્માદ્યભાવતઃ

સ્થૂલદેહં વિના લિઙ્ગદેહો ન ક્વાપિ દૃશ્યતે ।
વૈરાજો દેહ ઈશોઽતઃ સર્વતો મસ્તકાદિમાન્

સહસ્રશીર્ષેત્યેવં હિ વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યપિ ।
શ્રુતમિત્યાહુરનિશં વિશ્વરૂપસ્ય ચિન્તકાઃ

સર્વતઃ પાણિપાદત્વે કૃમ્યાદેરપિ ચેશતા ।
તતશ્ચતુર્મુખો દેવ એવેશો નેતરઃ પુમાન્

પુત્રાર્થં તમુપાસીના એવમાહુઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રજા અસૃજતેત્યાદિશ્રુતિશ્ચોદાહરન્ત્યમી

વિષ્ણોર્નાભેઃ સમુદ્ભૂતો વેધાઃ કમલજસ્તતઃ ।
વિષ્ણુરેવેશ ઇત્યાહુર્લોકે ભાગવતા જનાઃ

શિવસ્ય પાદાવન્વેષ્ટું શાર્ઙ્ગ્યશક્તસ્તતઃ શિવઃ ।
ઈશો ન વિષ્ણુરિત્યાહુઃ શૈવા આગમમાનિનઃ

પુરત્રયં સાદયિતું વિઘ્નેશં સોઽપ્યપૂજયત્ ।
વિનાયકં પ્રાહુરીશં ગાણપત્યમતે રતાઃ

એવમન્યે સ્વસ્વપક્ષાભિમાનેનાન્યથાન્યથા ।
મન્ત્રાર્થવાદકલ્પાદીનાશ્રિત્ય પ્રતિપેદિરે

અન્તર્યામિણમારભ્ય સ્થાવરાન્તેશવાદિનઃ ।
સન્ત્યશ્વત્થાર્કવંશાદેઃ કુલદૈવત્વદર્શનાત્

તત્ત્વનિશ્ચયકામેન ન્યાયાગમવિચારિણામ્ ।
એકૈવ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્સાપ્યત્ર સ્ફુટમુચ્યતે

માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ।
અસ્યાવયવભૂતૈસ્તુ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્

ઇતિ શ્રુત્યનુસારેણ ન્યાયો નિર્ણય ઈશ્વરે ।
તથા સત્યવિરોધઃ સ્યાત્સ્થાવરાન્તેશવાદિનામ્

માયા ચેયં તમોરૂપા તાપનીયે તદીરણાત્ ।
અનુભૂતિં તત્ર માનં પ્રતિયજ્ઞે શ્રુતિઃ સ્વયમ્

જડં મોહાત્મકં તચ્ચેત્યનુભાવયતિ શ્રુતિઃ ।
આબાલગોપં સ્પષ્ટત્વાદાનન્ત્યં તસ્ય સાબ્રવીત્

અચિદાત્મઘટાદિનાં યત્સ્વરૂપં જડં હિ તત્ ।
યત્ર કુણ્ઠીભવેદ્બુદ્ધિઃ સ મોહ ઇતિ લૌકિકાઃ

ઇત્થં લૌકિકદૃષ્ટ્યૈતત્સર્વૈરપ્યનુભૂયતે ।
યુક્તિદૃષ્ટ્યા ત્વનિર્વાચ્યં નાસદાસીદિતિશ્રુતેઃ

નાસદાસીદ્વિભાતત્વાન્નો સદાસીચ્ચ બાધનાત્ ।
વિદ્યાદૃષ્ટ્યા શ્રુતં તુચ્છં તસ્ય નિત્યનિવૃત્તિતઃ

તુચ્છાનિર્વચનીયા ચ વાસ્તવી ચેત્યસૌ ત્રિધા ।
જ્ઞેયા માયા ત્રિભિર્બોધૈઃ શ્રૌતયૌક્તિકલૌકિકૈઃ

અસ્ય સત્ત્વમસત્ત્વં ચ જગતો દર્શયત્યસૌ ।
પ્રસારણાચ્ચ સંકોચાદ્યથા ચિત્રપટસ્તથા

અસ્વતન્ત્રા હિ માયા સ્યાદપ્રતીતેર્વિના ચિતિમ્ ।
સ્વતન્ત્રાપિ તથૈવ સ્યાદસઙ્ગસ્યાન્યથાકૃતેઃ

કૂટસ્થાસઙ્ગમાત્માનં જડત્ત્વેન કરોતિ સા ।
ચિદાભાસસ્વરૂપેણ જીવેશાવપિ નિર્મમે

કૂટસ્થમનુપાઋત્ય કરોતિ જગદાદિકમ્ ।
દુર્ઘટૈકવિધાયિન્યાં માયાયાં કા ચમત્કૃતિઃ

દ્રવત્વમુદકે વહ્નાવુષ્ણ્યં કાઠિન્યમશ્મનિ ।
માયાયા દુર્ઘટત્વં ચ સ્વતઃ સિદ્ધ્યતિ નાન્યથા

ન વેત્તિ માયિનં લોકો યાવત્તાવચ્ચમત્કૃતિમ્ ।
ધત્તે મનસિ પશ્ચાત્તુ માયૈષેત્યુપશામ્યતિ

પ્રસરન્તિ હિ ચોદ્યાનિ જગદ્વસ્તુત્વવાદિષુ ।
ન ચોદનીયં માયાયાં તસ્યાચ્ચોદ્યૈકરૂપતઃ

ચોદ્યેઽપિ યદિ ચોદ્યં સ્યાત્તચ્ચોદ્યે ચોદ્યતે મયા ।
પરિહાર્યં તતશ્ચોદ્યં ન પુનઃ પ્રતિચોદ્યતામ્

વિસ્મયૈકશરીરાયા માયાયાશ્ચોદ્યરૂપતઃ ।
અન્વેષ્યઃ પરિહારોઽસ્યા બુદ્ધિમદ્ભિઃ પ્રયત્નતઃ

માયાત્વમેવ નિશ્ચેયમિતિ ચેત્તર્હિ નિશ્ચિનુ ।
લોકપ્રસિદ્ધમાયાયા લક્ષણં યત્તદીક્ષ્યતામ્

ન નિરૂપયિતું શક્યા વિસ્પષ્ટં ભાસતે ચ યા ।
સા માયેતીન્દ્રજાલાદૌ લોકાઃ સમ્પ્રતિપેદિરે

સ્પષ્ટં ભાતિ જગચ્ચેદમશક્યં તન્નિરૂપણમ્ ।
માયામયં જગત્તસ્માદીક્ષસ્વાપક્ષપાતતઃ

નિરૂપયિતુમારબ્ધે નિખિલૈરપિ પણ્ડિતૈઃ ।
અજ્ઞાનં પુરતસ્તેષાં ભાતિ કક્ષાસુ કાસુચિત્

દેહેન્દ્રિયાદયો ભાવા વીર્યેણોત્પાદિતાઃ કથમ્ ।
કથં વા તત્ર ચૈતન્યમિત્યુક્તે તે કિમુત્તરમ્

વીર્યસ્યૈષ સ્વભાવશ્ચેત્કથં તદ્વિદિતં ત્વયા ।
અન્વયવ્યતિરેકૌ યૌ ભગ્નૌ તૌ વ્યર્થવીર્યતઃ

ન જાનામિ કિમપ્યેતદિત્યન્તે શરણં તવ ।
અત એવ મહન્તોઽસ્યાઃ પ્રવદન્તીન્દ્રજાલતામ્

એતસ્માન્કિમિવેન્દ્રજાલમપરં યદ્ગર્ભવાસસ્થિતમ્
રેતશ્ચેતતિ હસ્તમસ્તકપદં પ્રોદ્ભૂતનાનાઙ્કુરમ્ ।
પર્યાયેણ શિશુત્વયૌવનજરારોગૈરનેકૈર્વૃતમ્
પશ્યત્યત્તિ શૃણોતિ જિઘ્રતિ તથા ગચ્છત્યથાગચ્છતિ

દેહવદ્વટધાનાદૌ સુવિચાર્યાવલોક્યતામ્ ।
ક્વ ધાના કુત્ર વા વૃક્ષસ્તસ્માન્માયેતિ નિશ્ચિનુ

નિરુક્તાવભિમાનં યે દધતે તાર્કિકાદયઃ ।
હર્ષમિશ્રાદિભિસ્તે તુ ખણ્ડનાદૌ સુશિક્ષિતાઃ

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેષુ યોજયેત્ ।
અચિન્ત્યરચનારૂપં મનસાપિ જગત્ખલુ

અચિન્ત્યરચનાશક્તિબીજં માયેતિ નિશ્ચિનુ ।
માયાબીજં તદેવૈકં સુષુપ્તાવનુભૂયતે

જાગ્રત્સ્વપ્નજગત્તત્ર લીનં બીજ ઇવ દ્રુમઃ ।
તસ્માદશેષજગતો વાસનાસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ

યા બુદ્ધિવાસનાસ્તાસુ ચૈતન્યં પ્રતિબિમ્બતિ ।
મેઘાકાશવદસ્પષ્ટશ્ચિદાભાસોઽનુમીયતામ્

સાભાસમેવ તદ્બીજં ધીરૂપેણ પ્રરોહતિ ।
અતો બુદ્ધૌ ચિદાભાસો વિસ્પષ્ટં પ્રતિભાસતે

માયાભાસેન જીવેશૌ કરોતીતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ।
મેઘાકાશજલાકાશાવિવ તૌ સુવ્યવસ્થિતૌ

મેઘવદ્વર્તતે માયા મેઘસ્થિતતુષારવત્ ।
ધીવાસનાશ્ચિદાભાસસ્તુષારસ્થખવત્સ્થિતઃ

માયાધીનશ્ચિદાભાસઃ શ્રુતૌ માયી મહેશ્વરઃ ।
અન્તર્યામી ચ સર્વજ્ઞો જગદ્યોનિઃ સ એવ હિ

સૌષુપ્તમાનન્દમયં પ્રક્રમ્યૈવં શ્રુતિર્જગૌ ।
એષ સર્વેશ્વર ઇતિ સોઽયં વેદોક્ત ઈશ્વરઃ

સર્વજ્ઞત્વાદિકે તસ્ય નૈવ વિપ્રતિપદ્યતામ્ ।
શ્રૌતાર્થસ્યાવિતર્ક્યત્વાન્માયાયાં સર્વસમ્ભવાત્

અયં યત્સૃજતે વિશ્વં તદન્યથયિતું પુમાન્ ।
ન કોઽપિ શક્તસ્તેનાયં સર્વેશ્વર ઇતિ ઈરિતઃ

અશેષપ્રાણિબુદ્ધીનાં વાસનાસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ ।
તાભિઃ ક્રોડીકૃતં સર્વં તેન સર્વજ્ઞ ઈરિતઃ

વાસનાનાં પરોક્ષત્વાત્સર્વજ્ઞત્વં ન હીક્ષ્યતે ।
સર્વબુદ્ધિષુ તદ્દૃષ્ટ્વા વાસનાસ્વનુમીયતામ્

વિજ્ઞાનમયમુખ્યેષુ કોષેષ્વન્યત્ર ચૈવ હિ ।
અન્તસ્તિષ્ઠન્યમયતિ તેનાન્તર્યામિતાં વ્રજેત્

બુદ્ધૌ તિષ્ઠન્નાન્તરોઽસ્યાધિયાનીક્ષ્યશ્ચ ધીવપુઃ ।
ધિયમન્તર્યમયતીત્યેવં વેદેન ઘોષિતમ્

તન્તુઃ પટે સ્થિતો યદ્વદુપાદાનતયા તથા ।
સર્વોપાદાનરૂપત્વાત્સર્વત્રાયમવસ્થિતઃ

પટાદપ્યાન્તરસ્તન્તુસ્તન્તોરપ્યંશુરાન્તરઃ ।
આન્તરત્વસ્ય વિશ્રાન્તિર્યત્રાસાવનુમીયતામ્

દ્વિત્ર્યાન્તરત્વકક્ષાણાં દર્શનેઽપ્યયમાન્તરઃ ।
ન વીક્ષ્યતે તતો યુક્તિશ્રુતિભ્યામેવ નિર્ણયઃ

પટરૂપેણ સંસ્થાનાત્પટસ્તન્તોર્વપુર્યથા ।
સર્વરૂપેણ સંસ્થાનાત્સર્વમસ્ય વપુસ્તથા

તન્તોઃ સંકોચવિસ્તારચલનાદૌ પટસ્તથા ।
અવશ્યમેવ ભવતિ ન સ્વાતન્ત્ર્યં પટે મનાક્

તથાન્તર્યામ્યયં યત્ર યયા વાસનયા યથા ।
વિક્રીયતે તથાવશ્યં ભવત્યેવ ન સંશયઃ

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન ! તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા

સર્વભૂતાનિ વિજ્ઞાનમયાસ્તે હૃદયે સ્થિતાઃ ।
તદુપાદાનભૂતેશસ્તત્ર વિક્રિયતે ખલુ

દેહાદિપઞ્જરં યન્ત્રં તદારોહોઽભિમાનિતા ।
વિહિતપ્રતિસિદ્ધેષુ પ્રવૃત્તિર્ભ્રમણં ભવેત્

વિજ્ઞાનમયરૂપેણ તત્પ્રવૃત્તિસ્વરૂપતઃ ।
સ્વશક્ત્યેશો વિક્રિયતે માયયા ભ્રામણં હિ તત્

અન્તર્યમયતીત્યુક્ત્યા યમેવાર્થઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ ।
પૃથિવ્યાદિષુ સર્વત્ર ન્યાયોઽયં યોજ્યતાં ધિયા

જાનામિ ધર્મં ન ચ મે પ્રવૃત્તિ-
ર્જાનામ્યધર્મં ન ચ મે નિવૃત્તિઃ ।
કેનાપિ દેવેન હૃદિ સ્થિતેન
યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા કરોમિ

નાર્થઃ પુરુષકારેણેત્યેવં મા શંક્યતાં યતઃ ।
ઈશઃ પુરુષકારસ્ય રૂપેણાપિ વિવર્તતે

ઈદૃગ્બોધેનેશ્વરસ્ય પ્રવૃત્તિર્મૈવ વાર્યતામ્ ।
તથાપીશસ્ય બોધેન સ્વાત્માસઙ્ગત્વધીજનિઃ

તાવતા મુક્તિરિત્યાહુઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયસ્તથા ।
શ્રુતિસ્મૃતી મમૈવાજ્ઞે ઇત્યપીશ્વરભાષિતમ્

આજ્ઞાયા ભીતિહેતુત્વં ભીષાસ્માદિતિ હિ શ્રુતમ્ ।
સર્વેશ્વરત્વમેતત્સ્યાદન્તર્યામિત્વતઃ પૃથક્

એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસન ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તાયં જનાનામિતિ ચ શ્રુતિઃ

જગદ્યોનિર્ભવેદેષ પ્રભવાપ્યયકૃદ્યતઃ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવાવુત્પત્તિપ્રલયૌ મતૌ

આવિર્ભાવયતિ સ્વસ્મિન્વિલીનં સકલં જગત્ ।
પ્રાણિકર્મવશાદેષ પટો યદ્વત્પ્રસારિતઃ

પુનસ્તિરોભાવયતિ સ્વાત્મન્યેવાખિલં જગત્ ।
પ્રાણિકર્મક્ષયવશાત્સંકોચિતપટો યથા

રાત્રિઘસ્રૌ સુપ્તિબોધાવુન્મીલનનિમીલને ।
તૂષ્ણીંભાવમનોરાજ્યે ઇવ સૃષ્ટિલયાવિમૌ

આવિર્ભાવતિરોભાવશક્તિમત્ત્વેન હેતુના ।
આરમ્ભપરિણામાદિચોદ્યાનાં નાત્ર સમ્ભવઃ

અચેતનાનાં હેતુઃ સ્યાજ્જાડ્યાંશેનેશ્વરસ્તથા ।
ચિદાભાસાંશતસ્ત્વેષ જીવાનાં કારણં ભવેત્

તમઃ પ્રધાનઃ ક્ષેત્રાણાં ચિત્પ્રધાનાશ્ચિદાત્મનામ્ ।
પરઃ કારણતામેતિ ભાવનાજ્ઞાનકર્મભિઃ

ઇતિ વાર્તિકકારેણ જડચેતનહેતુતા ।
પરમાત્મન એવોક્તા નેશ્વરસ્યેતિ ચેચ્છ્હૃણુ

અન્યોન્યાધ્યાસમત્રાપિ જીવકૂટસ્થયોરિવ ।
ઈશ્વરબ્રહ્મણોઃ સિદ્ધં કૃત્વા બ્રૂતે સુરેશ્વરઃ

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યદ્બ્રહ્મ તસ્માત્સમુત્થિતાઃ ।
ખં વાય્વગ્નિજલોર્વ્યોષધ્યન્નદેહાઃ ઇતિ શ્રુતિઃ

આપાતદૃષ્ટિતસ્તત્ર બ્રહ્મણો ભાતિ હેતુતા ।
હેતોશ્ચ સત્યતા તસ્માદન્યોન્યાધ્યાસ ઇષ્યતે

અન્યોન્યાધ્યાસરૂપોઽસાવન્નલિપ્તઃ પટો યથા ।
ઘટ્ટિતેનૈકતામેતિ તદ્વદ્ભ્રાન્તૈકતાંગતઃ

મેઘાકાશમહાકાશૌ વિવિચ્યેતે ન પામરૈઃ ।
તદ્વદ્બ્રહ્મએશયોરૈક્યં પશ્યન્ત્યાપાતદર્શિનઃ

ઉપક્રમાદિભિર્લિઙ્ગૈસ્તાત્પર્યસ્ય વિચારણાત્ ।
અસઙ્ગં બ્રહ્મ માયાવી સૃજત્યેષ મહેશ્વરઃ

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં ચેત્યુપક્રમ્યોપસંહૃતઃ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે ઇત્યસઙ્ગત્વનિર્ણયઃ

માયી સૃજતિ વિશ્વં સંનિરુદ્ધસ્તત્ર માયયા ।
અન્ય ઇત્યપરા બ્રૂતે શ્રુતિસ્તેનેશ્વરઃ સૃજેત્

આનન્દમય ઈશોઽયં બહુ સ્યામિત્યવૈક્ષત ।
હિરણ્યગર્ભરૂપોઽભૂત્સુપ્તિઃ સ્વપ્નો યથા ભવેત્

ક્રમેણ યુગપદ્વૈષા સૃષ્ટિર્જ્ઞેયા યથાશ્રુતિ ।
દ્વિવિધશ્રુતિસદ્ભાવાદ્દ્વિવિધસ્વપ્નદર્શનાત્

સૂત્રાત્મા સૂક્ષ્મદેહાખ્યઃ સર્વજીવઘનાત્મકઃ ।
સર્વાહંમાનધારિત્વાત્ક્રિયાજ્ઞાનાદિશક્તિમાન્

પ્રત્યૂષે વા પ્રદોષે વા મગ્નો મન્દે તમસ્યયમ્ ।
લોકો ભાતિ યથા તદ્વદસ્પષ્ટં જગદીક્ષ્યતે

સર્વતો લાઞ્છિતો મસ્યા યથા સ્યાદ્ઘટ્ટિતઃ પટઃ ।
સૂક્ષ્માકારૈસ્તથેશસ્ય વપુઃ સર્વત્ર લાઞ્છિતમ્

શસ્યં વા શાકજાતં વા સર્વતોઽઙ્કુરિતં યથા ।
કોમલં તદ્વદેવૈષ પેલવો જગદઙ્કુરઃ

આતપાભાતલોકો વા પટો વા વર્ણપૂરિતઃ ।
શસ્યં વા ફલિતં યદવત્તથા સ્પષ્ટવપુર્વિરાટ્

વિશ્વરૂપાધ્યાય એષ ઉક્તઃ સૂક્તેઽપિ પૌરુષે ।
ધાત્રાદિસ્તમ્બપર્યન્તાનેતસ્યાવયવાન્ વિદુઃ

ઈશસૂત્રવિરાટ્વેધોવિષ્ણુરુદ્રએન્દ્રવહ્નયઃ ।
વિઘ્નભૈરવમૈરાલમારિકા યક્ષરાક્ષસાઃ

વિપ્રક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા ગવાશ્વમૃગપક્ષિણઃ ।
અશ્વત્થવટચૂતાદ્યા યવવૃહિતૃણાદયઃ

જલપાષાણમૃત્કાષ્ઠવાસ્યાકુદ્દાલકાદયઃ ।
ઈશ્વરાઃ સર્વ એવૈતે પૂજિતાઃ ફલદાયિનઃ

યથા યથોપાસતે તં ફલમીયુસ્તથા તથા ।
ફલોત્કર્ષાપકર્ષૌ તુ પૂજ્યપૂજાનુસારતઃ

મુક્તિસ્તુ બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય જ્ઞાનાદેવ ન ચાન્યથા ।
સ્વપ્રબોધં વિના નૈવ સ્વસ્વપ્નં હીયતે યથા

અદ્વિતીયબ્રહ્મતત્ત્વે સ્વપ્નોઽયમખિલં જગત્ ।
ઈશજીવાદ્રૂપેણ ચેતનાચેતનાત્મકમ્

આનન્દમયવિજ્ઞાનમયાવીશ્વરજીવકૌ ।
માયયા કલ્પિતાવેતૌ તાભ્યાં સર્વં પ્રકલ્પિતમ્

ઈક્ષણાદિપ્રવેશાન્તા સૃષ્ટિરીશેન કલ્પિતા ।
જાગ્રદાદિવિમોક્ષાન્તઃ સંસારો જીવકલ્પિતઃ

અદ્વિતીયં બ્રહ્મતત્ત્વમસઙ્ગં તન્ન જાનતે ।
જીવએશયોર્માયિકયોર્વૃથૈવ કલહં યયુઃ

જ્ઞાત્વા સદા તત્ત્વનિષ્ઠાનનુમોદામહે વયમ્ ।
અનુશોચામ એવાન્યાન્ન ભ્રાન્તૈર્વિવદામહે

તૃણાર્ચકાદિયોગાન્તા ઈશ્વરભ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ ।
લોકાયતાદિસાંખ્યાન્તા જીવવિભ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ

અદ્વિતીયબ્રહ્મતત્ત્વં ન જાનન્તિ યદા તદા ।
ભ્રાન્તા એવાખિલાસ્તેષાં ક્વ મુક્તિઃ ક્વેહ વા સુખમ્

ઉત્તમાધમભાવશ્ચેત્તેષાં સ્યાદસ્તુ તેન કિમ્ ।
સ્વપ્નસ્થરાજ્યભિક્ષાભ્યાં ન બુદ્ધઃ સ્પૃશ્યતે ખલુ

તસ્માન્મુમુક્ષિભિર્નૈવ મતિર્જીવેશવાદયોઃ ।
કાર્યા કિંતુ બ્રહ્મતત્ત્વં વિચાર્ય બુધ્યતાં ચ તત્

પૂર્વપક્ષતયા તૌ ચેત્તત્ત્વનિશ્ચયહેતુતામ્ ।
પ્રાપ્નુતોઽસ્તુ નિમજ્જસ્ય તયોર્નૈતાવતા વશઃ

અસઙ્ગચિદ્વિભુર્જીવઃ સાંખ્યોક્તસ્તાદૃગીશ્વરઃ ।
યોગોક્તસ્તત્ત્વમોરર્થૌ શુદ્ધૌ તાવિતિ ચેચ્છૃણુ

ન તત્ત્વમોરુભાવાર્થાવસ્મત્સિદ્ધાન્તતાં ગતૌ ।
અદ્વૈતબોધનાયૈવ સા કક્ષા કાચિદિષ્યતે

અનાદિમાયયા ભ્રાન્તા જીવેશૌ સુવિલક્ષણૌ ।
મન્યન્તે તદ્વ્યુદાસાય કેવલં શોધનં તયોઃ

અત એવાત્ર દૃષ્ટાન્તો યોગ્યઃ પ્રાક્સમ્યગીરિતઃ ।
ઘટાકાશમહાકાશજલાકાશાભ્રખાત્મકઃ

જલાભ્રોપાધ્યધીને તે જલાકાશાભ્રખે તયોઃ ।
આધારૌ તુ ઘટાકાશમહાકાશૌ સુનિર્મલૌ

એવમાનન્દવિજ્ઞાનમયૌ માયાધિયોર્વશૌ ।
તદધિષ્ઠાનકૂટસ્થબ્રહ્મણી તુ સુનિર્મલે

એતત્કક્ષોપયોગેન સાંખ્યયોગૌ મતૌ યદિ ।
દેહોઽન્નમયકક્ષત્વાદાત્મત્વેનાભ્યુપેયતામ્

આત્મભેદો જગત્સત્યમીશોઽન્ય ઇતિ ચેત્ત્રયમ્ ।
ત્યજ્યતે તૈસ્તદા સાંખ્યયોગવેદાન્તસંમતિઃ

જીવાસઙ્ગત્વમાત્રેણ કૃતાર્થ ઇતિ ચેત્તદા ।
સ્રક્ચન્દનાદિનિત્યત્વમાત્રેણાપિ કૃતાર્થતા

યથા સ્રગાદિનિત્યત્વં દુઃસમ્પાદ્યં તથાત્મનઃ ।
અસઙ્ગત્વં ન સમ્ભાવ્યં જીવતોર્જગદીશયોઃ

અવશ્યં પ્રકૃતિઃ સઙ્ગં પુરેવાપાદયેત્તથા ।
નિયચ્છત્યેતમીશોઽપિ કોઽસ્ય મોક્ષસ્તથા સતિ

અવિવેકકૃતઃ સઙ્ગો નિયમશ્ચેતિ ચેત્તદા ।
બલાદાપતિતો માયાવાદઃ સાંખ્યસ્ય દુર્મતેઃ

બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાર્થમાત્મનાનાત્વમિષ્યતામ્ ।
ઇતિ ચેન્ન યતો માયા વ્યવસ્થાપયિતું ક્ષમા

દુર્ઘટં ઘટયામીતિ વિરુદ્ધં કિં ન પશ્યસિ ।
વાસ્તવૌ બન્ધમોક્ષૌ તુ શ્રુતિર્ન સહતેતરામ્

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

માયાખ્યાયા કામધેનોર્વત્સૌ જીવેશ્વરાવુભૌ ।
યથેચ્છં પિબતાં દ્વૈતં તત્ત્વં ત્વદ્વૈતમેવ હિ

કૂટસ્થબ્રહ્મણોર્ભેદો નામમાત્રાદૃતે ન હિ ।
ઘટાકાશમહાકાશૌ વિયુજ્યેતે ન હિ ક્વચિત્

યદદ્વૈતં શ્રુતં સૃષ્ટેઃ પ્રાક્તદેવાદ્ય ચોપરિ ।
મુક્તાવપિ વૃથા માયા ભ્રામયત્યખિલાન્ જનાન્

યે વદન્તીત્થમેતેઽપિ ભ્રામ્યન્તેઽવિદ્યયાત્ર કિમ્ ।
ન યથા પૂર્વમેતેષામત્ર ભ્રાન્તેરદર્શનાત્

ઐહિકામુષ્મિકઃ સર્વઃ સંસારો વાસ્તવસ્તતઃ ।
ન ભાતિ નાસ્તિ ચાદ્વૈતમિત્યજ્ઞાનિવિનિશ્ચયઃ

જ્ઞાનીનાં વિપરીતોઽસ્માન્નિશ્ચયઃ સમ્યગીક્ષ્યતે ।
સ્વસ્વનિશ્ચયતો બદ્ધો મુક્તોઽહં વેતિ મન્યતે

નાદ્વૈતમપરોક્ષં ચેન્ન ચિદ્રૂપેણ ભાસનાત્ ।
અશેષેણ ન ભાતં ચેદ્દ્વૈતં કિં ભાસતેઽખિલમ્

દિઙ્માત્રેણ વિભાનં તુ દ્વયોરપિ સમં ખલુ ।
દ્વૈતસિદ્ધિવદદ્વૈતસિદ્ધિસ્ત્વેતાવતા ન કિમ્

દ્વૈતેન હીનમદ્વૈતં દ્વૈતજ્ઞાને કથં ત્વિદમ્ ।
ચિદ્ભાનં ત્વવિરોધ્યસ્ય દ્વૈતસ્યાતોઽસમે ઉભે

એવં તર્હિ શૃણુ દ્વૈતમસન્માયામયત્વતઃ ।
તેન વાસ્તવમદ્વૈતં પરિશેષાદ્વિભાસતે

અચિન્ત્યરચનારૂપં માયૈવ સકલં જગત્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય વસ્તુત્વમદ્વૈતે પરિશેષ્યતામ્

પુનર્દ્વૈતસ્ય વસ્તુત્વં ભાતિ ચેત્ત્વં તથા પુનઃ ।
પરિશીલય કો વાત્ર પ્રયાસસ્તેન તે વદ

કિયન્તં કાલમિતિ ચેત્ખેદોઽયં દ્વૈત ઇષ્યતામ્ ।
અદ્વૈતે તુ ન યુક્તોઽયં સર્વાનાર્થનિવારણાત્

ક્ષુત્પિપાસાદયો દૃષ્ટા યથાપૂર્વં મયીતિ ચેત્ ।
મચ્છબ્દવાચ્યેઽહઙ્કારે દૃશ્યતાં નેતિ કો વદેત્

ચિદ્રૂપેઽપિ પ્રસજ્યેરન્ તાદાત્મ્યાધ્યાસતો યદિ ।
માધ્યાસં કુરુ કિન્તુ ત્વં વિવેકં કુરુ સર્વદા

ઝટિત્યધ્યાસ આયાતિ દૃઢવાસનયેતિ ચેત્ ।
આવર્તયેત્દ્વિવેકં ચ દૃઢં વાસયિતું સદા

વિવેકે દ્વૈતમિથ્યાત્વં યુક્ત્યૈ વેતિ ન મણ્યતામ્ ।
અચિન્ત્યરચનાત્વસ્યાનુભૂતિર્હિ સ્વસાક્ષિકી

ચિદપ્યચિન્ત્યરચના યદિ તર્હ્યસ્તુ નો વયમ્ ।
ચિતિં સ્વચિન્ત્યરચનાં બ્રૂમો નિત્યત્વકારણાત્

પ્રાગભાવો નાનુભૂતશ્ચિતેર્નિત્યા તતશ્ચિતિઃ ।
દ્વૈતસ્ય પ્રાગભાવસ્તુ ચૈતન્યેનાનુભૂયતે

પ્રાગભાવયુતં દ્વૈતં રચ્યતે હિ ઘટાદિવત્ ।
તથાપિ રચના ચિન્ત્યા મિથ્યા તેનેન્દ્રજાલવત્

ચિત્પ્રત્યક્ષા તતોઽન્યસ્ય મિથ્યાત્વં ચાનુભૂયતે ।
નાદ્વૈતમપરોક્ષં ચેત્યેતન્ન વ્યાહતં કથમ્

ઇત્થં જ્ઞાત્વાપ્યસન્તુષ્ટાઃ કેચિત્કુત ઇતીર્ય તામ્ ।
ચાર્વાકાદેઃ પ્રબુદ્ધસ્યાપ્યાત્મા દેહઃ કુતો વદ

સમ્યગ્વિચારો નાસ્ત્યસ્ય ધીદોષાદિતિ ચેત્તથા ।
અસન્તુષ્ટાશ્ચ શાસ્ત્રાર્થં ન ત્વીક્ષન્તે વિશેષતઃ

યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
ઇતિ શ્રૌતં ફલં દૃષ્ટં નેતિ ચેદ્દૃષ્ટમેવ તત્

યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હૃદયગ્રન્થયસ્ત્વિતિ ।
કામા ગ્રન્થિસ્વરૂપેણ વ્યાખ્યાતા વાક્યશેષતઃ

અહઙ્કારચિદાત્માનવીકીકૃત્યાવિવેકતઃ ।
ઇદં મે સ્યાદિદં મે સ્યાદિતીચ્છાઃ કામશબ્દિતાઃ

અપ્રવેશ્ય ચિદાત્માનં પૃથક્પશ્યન્નહઙ્કૃતિમ્ ।
ઇચ્છસ્તુ કોટિવસ્તૂનિ ન બાધો ગ્રન્થિભેદતઃ

ગ્રન્થિભેદેઽપિ સમ્ભાવ્યા ઇચ્છાઃ પ્રારબ્ધદોષતઃ ।
બુધ્વાપિ પાપબાહુલ્યાદસન્તોષો યથા તવ

અહઙ્કારગતેચ્છાદ્યૈર્દેહવ્યાધિદિભિસ્તથા ।
વૃક્ષાદિજન્મનાશૈર્વા ચિદ્રૂપાત્મનિ કિં ભવેત્

ગ્રન્થિભેદાત્પુરાપ્યેવમિતિ ચેત્તન્ન વિસ્મર ।
અયમેવ ગ્રન્થિભેદસ્તવ તેન કૃતી ભવાન્

નૈવં જાનન્તિ મૂઢાશ્ચેત્સોઽયં ગ્રન્થિર્નચાપરઃ ।
ગ્રન્થિતદ્ભેદમાત્રેણ વૈષમ્યં મૂઢબુદ્ધયોઃ

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા દેહેન્દ્રિયમનોધિયામ્ ।
ન કિંચિદપિ વૈષમ્યમસ્ત્યજ્ઞાનિવિબુદ્ધયોઃ

વ્રાત્યશ્રોત્રિયયોર્વેદપાઠાપાઠકૃતાભિદા ।
નાહારાદવસ્તિ ભેદઃ સોઽયં ન્યાયોઽત્ર યોજ્યતામ્

ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ।
ઉદાસીનવદાસીન ઇતિ ગ્રન્થિભિદોચ્યતે

ઔદાસીન્યં વિધેયં ચેદ્વચ્છશબ્દ વ્યર્થતા તદા ।
ન શક્તા હ્યસ્ય દેહાદ્યા ઇતિ ચેદ્રોગ એવ સઃ

તત્ત્વબોધં ક્ષયવ્યાધિં મન્યન્તે યે મહાધિયઃ ।
તેષં પ્રજ્ઞાતિવિશદા કિં તેષાં દુઃશકં વદ

ભરતાદેરપ્રવૃત્તિઃ પુરાણોક્તેતિ ચેત્તદા ।
જક્ષત્ક્રીડન્રતિં વિન્દન્નિત્યશ્રૌષીર્ન કિં શ્રુતિમ્

ન હ્યાહારાદિ સન્ત્યજ્ય ભરતાદ્યાઃ સ્થિતાઃ ક્વચિત્ ।
કાષ્ઠપાષાણવત્કિન્તુ સઙ્ગભીતા ઉદાસતે

સઙ્ગી હિ બાધ્યતે લોકે નિઃસઙ્ગઃ સુખમશ્નુતે ।
તેન સઙ્ગઃ પરિત્યાજ્યઃ સર્વદા સુખમિચ્છતા

અજ્ઞાત્વા શાસ્ત્રહૃદયં મૂઢો વક્ત્યન્યથાન્યથા ।
મૂર્ખાણાં નિર્ણય સ્વાસ્તામસ્મત્સિદ્ધાન્ત ઉચ્યતે

વૈરાગ્યબોધોપરમાઃ સહાયાસ્તે પરસ્પરમ્ ।
પ્રાયેણ સહ વર્તન્તે વિયુજ્યન્તે ક્વચિત્ક્વચિત્

હેતુસ્વરૂપકાર્યાણિ ભિન્નાન્યેષામસંકરઃ ।
યથાવદવગન્તવ્યઃ શાસ્ત્રાર્થપ્રવિવિચ્યતા

દોષદૃષ્ટિર્જિહાસા ચ પુનર્ભોગેષ્વદીનતા ।
અસાધારણહેત્વાદ્યા વૈરાગ્યસ્ય ત્રયોઽપ્યમી

શ્રવણાદિત્રયં તદ્વત્તત્ત્વમિત્થાવિવેચનમ્ ।
પુનર્ગ્રન્થેરનુદયો બોધસ્યેતે ત્રયો મતાઃ

યમાદિર્ધીનિરોધશ્ચ વ્યવહારસ્ય સંક્ષયઃ ।
સ્યુર્હેત્વાદ્યા ઉપરતેરિત્યસંકર ઈરિતઃ

તત્ત્વબોધઃ પ્રધાનં સ્યાત્સાક્ષાન્મોક્ષ પ્રદત્વતઃ ।
બોધોપકારિણાવેતૌ વૈરાગ્યોપરમાવુભૌ

ત્રયોઽપ્યત્યન્તપક્વાશ્ચેન્મહતસ્તપસઃ ફલમ્ ।
દુરિતેન ક્વચિત્કિંચિત્કદાચિત્પ્રતિબધ્યતે

વૈરાગ્યોપરતી પૂર્ણે બોધસ્તુ પ્રતિબધ્યતે ।
યસ્ય તસ્ય ન મોક્ષોઽસ્તિ પુણ્યલોકસ્તપોબલાત્

પૂર્ણે બોધે તદન્યૌ દ્વૌ પ્રતિબદ્ધૌ યદા તદા ।
મોક્ષો વિનિશ્ચિતઃ કિન્તુ દૃષ્ટદુઃખં ન નશ્યતિ

બ્રહ્મલોકતૃણીકારો વૈરાગ્યસ્યાવધિર્મતઃ ।
દેહાત્મવત્પરાત્મત્વદાર્ઢ્યે બોધઃ સમાપ્યતે

સુપ્તિવદ્વિસ્મૃતિઃ સીમા ભવેદુપરમસ્ય હિ ।
દિશાનયા વિનિશ્ચેયં તારતમ્યમવાન્તરમ્

આરબ્ધકર્મનાનાત્વાદ્બુદ્ધાનામન્યથાન્યથા ।
વર્તનન્તેન શાસ્ત્રાર્થે ભ્રમિતવ્યં ન પણ્ડિતૈઃ

સ્વસ્વકર્માનુસારેણ વર્તતન્તાં તે યથા તથા ।
અવિશિષ્ટઃ સર્વબોધઃ સમા મુક્તિરિતિ સ્થિતિઃ

જગચ્ચિત્રં સ્વચૈતન્યે પટે ચિત્રમિવાર્પિતમ્ ।
માયયા તદપેક્ષૈવ ચૈતન્યે પરિશિષ્યતામ્

ચિત્રદીપમિમં નિત્યં યેઽનુસન્દધતે બુધાઃ ।
પશ્યન્તોઽપિ જગચ્ચિત્રં તે મુહ્યન્તિ ન પૂર્વવત્

ઇતિ ચિત્રદીપોનામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ