પઞ્ચદશી · અધ્યાય p10

ધ્યાનદીપોનામ - નવમઃ પરિચ્છેદઃ ।
સંવાદિભ્રમવદ્બ્રહ્મતત્ત્વોપાસ્ત્યાપિ મુચ્યતે ।
ઉત્તરે તાપનિયેઽતઃ શ્રુતોપાસ્તિરનેકધા

મણિપ્રદીપપ્રભયોર્મણિબુદ્ધ્યાભિધાવતોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાવિશેષેઽપિ વિશેષોઽર્થક્રિયાં પ્રતિ

દીપોપવરકસ્યાન્તર્વર્તતે તત્પ્રભા બહિઃ ।
દૃશ્યતે દ્વાર્યથાન્યત્ર તદ્વદ્દૃષ્ટા મણેઃ પ્રભા

દૂરે પ્રભાદ્વયં દૃષ્ટ્વા મણિબુદ્ધ્યાભિધાવતોઃ ।
પ્રભાયાં મણિબુદ્ધિસ્તુ મિથ્યાજ્ઞાનં દ્વયોરપિ

ન લભ્યતે મણિર્દીપપ્રભાં પ્રત્યભિધાવતા ।
પ્રભાયાં ધાવતાવશ્યં લભ્યતૈવ મણિર્મણેઃ

દીપપ્રભામણિભ્રાન્તિર્વિસંવાદિભ્રમઃ સ્મૃતઃ ।
મણિપ્રભામણિભ્રાન્તિઃ સંવાદિભ્રમ ઉચ્યતે

બાષ્પં ધૂમતયા બુધ્વા તત્રાઙ્ગારાનુમાનતઃ ।
વહ્નિર્યદૃચ્છયા લબ્ધઃ સ સંવાદિભ્રમો મતઃ

ગોદાવર્યુદકં ગઙ્ગોદકં મત્વા વિશુદ્ધયે ।
સમ્પ્રોક્ષ્ય શુદ્ધિમાપ્નોતિ સ સંવાદિભ્રમો મતઃ

જ્વરેણાપ્તઃ સન્નિપાતં ભ્રાન્ત્યા નારાયણં સ્મરન્ ।
મૃતઃ સ્વર્ગમવાપ્નોતિ સ સંવાદિભ્રમો મતઃ

પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનસ્ય તથા શાસ્ત્રસ્ય ગોચરે ।
ઉક્તન્યાયેન સંવાદિભ્રમાઃ સન્તીહ કોટિશઃ

અન્યથા મૃત્તિકાદારુશિલાઃ સ્યુર્દેવતાઃ કથમ્ ।
અગ્નિત્વાદિધિયોપાસ્યાઃ કથં વા યોષિદાદયઃ

અયથાવસ્તુવિજ્ઞાનાત્ફલં લભ્યત ઈપ્સિતમ્ ।
કાકતાલીયતઃ સોઽયં સંવાદિભ્રમ ઉચ્યતે

સ્વયં ભ્રમોઽપિ સંવાદી યથા સમ્યક્ફલપ્રદઃ ।
બ્રહ્મતત્ત્વોપાસનાપિ તથા મુક્તિફલપ્રદા

વેદાન્તેભ્યો બ્રહ્મતત્ત્વમખણ્ડૈકરસાત્મકમ્ ।
પરોક્ષમવગમ્યૈતદહમસ્મીત્યુપાસતે

પ્રત્યગ્વ્યક્તિમનુલ્લિખ્ય શાસ્ત્રાદ્વિષ્ણ્વાદિમૂર્તિવત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ સામાન્યજ્ઞાનમત્રં પરોક્ષધીઃ

ચતુર્ભુજાદ્યવગતાવપિ મૂર્તિમનુલ્લિખન્ ।
અક્ષૈઃ પરોક્ષજ્ઞાન્યેવ ન તદા વિષ્ણુમીક્ષતે

પરોક્ષત્વાપરાધેન ભવેન્નાતત્ત્વવેદનમ્ ।
પ્રમાણેનૈવ શાસ્ત્રેણ સત્યમૂર્તેર્વિભાસનાત્

સચ્ચિદાનન્દરૂપસ્ય શાસ્ત્રાદ્ભાનેઽપ્યનુલ્લિખન્ ।
પ્રત્યંચં સાક્ષિણં તત્તુ બ્રહ્મ સાક્ષાન્ન વીક્ષતે

શાસ્ત્રોક્તેનૈવ માર્ગેણ સચ્ચિદાનન્દનિર્ણયાત્ ।
પરોક્ષમપિ તજ્જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનં ન તુ ભ્રમઃ

બ્રહ્મ યદ્યપિ શાસ્ત્રેષુ પ્રત્યક્ત્વેનૈવ વર્ણિતમ્ ।
મહાવાક્યૈસ્તથાપ્યેતદ્દુર્બોધમવિચારિણઃ

દેહાદ્યાત્મત્વવિભ્રાન્તૌ જાગૃત્યાં ન હઠાત્પુમાન્ ।
બ્રહ્માત્મત્વેન વિજ્ઞાતું ક્ષમતે મન્દધીત્વતઃ

બ્રહ્મમાત્રં સુવિજ્ઞેયં શ્રદ્ધાલોઃ શાસ્ત્રદર્શિનઃ ।
અપરોક્ષદ્વૈતબુદ્ધિઃ પરોક્ષદ્વૈતબુદ્ધ્યનુત્

અપરોક્ષશિલાબુદ્ધિર્ન પરોક્ષેશતાં નુદેત્ ।
પ્રતિમાદિષુ વિષ્ણુત્વે કો વા વિપ્રતિપદ્યતે

અશ્રદ્ધાલોરવિશ્વાસોઃ નોદાહરણમર્હતિ ।
શ્રદ્ધાલોરેવ સર્વત્ર વૈદિકેષ્વધિકારતઃ

સકૃદાપ્તોપદેશેન પરોક્ષજ્ઞાનમુદ્ભવેત્ ।
વિષ્ણુમૂર્ત્યુપદેશો હિ ન મીમાંસામપેક્ષતે

કર્મોપાસ્તી વિચાર્યેતેઽનુષ્ઠેયાવિનિર્ણયાત્ ।
બહુશાખાવિપ્રકીર્ણં નિર્ણેતું કઃ પ્રભુર્નરઃ

નિર્ણિતોઽર્થઃ કલ્પસૂત્રૈર્ગ્રથિતસ્તાવતાસ્તિકઃ ।
વિચારમન્તરેણાપિ શક્તોઽનુષ્ઠાતુમઞ્જસા

ઉપાસ્તીનામનુષ્ઠાનમાર્ષગ્રન્થેષુ વર્ણિતમ્ ।
વિચારાક્ષમમર્ત્યાશ્ચ તત્શ્રુત્વોપાસતે ગુરોઃ

વેદવાક્યાનિ નિર્ણેતુમિચ્છન્મીમાંસતાં જનઃ ।
આપ્તોપદેશમન્ત્રેણ હ્યનુષ્ઠાનં તુ સમ્ભવેત્

બ્રહ્મસાક્ષાત્કૃતિસ્ત્વેવં વિચારેણ વિના નૃણામ્ ।
આપ્તોપદેશમાત્રેણ ન સમ્ભવતિ કુત્રચિત્

પરોક્ષજ્ઞાનમશ્રદ્ધા પ્રતિબધ્નાતિ નેતરત્ ।
અવિચારોઽપરોક્ષસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકઃ

વિચારાપ્યપરોક્ષેણ બ્રહ્માત્માનં ન વેત્તિ ચેત્ ।
આપરોક્ષ્યાવસાનત્વાદ્ભૂયોભૂયો વિચારયેત્

વિચારયન્નામરણં નૈવાત્માનં લભેત ચેત્ ।
જન્માન્તરે લભેતૈવ પ્રતિબન્ધક્ષયે સતિ

ઇહ વામુત્ર વા વિદ્યેત્યેવં સૂત્રકૃતોદિતમ્ ।
શૃણ્વન્તોઽપ્યત્ર બહવો યન્ન વિદ્યુરિતિ શ્રુતિઃ

ગર્ભ એવ શયાનઃ સન્વામદેવોઽવબુદ્ધવાન્ ।
પૂર્વાભ્યસ્તવિચારેણ યદ્વદધ્યયનાદિષુ

બહુવારમધીતેઽપિ તદા નાયાતિ ચેત્પુનઃ ।
દિનાન્તરેઽનધીત્યૈવ પૂર્વાધીતં સ્મરેત્પુમાન્

કાલેન પરિપચ્યન્તે કૃષિદર્ભાદયો યથા ।
તદ્વદાત્મવિચારોઽપિ શનૈઃ કાલેન પચ્યતે

પુનઃપુનર્વિચારોઽપિ ત્રિવિધપ્રતિબન્ધતઃ ।
ન વેત્તિ તત્ત્વમિત્યેતદ્વાર્તિકે સમ્યગીરિતમ્

કુતસ્તજ્જ્ઞાનમિતિ ચેત્તદ્ધિ બન્ધપરિક્ષયાત્ ।
અસાવપિ ચ ભૂતો વા ભાવી વા વર્તતે તથા

અધીતવેદવેદાર્થોઽપ્યત એવ ન મુચ્યતે ।
હિરણ્યનિધિદૃષ્ટાન્તાદિદમેવ હિ દર્શિતમ્

અતીતેનાપિ મહિષીસ્નેહેન પ્રતિબન્ધતઃ ।
ભિક્ષુસ્તત્ત્વં ન વેદેતિ ગાથા લોકે પ્રગીયતે

અનુસૃત્ય ગુરુઃ સ્નેહં મહિષ્યાં તત્ત્વમુક્તવાન્ ।
તતો યથાવદ્વેદૈષ પ્રતિબન્ધસ્ય સંક્ષયાત્

પ્રતિબન્ધો વર્તમાનો વિષયાસક્તિલક્ષણઃ ।
પ્રજ્ઞામાન્દ્યં કુતર્કશ્ચ વિપર્યયદુરાગ્રહઃ

શમાદ્યૈઃ શ્રવણાદ્યૈશ્ચ તત્ર તત્રોચિતૈઃ ક્ષયમ્ ।
નીતેઽસ્મિન્પ્રતિબન્ધેઽતઃ સ્વસ્ય બ્રહ્મત્વમશ્નુતે

આગામિપ્રતિબન્ધશ્ચ વામદેવે સમીરિતઃ ।
એકેન જન્મના ક્ષીણો ભરતસ્ય ત્રિજન્મભિઃ

યોગભ્રષ્ટસ્ય ગીતાયામતીતે બહુજન્મનિ ।
પ્રતિબન્ધક્ષયઃ પ્રોક્તો ન વિચારોઽપ્યનર્થકઃ

પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાનાત્મતત્ત્વવિચારતઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે

અથવા યોગિનામેવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ ।
નિસ્પૃહઃ બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય વિચારાત્તદ્ધિ દુર્લભમ્

તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ ।
યતતે ચ તતો ભૂયસ્તસ્માદેતદ્ધિ દુર્લભમ્

પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્યવશોઽપિ સઃ ।
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

બ્રહ્મલોકાભિવાઞ્છાયાં સમ્યક્સત્યાં નિરુધ્યતામ્ ।
વિચારયેદ્ય આત્માનં ન તુ સાક્ષાત્કરોત્યયમ્

વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ ઇતિ શાસ્ત્રતઃ ।
બ્રહ્મલોકે સકલ્પાન્તે બ્રહ્મણા સહ મુચ્યતે

કેષાંચિત્સ વિચારોઽપિ કર્મણા પ્રતિબદ્ધ્યતે ।
શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ

અત્યન્તબુદ્ધિમાન્દ્યાદ્વા સામગ્ર્યા વાપ્યસમ્ભવાત્ ।
યો વિચારં ન લભતે બ્રહ્મોપાસીત સોઽનિશમ્

નિર્ગુણબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય ન હ્યુપાસ્તેરસમ્ભવઃ ।
સગુણબ્રહ્મણીવાત્ર પ્રત્યયાવૃત્તિસમ્ભવાત્

અવાઙ્મનસગમ્યં તન્નોપાસ્યમિતિ ચેત્તદા ।
અવાઙ્મનસગમ્યસ્ય વેદનં ચ ન સમ્ભવેત્

વાગાદ્યગોચરાકારમિત્યેવં યદિ વેત્ત્યસૌ ।
વાગાદ્યગોચરાકારમિત્યુપાસિત નો કુતઃ

સગુણત્વમુપાસ્યત્વાદ્યદિ વેદ્યત્વતોઽપિ તત્ ।
વેદ્યં ચેલ્લક્ષણાવૃત્ત્યા લક્ષિતં સમુપાસ્યતામ્

બ્રહ્મ વિદ્ધિ તદેવ ત્વં નત્વિદં યદુપાસતે ।
ઇતિ શ્રુતેરુપાસ્યત્વં નિષિદ્ધં બ્રહ્મણો યદિ

વિદિતાદન્યદેવેતિ શ્રુતેર્વેદ્યત્વમસ્ય ન ।
યથા શ્રુત્યૈવ વેદ્યં તત્તથા શ્રુત્યાપ્યુપાસ્યતામ્

અવાસ્તવી વેદ્યતા ચેદુપાસ્યત્વં તથા ન કિમ્ ।
વૃત્તિવ્યાપ્તિર્વેદ્યતા ચેદુપાસ્યત્વેઽપિ તત્સમમ્

કા તે ભક્તિરુપાસ્તૌ ચેત્કસ્તે દ્વેષસ્તદીરય ।
માનાભાવો ન વાચ્યોઽસ્યાં બહુશ્રુતિષુ દર્શનાત્

ઉત્તરસ્મિંસ્તાપનીયે શૈબ્યપ્રશ્નેઽથ કાઠકે ।
માણ્ડુક્યાદૌ ચ સર્વત્ર નિર્ગુણોપાસ્તિરીરિતા

અનુષ્ઠાનપ્રકારોઽસ્યાઃ પઞ્ચીકરણ ઈરિતઃ ।
જ્ઞાનસાધનમેતચ્ચેન્નેતિ કેનાત્ર વર્ણિતમ્

નાનુતિષ્ઠતિ કોઽપ્યેતદિતિ ચેન્નાનુતિષ્ઠતુ ।
પુરુષસ્યાપરાધેન કિમુપાસ્તિઃ પ્રદુષ્યતિ

ઇતોઽપ્યતિશયં મત્વા મન્ત્રાન્વશ્યાદિકારિણઃ ।
મૂઢા જપન્તુ તેભ્યોઽતિમૂઢાઃ કૃષિમુપાસતામ્

તિષ્ઠન્તુ મૂઢાઃ પ્રકૃતા નિર્ગુણોપાસ્તિરીર્યતે ।
વિદ્યૈક્યાત્સર્વશાખાસ્થાન્ગુણાનત્રોપસંહરેત્

આનન્દાદેર્વિધેયસ્ય ગુણસઙ્ઘસ્ય સંહૃતિઃ ।
આનન્દાદય ઇત્યસ્મિન્સૂત્રે વ્યાસેન વર્ણિતા

અસ્થૂલાદેર્નિષેધ્યસ્ય ગુણસઙ્ઘસ્ય સંહૃતિઃ ।
તથા વ્યાસેન સૂત્રેઽસ્મિનુક્તાક્ષરધિયાન્ત્વિતિ

નિર્ગુણબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય વિદ્યાયાં ગુણસંહૃતિઃ ।
ન યુજ્યેતેત્યુપાલમ્ભો વ્યાસં પ્રત્યેવ માં તુ ન

હિરણ્યસ્મશ્રુસૂર્યાદિમૂર્તીનામનુદાહૃતેઃ ।
અવિરુદ્ધં નિર્ગુણત્વમિતિ ચેત્તુષ્યતાં ત્વયા

ગુણાનાં લક્ષકત્વેન ન તત્ત્વેઽન્તઃપ્રવેશનમ્ ।
ઇતિ ચેદસ્ત્વેવમેવ બ્રહ્મતત્ત્વમુપાસ્યતામ્

આનન્દાદિભિરસ્થૂલાદિભિઃસ્વાત્માત્ર લક્ષિતઃ ।
અખણ્ડૈકરસઃ સોઽહમસ્મીત્યેવમુપાસતે

બોધોપાસ્ત્યોર્વિશેષઃ ક ઇતિ ચેદુચ્યતે શૃણુ ।
વસ્તુતત્ન્ત્રો ભવેદ્બોધઃ કર્તૃતન્ત્રમુપાસનમ્

વિચારાજ્જાયતે બોધોઽનિચ્છા યં ન નિવર્તયેત્ ।
સ્વોત્પત્તિમાત્રાત્સંસારે દહત્યખિલસત્યતામ્

તાવતા કૃતકૃત્યઃ સન્નિત્યતૃપ્તિમુપાગતઃ ।
જીવન્મુક્તિમનુપ્રાપ્ય પ્રારબ્ધક્ષયમીક્ષતે

આપ્તોપદેશં વિશ્વસ્ય શ્રદ્ધાલુરવિચારયન્ ।
ચિન્તયેત્પ્રત્યયૈરન્યૈરનન્તરિતવૃત્તિભિઃ

યાવચ્ચિન્ત્યસ્વરૂપત્વાભિમાનઃ સ્વસ્ય જાયતે ।
તાવદ્વિચિન્ત્ય પશ્ચાચ્ચ તથૈવામૃતિ ધારયેત્

બ્રહ્મચારી ભિક્ષમાણો યુતઃ સંવર્ગવિદ્યયા ।
સંવર્ગરૂપતાં ચિત્તે ધારયિત્વા હ્યભિક્ષતા

પુરુષસ્વેચ્છયા કર્તુમકર્તું કર્તુમન્યથા ।
શક્યોપાસ્તિરતો નિત્યં કુર્યાત્પ્રત્યયસન્તતિમ્

વેદાધ્યાયી હ્યપ્રમત્તોઽધીતે સ્વપ્નેઽપિ વાસિતઃ ।
જપિતા તુ જપત્યેવ તથા ધ્યાતાપિ વાસયેત્

વિરોધિપ્રત્યયં ત્યક્ત્વા નૈરન્તર્યેણ ભાવયન્ ।
લભતે વાસનાવેશાત્સ્વપ્નાદાવપિ ભાવનામ્

ભુઞ્જાનોઽપિ નિજ આરબ્ધમાસ્થાતિશયતોઽનિશમ્ ।
ધ્યાતું શક્તો ન સન્દેહો વિષયવ્યસની યથા

પરવ્યસનિની નારી વ્યગ્રાપિ ગૃહકર્મણિ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તઃ પરસઙ્ગરસાયનમ્

પરસઙ્ગં સ્વાદયન્ત્યા અપિ નો ગૃહકર્મ તત્ ।
કુણ્ઠી ભવેદપિ ત્વેતદાપાતેનૈવ વર્તતે

ગૃહકૃત્યવ્યસનિની યથા સમ્યક્કરોતિ તત્ ।
પરવ્યસનિની તદ્વન્ન કરોત્યેવ સર્વથા

એવં ધ્યાનૈકનિષ્ઠોઽપિ લેશાલ્લૌકિકમાચરેત્ ।
તત્ત્વવિત્ત્વવિરોધિત્વાલ્લૌકિકં સમ્યગાચરેત્

માયામયઃ પ્રપઞ્ચોઽયમાત્મા ચૈતન્યરૂપધૃક્ ।
ઇતિ બોધે વિરોધઃ કો લૌકિકવ્યવહારિણઃ

અપેક્ષતે વ્યવહૃતિર્ન પ્રપઞ્ચસ્ય વસ્તુતામ્ ।
નાપ્યાત્મજાડ્યં કિંત્વેષા સાધનાન્યેવ કાઙ્ક્ષતિ

મનોવાક્કાયતદ્બાહ્યપદાર્થાઃ સાધનાનિ તાન્ ।
તત્ત્વવિન્નોપમૃદ્નાતિ વ્યવહારોઽસ્ય નો કુતઃ

ઉપમૃદ્નાતિ ચિત્તં ચેદ્ધ્યાતાસૌ ન તુ તત્ત્વવિત્ ।
ન બુદ્ધિં મર્દ્દયન્દૃષ્ટો ઘટતત્ત્વસ્ય વેદિતા

સકૃત્પ્રત્યયમાત્રેણ ઘટશ્ચેદ્ભાસતે તદા ।
સ્વપ્રકાશોઽયમાત્મા કિં ઘટવચ્ચ ન ભાસતે

સ્વપ્રકાશતયા કિં તે તદ્બુદ્ધિસ્તત્ત્વવેદનમ્ ।
બુદ્ધિશ્ચ ક્ષણનાશ્યેતિ ચોદ્યં તુલ્યં ઘટાદિષુ

ઘટાદૌ નિશ્ચિતે બુદ્ધિર્નશ્યત્યેવ યદા ઘટઃ ।
ઇષ્ટો નેતું તદા શક્ય ઇતિ ચેત્સમમાત્મનિ

નિશ્ચિત્ય સકૃદાત્માનં યદાપેક્ષા તદૈવ તત્ ।
વક્તું મન્તું તથા ધ્યાતું શક્નોત્યેવ હિ તત્ત્વવિત્

ઉપાસક ઇવ ધ્યાયં લૌકિકં વિસ્મરેત્ યદિ ।
વિસ્મરત્યેવ સા ધ્યાનાદ્વિસ્મૃતિર્ન તુ વેદનાત્

ધ્યાનં ત્વૈચ્છિકમેતસ્ય વેદનાન્મુક્તિસિદ્ધિતઃ ।
જ્ઞાનાદેવ તુ કૈવલ્યમિતિ શાસ્ત્રેષુ ડિણ્ડિમઃ

તત્ત્વવિદ્યદિ ન ધ્યાયેત્પ્રવર્તેત તદા બહિઃ ।
પ્રવર્તતાં સુખેનાયં કો બાધોઽસ્ય પ્રવર્તને

અતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્પ્રસઙ્ગં તાવદીરય ।
પ્રસઙ્ગો વિધિશાસ્ત્રં ચેન્ન તત્તત્ત્વવિદં પ્રતિ

વર્ણાશ્રમવયોવસ્થાભિમાનો યસ્ય વિદ્યતે ।
તસ્યૈવ હિ નિષેધાશ્ચ વિધયઃ સકલા અપિ

વર્ણાશ્રમાદયો દેહે માયયા પરિકલ્પિતાઃ ।
નાત્મનો બોધરૂપસ્યેત્યેવં તસ્ય વિનિશ્ચયઃ

સમાધિમથ કર્માણિ મા કરોતુ કરોતુ વા ।
હૃદયેનાસ્તસર્વાસ્થો મુક્ત એવોત્તમાશયઃ

નૈષ્કર્મ્યેણ ન તસ્યાર્થસ્તસ્યાર્થોઽસ્તિ ન કર્મભિઃ ।
ન સમાધાનજપ્યાભ્યાં યસ્ય નિર્વાસનં મનઃ

આત્માસઙ્ગસ્તતોઽન્યત્સ્યાદિન્દ્રજાલં હિ માયિકમ્ ।
ઇત્યચઞ્ચલનિર્ણિતે કુતો મનસિ વાસના

એવં નાસ્તિ પ્રસઙ્ગોઽપિ કુતોઽસ્યાતિપ્રસઞ્જનમ્ ।
પ્રસઙ્ગો યસ્ય તસ્યૈવ શઙ્ક્યેતાતિપ્રસઞ્જનમ્

વિધ્યભાવાન્ન બાલસ્ય દૃશ્યતેઽતિપ્રસઞ્જનમ્ ।
સ્યાત્કુતોઽતિપ્રસઙ્ગોઽસ્ય વિધ્યભાવે સમે સતિ

ન કિંચિદ્વેત્તિ બાલશ્ચેત્સર્વં વેત્ત્યેવ તત્ત્વવિત્ ।
અલ્પજ્ઞસ્યૈવ વિધયઃ સર્વે સ્યુર્નાન્યયોર્દ્વયોઃ

શાપાનુગ્રહસામર્થ્યં યસ્યાસૌ તત્ત્વવિદ્યદિ ।
ન તત્ શાપાદિસામર્થ્યં ફલં સ્યાત્તપસો યતઃ

વ્યાસાદેરપિ સામર્થ્યં દૃશ્યતે તપસો બલાત્ ।
શાપાદિકારણાદન્યત્તપોજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ॥। ૧૦૯॥
દ્વયં યસ્યાસ્તિ તસ્યૈવ સામર્થ્યજ્ઞાનયોર્જનિઃ ।
એકૈકં તુ તપઃ કુર્વન્નેકૈકં લભતે ફલમ્

સામર્થ્યહીનો નિન્દ્યશ્ચેદ્યતિભિર્વિધિવર્જિતઃ ।
નિન્દ્યન્તે યતયોઽપ્યન્યૈરનિશં ભોગલંપટૈઃ

ભિક્ષાવસ્ત્રાદિ રક્ષેયુર્યદ્યેતે ભોગતુષ્ટયે ।
અહો યતિત્વમેતેષાં વૈરાગ્યભરમન્થરમ્

વર્ણાશ્રમપરાન્મૂર્ખા નિન્દન્ત્વિત્યુચ્યતે યદિ ।
દેહાત્મમતયો બુદ્ધં નિન્દન્ત્વાશ્રમમાનિનઃ

તદિત્થં તત્ત્વવિજ્ઞાને સાધનાનુપમર્દનાત્ ।
જ્ઞાનિનાચરિતું શક્યં સમ્યગ્રાજ્યાદિ લૌકિકમ્

મિથ્યાત્વબુદ્ધ્યા તત્રેચ્છા નાસ્તિ ચેત્તર્હિ માસ્તુ તત્ ।
ધ્યાયન્વાથ વ્યવહરન્યથારબ્ધં વસત્વયમ્

ઉપાસકસ્તુ સતતં ધ્યાયન્નેવ વસેદિતિ ।
ધ્યાનેનૈવ કૃતં તસ્ય બ્રહ્મત્વં વિષ્ણુતાદિવત્

ધ્યાનોપાદાનકં યત્તદ્ધ્યાનાભાવે વિલીયતે ।
વાસ્તવી બ્રહ્મતા નૈવ જ્ઞાનાભાવે વિલીયતે

તતોઽભિજ્ઞાપકં જ્ઞાનં ન નિત્યં જનયત્યદઃ ।
જ્ઞાપકાભાવમાત્રેણ ન હિ સત્યં વિલીયતે

અસ્ત્યેવ ઉપાસકસ્યાપિ વાસ્તવી બ્રહ્મતેતિ ચેત્ ।
પામરાણાં તિરશ્ચાં ચ વાસ્તવી બ્રહ્મતા ન કિમ્

અજ્ઞાનાદપુમર્થત્વમુભયત્રાપિ તત્સમમ્ ।
ઉપવાસાદ્યથા ભિક્ષા વરં ધ્યાનં તથાન્યથઃ

પામરાણાં વ્યવહૃતેર્વરં કર્માદ્યનુષ્ઠિતિઃ ।
તતોઽપિ સગુણોપાસ્તિર્નિર્ગુણોપાસનં તતઃ

યાવદ્વિજ્ઞાનસામીપ્યં તાવચ્છ્રૈષ્ઠ્યં વિવર્ધતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનાય તે સાક્ષાન્નિર્ગુણોપાસનં શનૈઃ

યથા સંવાદિવિભ્રાન્તિઃ ફલકાલે પ્રમાયતે ।
વિદ્યાયતે તથોપાસ્તિર્મુક્તિકાલેઽતિપાકતઃ

સંવાદિભ્રમતઃ પુંસઃ પ્રવૃત્તસ્યાન્યમાનતઃ ।
પ્રમેતિ ચેત્તથોપાસ્તિર્માન્તરે કારણાયતામ્

મૂર્તિધ્યાનસ્ય મન્ત્રાદેરપિ કારણતા યદિ ।
અસ્તુ નામ તથાપ્યત્ર પ્રત્યાસત્તિર્વિશિષ્યતે

નિર્ગુણોપાસનં પક્વં સમાધિઃ સ્યાચ્છનૈસ્તતઃ ।
યઃ સમાધિર્નિરોધાખ્યઃ સોઽનાયાસેન લભ્યતે

નિરોધલાભે પુંસોઽન્તરસઙ્ગં વસ્તુ શિષ્યતે ।
પુનઃ પુનર્વાસિતેઽસ્મિન્વાક્યાજ્જાયેત તત્ત્વધીઃ

નિર્વિકારાસઙ્ગનિત્યસ્વપ્રકાશૈકપૂર્ણતાઃ ।
બુદ્ધૌ ઝટિતિ શાસ્ત્રોક્તા આરોહન્ત્યવિવાદતઃ

યોગાભ્યાસસ્ત્વેતદર્થોઽમૃતબિન્દ્વાદિષુ શ્રુતઃ ।
એવં ચ દૃષ્ટદ્વારાપિ હેતુત્વાદન્યતો વરમ્

ઉપેક્ષ્ય તત્તીર્થયાત્રાં જપાદીનેવ કુર્વતામ્ ।
પિણ્ડં સમુત્સૃજ્ય કરં લેઢીતિ ન્યાય આપતેત્

ઉપાસકાનામપ્યેવં વિચારત્યાગતો યદિ ।
બાધં તસ્માદ્વિચારસ્યાસમ્ભવે યોગ ઈરિતઃ

બહુવ્યાકુલચિત્તાનાં વિચારાત્તત્ત્વધીર્ન હિ ।
યોગો મુખ્યસ્તતસ્તેષાં ધીદર્પસ્તેન નશ્યતિ

અવ્યાકુલધિયાં મોહમાત્રેણાચ્છાદિતાત્મનામ્ ।
સાઙ્ખ્યનામા વિચારાઃ સ્યાન્મુખ્યો ઝટિતિ સિદ્ધિતઃ

યત્સાઙ્ખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં તદ્યોગૈરપિ ગમ્યતે ।
એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

તત્કારણં સાઙ્ખ્યયોગાધિગમ્યમિતિ હિ શ્રુતિઃ ।
યસ્તુ શ્રુતેર્વિરુદ્ધઃ સ આભાસઃ સાઙ્ખ્યયોગયોઃ

ઉપાસનં નાતિપક્વમિહ યસ્ય પરત્ર સઃ ।
મરણે બ્રહ્મલોકે વા તત્ત્વં વિજ્ઞાય મુચ્યતે

યં યં ચાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તેવૈતિ યચ્ચિત્તસ્તેન યાતીતિ શાસ્ત્રતઃ

અન્ત્યપ્રત્યયતો નૂનં ભાવિજન્મ તથા સતિ ।
નિર્ગુણપ્રત્યયોઽપિ સ્યાત્સગુણોપાસને યથા

નિત્યં નિર્ગુણરૂપં તન્નામમાત્રેણ ગીયતામ્ ।
અર્થતોમોક્ષ એવૈષ સંવાદિ ભ્રમવન્મતઃ

તત્સામર્થ્યાજ્જાયતે ધીર્મૂલાવિદ્યાનિવર્તિકા ।
અવિમુક્તોપાસનેન તારકબ્રહ્મ બુદ્ધિવત્

સકામો નિષ્કામ ઇતિ હ્યશરીરો નિરિન્દ્રિયઃ ।
અભયં હીતિ મુક્તત્વં તાપનીયે ફલં શ્રુતમ્

ઉપાસનસ્ય સામર્થ્યાદ્વિદ્યોત્પત્તિર્ભવેત્તતઃ ।
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ હ્યેતચ્છાસ્ત્રં નૈવ વિરુધ્યતે

નિષ્કામોપાસનાન્મુક્તિસ્તાપનીયે સમીરિતા ।
બ્રહ્મલોકઃ સકામસ્ય શૈબ્યપ્રશ્ને સમીરિતઃ

ય ઉપાસ્તે ત્રિમાત્રેણ બ્રહ્મલોકે સ નીયતે ।
સ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરં પુરુષમીક્ષતે

અપ્રતીકાધિકરણે તત્ક્રતુર્ન્યાય ઈરિતઃ ।
બ્રહ્મલોકફલં તસ્માત્સકામસ્યેતિ વર્ણિતમ્

નિર્ગુણોપાસ્તિસામર્થ્યાત્તત્ર તત્ત્વમવેક્ષણત્ ।
પુનરાવર્તતે નાયં કલ્પાન્તે તુ વિમુચ્યતે

પ્રણવોપાસ્તયઃ પ્રાયો નિર્ગુણા એવ વેદગાઃ ।
ક્વચિત્સગુણતા પ્રોક્તા પ્રણવોપાસનસ્ય હિ

પરાપરબ્રહ્મરૂપ ઓઙ્કાર ઉપવર્ણિતઃ ।
પિપ્પલાદેન મુનિના સત્યકામાય પૃચ્છતે

એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્ ।
ઇતિ પ્રોક્તં યમેનાપિ પૃચ્છતે નચિકેતસે

ઇહ વા મરણે વાસ્ય બ્રહ્મલોકેઽથવા ભવેત્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કૃતિઃ સમ્યગુપાસીનસ્ય નિર્ગુણમ્

અર્થોઽયમાત્મગીતાયામપિ સ્પષ્ટમુદીરિતઃ ।
વિચારાક્ષમ આત્માનમુપાસીતેતિ સન્તતમ્

સાક્ષાત્કર્તુમશક્તોઽપિ ચિન્તયેન્મામશઙ્કિતઃ ।
કાલેનાનુભવારૂઢો ભવેયં ફલતો ધ્રુવમ્

યથાગાધનિધેઃલબ્ધૌ નોપાયઃ ખનનં વિના ।
મલ્લભેઽપિ તથા સ્વાત્મચિન્તાં મુક્તા ન ચાપરઃ

દેહોપલમપાકૃત્ય બુદ્ધિકુદ્દલકાત્પુનઃ ।
ખાત્વા મનોભુવં ભૂયો ગૃહ્ણીયાન્માં નિધિં પુમાન્

અનુભૂતેરભાવેઽપિ બ્રહ્માસ્મીત્યેવ ચિન્ત્યતામ્ ।
અપ્યસત્ પ્રાપ્યતે ધ્યાનાન્નિત્યાપ્તં બ્રહ્મ કિં પુનઃ

અનાત્મબુદ્ધિશૈથિલ્યં ફલં ધ્યાનાદ્દિને દિને ।
પશ્યન્નપિ ન ચેદ્ધ્યાયેત્કોઽપરોઽસ્માત્ પશુર્વદ

દેહાભિમાનં વિધ્વસ્ય ધ્યાનાદાત્માનમદ્વયમ્ ।
પશ્યન્મર્ત્યો મૃતો ભૂત્વા હ્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે

ધ્યાનદીપમિમં સમ્યક્પરામૃષતિ યો નરઃ ।
મુક્તસંશય એવાયં ધ્યાયતિ બ્રહ્મ સન્તતમ્

ઇતિ ધ્યાનદીપો નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ