Panchadashi · Chapter p15
tṛptidīponāma - saptamaḥ paricchedaḥ /
ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ /
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret
asyāḥ śruterabhiprāyaḥ samyagatra vicāryate /
jīvanmuktasya yā tṛptiḥ sā tena viśadāyate
māyābhāsena jīveśau karotīti śrutatvataḥ /
kalpitāveva jīveśau tābhyāṃ sarvaṃ prakalpitam
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā /
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ
bhramādhiṣṭhānabhūtātmā kūṭasthāsaṅgacidvapuḥ /
anyonyādhyāsato'saṅgadhīsthajīvo'tra pūruṣaḥ
sādhiṣṭhāno vimokṣādau jīvo'dhikriyate na tu /
kevalo niradhiṣṭhānavibhrānteḥ kvāpyasiddhitaḥ
adhiṣṭhānāṃśasaṃyuktaṃ bhramāṃśamavalambate /
yadā tadāhaṃ saṃsārītyevaṃ jīvo'timanyate
bhramāṃśasya tiraskārādadhiṣṭhānapradhānatā /
yadā tadā cidātmāhamasaṅgo'smīti buddhyate
nāsaṅge'haṃkṛtiryuktā kathamasmīti cecchṛṇu /
eko mukhyo dvāvamukhyāvityarthastrividho'hamaḥ
anyonyādhyāsarūpeṇa kūṭasthābhāsayorvapuḥ /
ekībhūya bhavenmukhyastatra mūḍhaiḥ prapūjyate
pṛthagābhāsakūṭasthāvamukhyau tatra tattvavit /
paryāyeṇa prayuṅkte'haṃśabdaṃ loke ca vaidike
laukikavyavahāre'haṃ gacchāmītyādike budhaḥ /
vivicyaiva cidābhāsaṃ kūṭasthāttaṃ vivakṣati
asaṅgo'haṃ cidātmāhamiti śāstrīyadṛṣṭitaḥ /
ahaṃśabdaṃ prayuṅkteyaṃ kūṭasthe kevale budhaḥ
jñānitājñānite tvātmābhāsasyaiva na cātmanaḥ /
tathā ca kathamābhāsaḥ kūṭastho'smīti buddhyatām
nāyaṃ doṣaścidābhāsaḥ kūṭasthaikasvabhāvavān /
ābhāsatvasya mithyātvātkūṭasthatvāvaśeṣaṇāt
kūṭastho'smīti bodho'pi mithyā cenneti ko vadet /
na hi satyatayābhīṣṭaṃ rajjusarpavisarpaṇam
tādṛśenāpi bodhena saṃsāro vinivartate /
yakṣānurūpo hi balirityāhurlaukikā janāḥ
tasmādābhāsapuruṣaḥ sakūṭastho vivicya tam /
kūṭastho'smīti vijñātumarhatītyabhyadhāt śrutiḥ
asaṃdigdha aviparyasta bodho deha ātmanīkṣyate /
tadvadatreti nirṇetumayamityabhidhīyate
dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam /
ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate
ayamityaparokṣatvamucyate cettaducyatām /
svayaṃprakāśacaitanyamaparokṣaṃ sadā yataḥ
parokṣamaparokṣaṃ ca jñānamajñānamityadaḥ /
nityāparokṣarūpe'pi dvayaṃ syāddaśame yathā
navasaṃkhyāhṛtajñāno daśamo vibhramāttadā /
na vetti daśamo'smīti vīkṣyamāṇo'pi tānnava
na bhāti nāsti daśama iti svaṃ dahamaṃ tadā /
matvā vakti tadajñānakṛtamāvaraṇaṃ viduḥ
nadyāṃ mamāra daśama iti śocanpraroditi /
ajñānakṛtavikṣepaṃ rodanādiṃ vidurbudhaḥ
na mṛto daśamo'stīti śrutvāptavacanaṃ tadā /
parokṣatvena daśamaṃ vetti svargādilokavat
tvameva daśamo'sīti gaṇayitvā pradarśitaḥ /
aparokṣatayā jñātvā hṛṣyatyeva na roditi
ajñāna avṛtivikṣepa dvividhā jñāna tṛptayaḥ /
śokāpagama ityete yojanīyāścidātmani
saṃsārāsaktacittaḥ saṃścidābhāsaḥ kadācana /
svayaṃprakāśakūṭasthaṃ svatattvaṃ naiva vettyayam
na bhāti nāsti kūṭastha iti vakti prasaṅgataḥ /
kartā bhoktāhamasmīti vikṣepaṃ pratipadyate
asti kūṭastha ityādau parokṣaṃ vetti vārttayā /
paścātkūṭastha evāsmītyevaṃ vetti vicārataḥ
kartā bhoktetyevamādiśokajātaṃ pramuñcati /
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tuṣyati
ajñānamāvṛtistadvadvikṣepaśca parokṣadhīḥ /
aparokṣamatiḥ śokamokṣastṛptirniraṅkuśā
saptāvasthā imāḥ santi cidābhāsasya tāsvimau /
bandhamokṣau sthitau tatra tisro bandhakṛtaḥ smṛtāḥ
na jānāmītyudāsīnavyavahārasya kāraṇam /
vicāraprāgabhāvena yuktamajñānamīritam
amārgeṇa vicāryātha nāsti no bhāti cetyasau /
viparītavyavahṛtirāvṛteḥ kāryamiṣyate
dehadvayacidābhāsarūpo vikṣepa īritaḥ /
kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyo'sya bandhakaḥ
ajñānamāvṛtiścaite vikṣepātprākprasiddhyataḥ /
yadyapyathāpyavasthete vikṣepasyaiva nātmanaḥ
vikṣepotpattitaḥ pūrvamapi vikṣepasaṃskṛtiḥ /
astyeva tadavasthātvamaviruddhaṃ tatastayoḥ
brahmaṇyāropitatvena brahmāvasthe ime iti /
naśaṅkanīyaṃ sarvāsāṃ brahmaṇyevādhiropaṇāt
saṃsāryahaṃ vibuddho'haṃ niḥśokastuṣṭa ityapi /
jīvagā uttarāvasthā bhānti na brahmagā yadi
tarhyajño'haṃ brahmasattvabhāne maddṛṣṭito na hi /
iti pūrve avasthe ca bhāsete jīvage khalu
ajñānasyāśrayo brahmetyadhiṣṭhānatayā jaguḥ /
jīvāvasthātvamajñānābhimānitvādavādiṣam
jñānadvayena naṣṭe'sminnajñāne tatkṛtāvṛtiḥ /
na bhāti nāsti cetyeṣā dvividhāpi vinaśyati
parokṣajñānato naśyedasattvāvṛttihetutā /
aparokṣajñānanāśyā hyabhānāvṛttihetutā
abhānāvaraṇe naṣṭe jīvatvāropasaṃkṣayāt /
kartṛtvādyakhilaḥ śokaḥ saṃsārākhyaḥ nivartate
nivṛtte sarvasaṃsāre nityamuktatvabhāsanāt /
niraṅkuśā bhavettṛptiḥ punaḥ śokāsamudbhavāt
aparokṣajñānaśokanivṛttākhye ubhe ime /
avasthe jīvage brūte ātmānaṃ cediti śrutiḥ
ayamityaparokṣatvamuktaṃ taddvividhaṃ bhavet /
viṣayasvaprakāśatvāddhiyāpyevaṃ tadīkṣaṇāt
parokṣajñānakāle'pi viṣayasvaprakāśatā /
samābrahma svaprakāśamastītyevaṃ vibodhanāt
ahaṃ brahmetyanullikhya brahmāstītyevamullikht /
parokṣajñānametaṃ na bhrāntaṃ bādhānirūpaṇāt
brahma nāstīti mānaṃ cetsyādbādhyeta tadā dhruvam /
na caivaṃ prabalaṃ manaṃ paśyāmo'to na bādhyate
vyaktyanullekhamātreṇa bhramatve svargadhīrapi /
bhrāntiḥ syādvyaktyanullekhātsāmānyollekhadarśanāt
aparokṣatva yogyasya na parokṣamatirbhramaḥ /
parokṣamityanullekhādarthātpārokṣyasambhavāt
aṃśāgṛhītirbhrāntiśced ghaṭajñāṃ bhramo bhavet /
niraṃśasyāpi saṃśatvaṃ vyāvartyāṃśavibhedataḥ
asatvāṃśo nivarteta parokṣajñānatastathā /
abhānāṃśanivṛttiḥ syādaparokṣadhiyā kṛtā
daśamo'stītyavibhrāntaṃ parokṣajñānamīkṣyate /
brahmāstītyapi tadvatsyādajñānāvaraṇaṃ samam
ātmā brahmeti vākyārthe niḥśeṣeṇa vicārite /
vyaktirullikhyate yadvaddaśamastvamasītyataḥ
daśamaḥ ka iti praśne tvameveti nirākṛte /
gaṇayitvā svena saha svameva daśamaṃ smaret
daśamo'smīti vākyotthā na dhīrasya vihanyate /
ādimadhyāvasāneṣu na navatvasya saṃśayaḥ
sadevetyādivākyena brahmasattvaṃ parokṣataḥ /
gṛhītvā tattvamasyādivākyādvyaktiṃ samullikhet
ādi madhyāvasāneṣu svasya brahmatvadhīriyam /
naiva vyabhicarettasmādāparokṣaṃ pratiṣṭhitam
janmādikāraṇatvākhyalakṣaṇena bhṛguḥ purā /
parokṣeṇa gṛhītvātha vicārāt vyaktimaikṣata
yadyapi tvamasītyatra vākyaṃ noce bhṛgoḥ pitā /
tathāpyannaṃ prāṇamiti vicāryasthalamuktavān
annaprāṇādi koṣeṣu suvicārya punaḥ punaḥ /
ānandavyaktimīkṣitvā brahmalakṣāpyayūyujat
satyaṃ jñānamanantaṃ cetyevaṃ brahmasvalakṣaṇam /
uktvā guhāhitatvena kośeṣvetat pradarśitam
pārokṣyeṇa vibudhyendro ya ātmeyādilakṣaṇāt /
aparokṣīkartumicchaṃścaturvāraṃ guruṃ yayau
ātmā vā iadamityādau parokṣaṃ brahmalakṣitam /
adhyāropāpavādābhyāṃ prajñānaṃ brahma darśitam
avāntareṇa vākyena parokṣabrahmadhīrbhavet /
sarvatraiva mahāvākyavicārāttvaparokṣadhīḥ
brahmāpārokṣyasiddhyarthaṃ mahāvākyamitīritam /
vākyavṛttāvato brahmāparokṣye vimatirnahi
ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ /
antaḥkaraṇasambhinnabodhaḥ sattvampadābhidhaḥ
māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ /
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ
pratyakparokṣataikasya sadvitīyatvapūrṇatā /
viruddhyete yatastasmāllakṣaṇā sampravartate
tattvamasyādivākyeṣu lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā /
so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā
saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra saṃmataḥ /
akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ
pratyagbodho ya ābhāti so'dvayānandalakṣaṇaḥ /
advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ
itthamanyo'nyatādātmyapratipattiryadā bhavet /
abrahmatvaṃ tvamarthasya vyavartyeta tadaiva hi /
tadarthasya ca pārokṣyaṃ yadyevaṃ kiṃ tataḥ śṛṇu /
pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodho'vaśiṣyate
evaṃ sati mahāvākyātparokṣajñānamīryate /
yaisteṣāṃ śāstrasiddhāntavijñānaṃ śobhatetarām
āstāṃ śāstrasya siddhānto yuktyā vākyātparokṣadhīḥ /
svargādivākyavannevaṃ daśame vyabhicārataḥ
svato'parokṣajīvasya brahmatvamabhivāṃchataḥ /
naśyetsiddhaparokṣatvamiti yuktirmahatyaho
vṛddhimiṣṭavato mūlamapi naṣṭamitīritam /
laukikaṃ vacanaṃ sārthaṃ sampannaṃ tvatprasādataḥ
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodho jīvo'parokṣatām /
arhatyupādhisadbhāvānna tu brahmānupādhitaḥ
naivaṃ brahmatvabodhasya sopādhiviṣayatvataḥ /
yāvadvidehakaivalyamupādheranivāraṇāt
antaḥkaraṇasāhityarāhityābhyāṃ viśiṣyate /
upādhirjīvabhāvasya brahmatāyāśca nānyathā
yathā vidhirupādhiḥ syātpratiṣedhastathā na kim /
suvarṇalauhabhedena śṛṅkhalātvaṃ na bhidyate
atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca /
vedāntānāṃ pravṛttiḥ syāddvidhetyācāryabhāṣitam
ahamarthaparityāgādahaṃ brahmeti dhīḥ kutaḥ /
naivamaṃśasya hi tyāgo bhāgalakṣaṇayoditaḥ
antaḥkaraṇasantyāgādavaśiṣṭe cidātmani /
ahaṃ brahmeti vākyena brahmatvaṃ sākṣiṇīkṣyate
svaprakāśo'pi sākṣyeṣa dhīvṛttyā vyāpyate'nyavat /
phalavyāpyatvamevāsya śāstrakṛdbhirnivāritam
buddhitatsthacidābhāsau dvāvapi vyāpnuto ghaṭam /
tatrājñānaṃ dhiyā naśyedābhāsena ghaṭaḥ sphuret
brahmaṇyajñānanāśāya vṛttivyāptirapekṣitā /
svayaṃ sphuraṇarūpatvānnābhāsa upayujyate
cakṣurdīpāvapekṣyete ghaṭāderdarśane tathā /
na dīpadarśane kintu cakṣurekamapekṣyate
sthito'pyasau cidābhāso brahmaṇyekībhavetparam /
na tu brahmaṇi atīśayaṃ phalaṃ kuryādghaṭa ādivat
aprameyamanādiṃ cetyatra śrutyedamīritam /
manasaivedamāptavyamiti dhīvyāpyatā śrutā
ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti vākyataḥ /
brahmātmavyaktimullikhya yo bodhaḥ so'bhidhīyate
astu bodho'parokṣo'tra mahāvākyāt tathāpyasau /
na dṛḍhaḥ śravaṇādīnāmācāryaiḥ punarīraṇāt
ahaṃ brahmeti vākyārthabodho yāvaddṛḍhībhavet /
śamādisahitastāvadabhyasecchravaṇādikam
bādhaṃ santi hyadārḍhyasya hetavaḥ śrutyanekatā /
asambhāvyatvamarthasya viparīta ca bhāvanā
śākhābhedātkāmabhedācchrutaṃ karmāṇyathānyathā /
evamatrāpi māśaṅkītyataḥ śravaṇamācaret
vedāntānāmaśeṣāṇāmādimadhyāvasānataḥ /
brahmātmanyeva tātparyamitidhīḥ śravaṇaṃ bhavet
samanvayādhyāya etatsūktaṃ dhīsvāsthyakāribhiḥ /
tarkaiḥ sambhāvanārthasya dvitīyādhyāyaḥ īritā
bahujanmadṛḍhābhyāsāddehādiṣvātmadhīḥ kṣaṇāt /
punaḥ punarudetyevaṃ jagatsatyatvadhīrapi
viparītā bhāvaneyamaikāgryātsā nivartate /
tattvopadeśāt prāgeva bhavatyetadupāsanāt
upāstayo'ta evatra brahmaśāstre'pi cintitāḥ /
prāganabhyāsinaḥ paścādbrahmābhyāsena tadbhavet
taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam /
etadekaparatvaṃ ca brahmābhyāsaṃ vidurbudhāḥ
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahuñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat
ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate /
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham
iti śrutismṛtī nityamātmanyekāgratāṃ dhiyaḥ /
vidhatto viparītāyā bhāvanāyāḥ kṣayāya hi
yad yathā vartate tasya tattvaṃ hitvānyathātvadhīḥ /
viparīta bhāvanā syātpitrādāvaridhīryathā
ātmā dehādibhinno'yaṃ mithyā cedaṃ jagat tayoḥ /
dehādyātmatvasatyatvadhīrviparyayabhāvanā
tattvabhāvanayā naśyetsāto dehātiriktatām /
ātmano bhāvayettadvanmithyātvaṃ jagato'niśam
kiṃ mantrajapavanmūrtidhyānavaccātmabhedadhīḥ /
jaganmithyātvadhīścātra vyāvartyā syādutānyathā
anyatheti vijānīhi dṛṣṭārthatvena bhuktivat /
bubhukṣurjapavadbhuṅkte na kaścinniyataḥ kvacit
aśnāti vā na vāśnāti bhuṅkte vā svecchayānyathā /
yena kena prakāreṇa kṣudhāmapaninīśati
niyamena japaṃ kuryādakṛtau pratyavāyataḥ /
anyathākaraṇe'narthaḥ svaravarṇaviparyayāt
kṣudheva dṛṣṭabādhākṛdviparītā ca bhāvanā /
jeyā kenāpyupāyena nāstyatrānuṣṭhiteḥ kramaḥ
upāyaḥ pūrvamevoktastaccintākathanādikaḥ /
etadekaparatve'pi nirbandho dhyānavanna hi
mūrtipratyayasāntatyamanyānantaritaṃ dhiyaḥ /
dhyānaṃ tatrātinirbandho manasaścañcalātmanaḥ
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham /
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram
apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi /
api vahnyaśanāt sādho viṣamścittanigrahaḥ
kathanādau na nirbandhaḥ śṛṅkhalābaddhadehavat /
kintvanantetihāsādyairvinodo nāṭyavaddhiyaḥ
cidevātmā jaganmithyetyatra paryavasānataḥ /
nididhyāsanavikṣepo netihāsādibhirbhavet
kṛṣivāṇijyasevādau kāvyatarkādikeṣu ca /
vikṣipyate pravṛttā dhīstaistattvasmṛtyasambhavāt
anusandadhataivātra bhojanādau pravartitum /
śakyate'tyantavikṣepābhāvādāśu punaḥ smṛteḥ
tattvavismṛtimātrānnānarthaḥ kintu viparyayāt /
viparyetuṃ na kālo'sti jhaṭiti smarataḥ kvacit
tattva smṛteravasaro nāstyanyābhyāsaśālinaḥ /
pratyutābhyāsaghatitvādbalāttattvamapekṣyate
tamevaikaṃ vijānīta hyanyā vāco vimuñcatha /
iti śrutaṃ tathānyatra vāco viglāpanantviti
āhārādi tyajannaiva jīvecchāstrāntaraṃ tyajan /
kiṃ na jīvasi yenaivaṃ karoṣyatra durāgraham
janakādeḥ kathaṃ rājyamiti ceddṛḍhabodhataḥ /
tathā tavāpi cettarkaṃ paṭha yadvā kṛṣiṃ kuru
mithyātvavāsanādārḍhye prārabdhakṣayakāṅkṣayā /
akliśyantaḥ pravartante svasvakarmānusārataḥ
atiprasaṅgo mā śakyaḥ svakarmavaśavartinām /
astu vā kaḥ atra śakyeta karma vārayituṃ vada
jñānino'jñāninścātra same'pyārabdhakarmaṇi /
na kleṣo jñānino dhairyānmūḍhaḥ kliśyatyadhairyataḥ
mārge gantrordvayoḥ śrāntau samāyāmapyadūratām /
jānandhairyāddrutaṃ gacchedanyastiṣṭhati dīnadhīḥ
sākṣātkṛtātmadhīḥ samyagaviparyayabādhitaḥ /
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret
jaganmithyātvadhībhāvādākṣiptau kāmyakāmukau /
tayorabhāve santāpaḥ śāmyenniḥsnehadīpavat
gandharvapattane kiṃcinnendrajālikanirmitam /
jānan kāmayate kintu jihāsati hasannidam
āpātaramaṇīyeṣu bhogeṣvevaṃ vicāravān /
nānurajjati kintvetān doṣadṛṣṭyā jihāsati
arthānāmarjane kleśastathaiva parirakṣaṇe /
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthānkleśakāriṇaḥ
māṃsapāñcātikāyāstu yantralole'ṅgapañjare /
snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyāḥ kimiva śobhanam
evamādiṣu śāstreṣu doṣāḥ samyakprapañcitāḥ /
vimṛśannaniśantāni kathaṃ duḥkheṣu majjati
kṣudhayā pīḍyamāno'pi na viṣaṃ hyattumicchati /
miṣṭānnadhvastatṛḍjānannāmūḍhastajjighatsati
prārabdhakarmaprābalyādbhogeṣvicchā bhavedyadi /
kliśyaneva tadāpyeṣa bhuṅkte viṣṭigṛhītavat
bhuñjānāstānapi budhāḥ śraddhāvantaḥ kuṭumbinaḥ /
nādyāpi karma naśchinnamiti kliśyanti santatam
nāyaṃ kleśo'tra saṃsāratāpaḥ kintu viraktatā /
bhrāntijñānanidāno hi tāpaḥ sāṃsārikaḥ smṛtaḥ
vivekena parikliśyannalpabhogena tṛpyati /
anyathānantabhoge'pi naiva tṛpyati karhicit
na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati /
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya eva abhivardhate
parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye /
vijñāya sevitaścaurī maitrīmeti na cauratām
manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ /
tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate
baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati /
parairna baddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate
viveke jāgrati sati doṣadarśanalakṣaṇe /
kathamārabdhakarmāpi bhogecchāṃ janayiṣyati
naiṣa doṣo yato'nekavidhaṃ prārabdhamīkṣyate /
icchānicchā parecchā ca prārabdhaṃ trividhaṃ smṛtam
apathyasevinścaurā rājadāraratā api /
jānanta eva svānarthamicchantyārabdhakarmataḥ
na cātraitadvārayitumīśvareṇāpi śakyate /
yata īśvara evāha gītāyāmarjunaṃ prati
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi /
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
avaśyaṃ bhāvibhāvānāṃ pratīkāro bhavedyadi /
tadā duḥkhairna lipyeran nalarāmayudhiṣṭhirāḥ
na ceśvaratvamīśasya hīyate tāvatā yataḥ /
avaśyaṃ bhāvitāpyeṣaīśvareṇa eva nirmitā
praśnottarābhyāmevaitadgamyate'rjunakṛṣṇayoḥ /
anicchāpūrvakaṃ cāsti prārabdhamiti tacchṛṇu
atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ /
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ /
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā /
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat
nānicchanto na cecchantaḥ paradākṣiṇyasaṃyutāḥ /
sukhaduḥkhe bhajantyetatparecchā pūrvakarma hi
kathaṃ tarhi kimicchannityevamicchā niṣidhyate /
necchāniṣedhaḥ kintvicchābādho bharjitabījavat
bharjitāni tu bījāni santyakāryakarāṇi ca /
vidvadicchā yatheṣṭavyā sattvabodhānna kāryakṛt
dagdhabījamarohe'pi bhakṣaṇāyopayujyate /
vidvadicchāpyalpabhogaṃ kuryānna vyasanaṃ bahu
bhogena caritārthatvātprārabdhaṃ karma hīyate /
bhoktavyasatyatābhrāntyāvyasanaṃ tatra jāyate
mā vinaśyatvayaṃ bhogo vardhatāmuttarottaram /
mā vighnāḥ pratibadhnantu dhanyo'smyasmāditi bhramaḥ
yadabhāvi na tadbhāvi bhāvi cenna tadanyathā /
iti cintāviṣagno'yaṃ bodho bhramanivartakaḥ
same'pi bhoge vyasanaṃ bhrānto gacchenna buddhimān /
aśakyārthasya saṅkalpādbhrāntasya vyasanaṃ bahu
māyāmayatvaṃ bhogyasya buddhvāsthāmupasaṃharan /
bhuñjāno'pi na saṅkalpaṃ kurute vyasanaṃ kutaḥ
svapnendrajālasadṛśamacintyaracanātmakam /
dṛṣṭanaṣṭaṃ jagatpaśyankathaṃ tatrānurajjati
svasvapnamāparokṣeṇa dṛṣṭvā paśyansvajāgaram /
cintayedapramattaḥ sannubhāvanudinaṃ muhuḥ
ciraṃ tayoḥ sarvasāmyamanusandhāya jāgare /
satyatvabuddhiṃ saṃtyajya nānurajjati pūrvavat
indrajālamidaṃ dvaitamacintyaracanātvataḥ /
ityavismarato hāniḥ kā vā prārabdhabhogataḥ
nirbandhastattvavidyāyā indrajālatvasaṃsmṛtau /
prārabdhasyāgraho bhoge jīvasya sukhaduḥkhayoḥ
vidyārabdhe viruddhyete na bhinnaviṣayatvataḥ /
jānadbhirapyaindrajālo vinodo dṛśyate khalu
jagatsatyatvamāpādya prārabdhaṃ bhojayedyadi /
tadā virodhi vidyāyā bhogamātrānna satyatā
annyūno jāyate bhogaḥ kalpitaiḥ svapnavastubhiḥ /
jāgratvastubhirapyevamasatyairbhoga iṣyatām
yadi vidyāpahnuvita jagatprārabdha ghātinī /
tadā syānna tu māyātvabodhena tadapahnavaḥ
anapahnutya lokāstadindrajālamidaṃ tviti /
jānantyevānapahnutya bhogaṃ māyātvadhīstathā
yatra tvasya jagat svātmā paśyetkastatra kena kim /
kiṃ jighretkiṃ vadedveti śrutau tu bahu ghoṣitam
tena dvaitamapahnutya vidyodeti na cānyathā /
tathā ca viduṣo bhogaḥ kathaṃ syāditi cet śṛṇu
suṣuptiviṣayā muktiviṣayā vā śrutistviti /
uktaṃ svāpyayasampatyoriti sūtre hyatisphuṭam
anyayā yājñavalkyāderācāryatvaṃ na sambhavet /
dvaitadṛṣṭāvavidvattā dvaitādṛṣṭau na vāgvadet
nirvikalpasamādhau tu dvaitādarśanahetutaḥ /
saivāparokṣavidyeti cetsuṣuptistathā na kim
ātmatattvaṃ na jānāti suptau yadi tadā tvayā /
ātmadhīreva vidyeti vācyaṃ na dvaitavismṛtiḥ
ubhayaṃ militaṃ vidyā yadi tarhi ghaṭādayaḥ /
ardhavidyābhājinaḥ syuḥ sakaladvaitavismṛteḥ
maśakadhvanimukhyānāṃ vikṣepāṇāṃ bahutvataḥ /
tattvavidyā tathā na syādghaṭādīnāṃ yathā dṛḍhā
ātmadhīreva vidyeti yadi tarhi sukhī bhava /
duṣṭacittaṃ nirundhyāccennirundhi tvaṃ yathāsukham
tadiṣṭameṣṭavyamāyāmayatvasya samīkṣaṇāt /
icchannapyajñavannecchetkimicchanniti hi śrutam
rāgo liṅgamabodhasya santu rāgādayo budhe /
iti śāstradvayaṃ sārthamevaṃ satyavirodhataḥ
jaganmithyātvavat svātmāsaṅgatvasya samīkṣaṇāt /
kasya kāmāyeti vaco bhoktrabhāvavivakṣayā
patijāyādikaṃ sarvaṃ tattadbhogāya necchati /
kintvātmabhogārthamiti śrutāvudghoṣitaṃ bahu
kiṃ kūṭasthaścidābhāso'tha vā kimubhayātmakaḥ /
bhoktā tatra na kūṭastho'saṅgatvādbhoktṛtāṃ vrajet
sukhaduḥkhābhimānākhyo vikāro bhoga ucyate /
kūṭasthasya vikārī cetyetanna vyāhataṃ katham
vikāribuddhyadhīnatvādābhāse vikṛtāvapi /
niradhiṣṭhānavibhrāntiḥ kevalā na hi tiṣṭhati
ubhayātmaka evāto loke bhoktā nigadyate /
tadṛgātmānamārabhya kūṭasthaḥ śeṣitaḥ śrutau
ātmā katama ityukte yājñavalkyo vibodhayan /
vijñānamayamārabhyāsaṅgaṃ taṃ paryaśeṣayat
ko'yamātmetyevamādau sarvatrātmavicārataḥ /
ubhayātmakamārabhya kūṭasthaḥ śeṣyate śrutau
kūṭasthasatyatāṃ svasminnadhyasyātmā vivekataḥ /
tātvikīṃ bhoktṛtāṃ matvā na kadācijjihāsati
bhoktā svasyaiva bhogāya patijāyādimicchati /
eṣa laukikavṛttāntaḥ śrutyā samyaganūditaḥ
bhogyānāṃ bhoktṛśeṣatvānmā bhogyeṣvanurajyatām /
bhoktaryeva pradhāne'to'nurāgaṃ taṃ vidhitsati
yā prītiravivekānāṃ viṣayeṣvanapāyinī /
tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānmāpasarpatu
iti nyāyena sarvasmādbhogyajātādviraktadhīḥ /
upasaṃhṛtya tāṃ prītiṃ bhoktaryevaṃ bubhutsate
srakcandanavadhūvastrasuvarṇādiṣu pāmaraḥ /
apramatto yathā tadvanna pramādyati bhoktari
kāvyanāṭakatarkādimabhyasyati nirantaram /
vijigīṣuryathā tadvanmumukṣuḥ svaṃ vicārayet
japayāgopāsanādi kurute śraddhayā yathā /
svargādivāñchayā tadvacchraddadhyātsve mumukṣayā
cittaikāgryaṃ yathā yogī mahāyāsena sādhayet /
aṇimādiprepsayaivaṃ vivicyātsvaṃ mumukṣayā
kauśalāni vivardhante teṣāmabhyāsapāṭavāt /
yathā tadvadviveko'syāpyabhyāsādviśadāyate
viviñcatā bhoktṛtattvaṃ jāgradādiṣvasaṅgatā /
anvayavyatirekābhyāṃ sākṣiṇyadhyavasīyate
yatra yaddṛśyate draṣṭā jāgratsvapnasuṣuptiṣu /
tatraiva tannetaratretyanubhūtirhi saṃmatā
sa yattatrekṣate kiṃcittenānanvāgato bhavet /
dṛṣṭvaiva puṇyaṃ pāpaṃ cetyevaṃ śrutiṣu ḍiṇḍimaḥ
jāgratsvapnasuṣuptyādi prapañcaṃ yatprakāśate /
tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate
eka eva ātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu /
sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate
triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet /
tebhyo vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ
evaṃ vivecite tattve vijñāmayaśabditaḥ /
cidābhāso vikārī yo bhoktṛtvaṃ tasya śiṣyate
māyiko'yaṃ cidābhāsaḥ śruteranubhavādapi /
indrajālaṃ jagatproktaṃ tadantaḥpātyayaṃ yataḥ
vilopo'sya suṣuptyādau sākṣiṇā hyanubhūyate /
etādṛśaṃ svasvabhāvaṃ vivinakti punaḥ punaḥ
vivicya nāśaṃ niścitya punarbhogaṃ na vāñchati /
mumūrṣuḥ śāyito bhūmau vivāhaṃ ko'bhivāñchati
jihreti vyavahartuṃ ca bhoktāhamiti pūrvavat /
chinnanāśa iva hritaḥ kliśyannārabdhamaśnute
yadā svasyāpi bhoktṛtvaṃ mantuṃ jihretyayaṃ tadā /
sākṣiṇyāropayedetaditi kaiva kathā vṛthā
ityabhipretya bhoktāramākṣipatyaviśaṅkayā /
kasya kāmāyeti tataḥ śarīrānujvaro na hi
sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ ca śarīraṃ trividhaṃ smṛtam /
avaśyaṃ trividho'styeva tatra tatrocito jvaraḥ
vātapittaśleṣmajanyā vyādhayaḥ koṭiśastanau /
durgandhitvaṃ kurūpatvaṃ dāhabhaṅgādayastathā
kāmakrodhādayaḥ śāntidāntyādyā liṅgadehagāḥ /
jvarādvaye'pi bādhante prāptyāprāptyā naraṃ kramāt
svaṃ paraṃ ca na vettyātmā vinaṣṭa iva kāraṇe /
āgāmiduḥkhabījaṃ cetyetadindreṇa darśitam
ete jvarāḥ śarīreṣu triṣu svābhāvikā matāḥ /
viyoge tu jvaraistāni śarīrāṇyeva nāsate
tantorviyujyenna paṭo vālebhyaḥ kambalo yathā /
mṛdo ghaṭastathā deho jvarebhyo'pīti dṛśyatām
cidābhāse svataḥ ko'pi jvaro nāsti yataścitaḥ /
prakāśaikasvabhāvatvameva dṛṣṭaṃ na cetarat
cidābhāse'pyasambhāvyā jvarāḥ sākṣiṇi kā kathā /
evamevaikatāṃ mene cidābhāso hyavidyayā
sākṣisatyatvamadhyasya svenopete vapustraye /
tatsarvaṃ vāstavaṃ svasya svarūpamiti manyate
etasminbhrāntikāle'yaṃ śarīreṣu jvaratsvatha /
svayameva jvarāmīti manyate hi kuṭumbivat
putradāreṣu tṛpyatsu tṛpyāmīti yathā vṛthā /
manyate puruṣastadvadābhāso'pyabhimanyate
vivicya bhrāntimujjhitvā svamapyagaṇayan sadā /
cintayansākṣiṇaṃ kasmāccharīramanusaṃjvaret
ayathāvastusarpādijñānaṃ hetuḥ palāyane /
rajjujñāne'hidhīdhvastau kṛtamapyanuśocati
mithyābhiyogadoṣasya prāyaścittatvasiddhaye /
kṣamāpayannivātmānaṃ sākṣiṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ
āvṛttapāpanūtyarthaṃ snānādyāvartate yathā /
āvartayanniva dhyānaṃ sadā sākṣiparāyaṇaḥ
upasthakuṣṭhinī veśyā vilāseṣu vilajjate /
jānato'gre tathābhāsaḥ svaprakhyātau vilajjate
gṛhīto brāhmaṇo mlecchaiḥ prāyaścittaṃ caranpunaḥ /
mlecchaiḥ saṅkīryate naiva tathābhāsaḥ śarīrakaiḥ
yauvarājye sthito rājaputraḥ sāmrājyavāñchayā /
rājānukārī bhavati tathā sākṣyanukāryayam
yo brahma veda brahmaiva bhavatyeveti śrutim /
śrutvā tadekacittaḥ sanbrahma vetti na cetarat
devatvakāmā hyagnyādau praviśanti yathā tathā /
sākṣitvenāvaśeṣāya svavināśaṃ sa vāñchati
yāvatsvadehadāhaṃ sa naratvaṃ naiva muñcati /
tāvadārabdhadehaḥ syānnābhāsatvavimocanam
rajjujñāne'pi kampādiḥ śanairevopaśāmyati /
punarmandāndhakāri sā rajjuḥ kṣiptoragī bhavet
evamārabdhabhogo'pi śanaiḥ śāmyati no haṭhāt /
bhogakāle kadācittu martyo'hamiti bhāsate
naitāvatāparādhena tattvajñānaṃ vinaśyati /
jīvanmuktivrataṃ nedaṃ kintu vastusthitiḥ khalu
daśamo'pi śirastāḍaṃ rudanbuddhvā na roditi /
śirovraṇastu māsena śanaiḥ śāmyati no tadā
daśamāmṛtilābhena jāto harṣo vraṇavyathām /
tirodhatte muktilābhastathā prārabdhaduḥkhitām
vratābhāvādyadādhyāsastadā bhūyo vivicyatām /
rasasevī dine bhuṅkte bhūyo bhūyo yathā tathā
śamayatyauṣadhenāyaṃ daśamaḥ svavraṇaṃ yathā /
bhogena śamayitvaitatprārabdhaṃ mucyate tathā
kimicchanniti vākyoktaḥ śokamokṣa udīritaḥ /
ābhāsasya hyavasthaiṣā ṣaṣṭhī tṛptistu saptāmi
sāṅkuśā viṣayaistṛptiriyaṃ tṛptirniraṅkuśā /
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tṛpyati
aihikāmuṣmikavrātasiddhyai mukteśca siddhaye /
bahu kṛtyaṃ purāsyābhūttatsarvamadhunā kṛtam
tadetatkṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipuraḥsaram /
anusandadhadevāyamevaṃ tṛpyati nityaśaḥ
duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā /
paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā
anutiṣṭhantu karmāṇi paralokāyiyāsavaḥ /
sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham
vyācakṣatānte śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā /
ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ
nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca /
draṣṭāraścetkalpayanti kiṃ me syādanyakalpanāt
guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā /
nānyāropitasaṃsāradharmānevamahaṃ bhaje
śṛṇvantvajñātatattvāste jānaṃ kasmācchṛṇomyaham /
manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ
viparyasto nididhyāsetkiṃ dhyānamaviparyaye /
dehātmatvaviparyāsaṃ na kadācidbhajāmyaham
ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum /
viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate
prārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate /
karmākṣaye tvasau naiva śāmyeddhyānasahasrataḥ
viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te /
abādhikāṃ vyavahṛtiṃ paśya dhyāyāmyahaṃ kutaḥ
vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama /
vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ
nityānubhavarūpasya ko me'trānubhavaḥ pṛthak /
kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva niścayaḥ
vyavahāro laukiko vā śāstrīyo'pyanyathāpi vā /
mamākarturalepasya yathārabdhaṃ pravartatām
athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmyayā /
śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ kā mama kṣatiḥ
devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ /
tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam
viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām /
sākṣyahaṃ kiṃcidapyatra na kurve nāpi kāraye
evaṃ ca kalahaḥ kutra sambhavetkarmiṇa mama /
vibhinnaviṣayatvena pūrvāparasamudravat
vapurvāgdhīṣu nirbandhaḥ karmiṇo na tu sākṣiṇi /
jñāninaḥ sākṣyalepatve nirbandho netaratra hi
evaṃ cānyonyavṛttāntānabhijñau badhirāviva /
vivadetāṃ buddhimanto hasantyeva vilokya tau
yaṃ karmī na vijānāti sākṣiṇaṃ tasya tattvavit /
brahmatvaṃ budhyatāṃ tatra karmiṇaḥ kiṃ vihīyate
dehavāgbuddhayastyaktā jñāninānṛtabuddhitaḥ /
karmī pravartayavābhirjñānino hīyate'tra kim
pravṛttirnopayuktā cennivṛttiḥ kvopayujyate /
bodhe heturnivṛttiścedbubhutsāyāṃ tathetarā
buddhaścenna bubhutseta nāpyasau budhyate punaḥ /
abādhādanuvarteta bodho na tvanyasādhanāt
nāvidyā nāpi tatkāryaṃ bodhaṃ bādhitumarhati /
puraiva tattvabodhena bādhite te ubhe yataḥ
bādhitaṃ dṛśyatāmakṣaistena bādho na śaṅkyate /
jīvannākhurna mārjāraṃ hanti hanyātkathaṃ mṛtaḥ
api pāśupatāstreṇa vidvaścenna mamāra yaḥ /
niṣphaleṣuvitunnāṅgo naṅkṣyatītyatra kā pramā
ādāvavidyayā citraiḥ svakāryairjṛmbhamāṇayā /
yuddhvā bodho'jayatsodya sudṛḍho bādhyatāṃ katham
tiṣṭhantuvajñānatatkāryaśavābodhena māritāḥ /
na hānīrbīdha samrājaḥ kīrtiḥ pratyuta tasya taiḥ
ya evamatiśūreṇa bodhena na viyujyate /
nivṛttyā vā pravṛttyā vā dehādigatayāsya kim
pravṛttāvāgraho nyāyyo bodhahīnasya sarvathā /
svargāya vāpavargāya yojitavyaṃ yato nṛbhiḥ
vidvāṃścettādṛśāṃ madhye tiṣṭhettadanurodhataḥ /
kāyena manasā vācā karotyevākhilāḥ kriyāḥ
eṣa madhye bubhutsānāṃ yadā tiṣṭhettadā punaḥ /
bodhāyaiṣāṃ kriyāḥ sarvā dūṣayaṃstyajatu svayam
avidvadanusāreṇa vṛttirbuddhasya yujyate /
stanandhayānusāreṇa vartate tatpitā yataḥ
adhikṣiptastāḍito vā bālena svapitā tadā /
na kliśyati na kupyecca bālaṃ pratyuta lālayet
ninditaḥ stūyamāno vā vidvānajñairna nindati /
na stauti kintu teṣāṃ syādyathā bodhastathā caret
yenāyaṃ naṭanenātra budhyate kāryameva tat /
ajñaprabodhānnaivānyatkāryamastyatra tadvidaḥ
kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ /
tṛpyanevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi /
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya /
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiñcit /
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamadya sampannam
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛptirme kopamā bhavelloke /
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyo dhanyaḥ punaḥ punaḥ
aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham /
asya puṇyasya sampatteraho vayamaho vayam
aho śāstramaho śāstramaho gururaho guruḥ /
aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham
tṛptidīpamimaṃ nityaṃ ye'nusandadhate budhāḥ /
brahmānande nimajjantaste tṛpyanti nirantaram
iti tṛptidīponāma saptamaḥ paricchedaḥ
Original text: pañcadaśī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0