પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 81100

સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્મવિશુદ્ધ્યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: દ્વયવિશુદ્ધિર્ ભગવન્ ન પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ દ્વયવિશુદ્ધિર્ ન પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયઃ.
ભગવાન્ આહ: અસંક્લેશાવ્યવદાનધર્મસમતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આત્માપર્યન્તતયા ભગવન્ રૂપાપર્યન્તતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્માપર્યન્તતયા રૂપાપર્યન્તતા વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તશૂન્યતા-અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આત્માપર્યન્તતયા ભગવન્ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાપર્યન્તતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્માપર્યન્તતયા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાપર્યન્તતાવિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તશૂન્યતા-અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: એવં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા.
(પ્સ્પ્_2-3:164)
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: માર્ગાકારજ્ઞતામ્ ઉપાદાયેયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ માર્ગસ્ય ચોદ્યપરિહારાચિત્તાન્તદ્વયવિશુદ્ધિભાવનામાર્ગ ઇત્ય્ ઉક્તા માર્ગજ્ઞતા આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયામ્ અન્તદ્વયવિશુદ્ધિપરિવર્તો દ્વિતીયઃ
(પ્સ્પ્_2-3:165)
પઞ્ઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇઇઇ
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નાપરે તીરે ન પરે તીરે નોભયમ્ અન્તેરેણોપલભ્યતે.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપરે તીરે ન પરે તીરે નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે?
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે ત્ર્યધ્વસમતાં સર્વધર્માણમ્ ઉપાદાય. ઇત્ય્ ઉક્તા સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠા
સુભૂતિર્ આહ: સચેત્ પુનર્ ભગવન્ મહાયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુપાયકુશલ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવં જ્ઞાસ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન રિઞ્ચિષ્યતિ દૂરીકરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે. એવમ્ એતત્ સુભૂતે. નામતો ઽપિ સુભૂતે સઙ્ગો નિમિત્તતો ઽપિ સુભૂતે સઙ્ગઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અનિમિત્તા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અનામકાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ નામતો ઽપિ સઙ્ગો નિમિત્તતો ઽપિ સઙ્ગઃ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં નામતો ઽપિ ગ્રહીષ્યન્તિ નિમિત્તતો ઽપિ ગ્રહીષ્યન્તિ નિમિત્તતશ્ ચ નામતશ્ ચ ગ્રહીત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિષ્યન્તિ દૂરીકરિષ્યન્તિ. તે પ્રજ્ઞાપારમિતાં મન્યમાના રિઞ્ચિષ્યન્તિ દૂરીકરિષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્. ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અનુપાયેન દૂરત્વમ્
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સ્વાખ્યાતા ચ સુપરિનિષ્ઠિતા ચામી સઙ્ગા અમી ચાસઙ્ગાઃ.
(પ્સ્પ્_2-3:166)
ઇત્ય્ ઉક્તોપાયેનાપિ દુરતા
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્; કતમ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં સઙ્ગઃ કતમો ઽસઙ્ગઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુપાયકુશલો રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. દાનપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, શીલપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, ક્ષાન્તિપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, વીર્યપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, ધ્યાનપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ શૂન્યા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. આર્યસત્યાનિ શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. એવમ્ અભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાં શૂન્યાનીતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા શૂન્યા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. સર્વજ્ઞતા શૂન્યેતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શરિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપાયકુશલો ઽતીતાન્ ધર્માન્ અતીતા ધર્મા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. અનાગતાન્ ધર્માન્ અનાગતા ધર્મા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ. પ્રત્યુત્પન્નાન્ ધર્માન્ પ્રત્યુત્પન્ના ધર્મા ઇતિ સંજ્ઞાસ્યતે સઙ્ગઃ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપલમ્ભયોગેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ. શીલપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ, વીર્યપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ. સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતીતિ સઙ્ગઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરતીતિ સઙ્ગઃ. એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસુ ચરતીતિ સઙ્ગઃ. આર્યસત્યેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અષ્ટવિમોક્ષેષુ (પ્સ્પ્_2-3:167) નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ ચરતીતિ સઙ્ગઃ. દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરતીતિ સઙગ્ઃ, યાવત્ સર્વજ્ઞતાયાં ચરતીતિ સઙ્ગઃ. ઇતિ વિપક્ષઃ

યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રૈવં વદસિ, કતમો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતામ્ અસઙ્ગ ઇતિ. ન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકુશલસ્યૈવં ભવતિ, ન રૂપં રૂપં સંજાનીતે, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં સંજાનીતે. નાતીતા ધર્મા અતીતાન્ ધર્માન્ સંજાનીતે. નાનાગતા ધર્મા અનાગતાન્ ધર્માન્ સંજાનીતે. ન પ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ પ્રત્યુત્પન્નાન્ ધર્માન્ સંજાનિતે. ન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકુશલસ્યૈવં ભવતિ, અહં દાનં દદામિ, અસ્મૈ દાનં દદામિ, ઇદં દાનં દદામિ, અહં શીલં રક્ષામિ, ઇદં શીલં રક્ષામિ, એભ્યઃ શીલં રક્ષામિ, અહં ક્ષાન્તિં ભાવયામિ, ઇમાં ક્ષાન્તિં ભાવયામિ, એષુ ક્ષાન્તિં ભાવયામિ, અહં વીર્યં આરભે, ઇદં વીર્યમ્ આરભે, એષામ્ અર્થાય વીર્યમ્ આરભે, અહં ધ્યાનં સમાપદ્યે, ઇદં ધ્યાનં સમાપદ્યે, એવં ધ્યાનં સમાપદ્યે, અહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, ઇમાં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, અસ્મૈ પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, અહં પુણ્યં પ્રસવામિ, એવં પુણ્યં પ્રસવામિ, અહં બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમામિ, અહં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ, અહં સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ, અહં સર્વજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યે, સર્વે ત આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતામ્ ઉપાયકુશલાનાં વિકલ્પા ન સન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાયાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, ઇમે ત આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકુશલસ્યાસઙ્ગઃ. ઇતિ પ્રતિપક્ષઃ
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્થવિરં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમેન ભદન્ત સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સઙ્ગો ભવતિ?
સુભૂતિર્ આહ: ઇહ કૌશિક બોધિસત્ત્વશ્ ચિત્તં સંજાનીતે. દાનં સંજાનીતે. એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાં સંજાનીતે. અધ્યાત્મશૂન્યતાં સંજાનીતે, બહિર્ધાશૂન્યતાં સંજાનીતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં સંજાનિતે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સંજાનીતે. એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સમાધીન્ ધારણીમુખાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ. (પ્સ્પ્_2-3:168) પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સંજાનીતે. બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સંજાનીતે. બુદ્ધાવરોપિતકુશલમૂલાનિ સંજાનીતે તાનિ સર્વાણ્ય્ અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. અયં કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સઙ્ગઃ, યેન ન શક્નોત્ય્ અસઙ્ગાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ.? ન હિ કૌશિક રૂપસ્ય પ્રકૃતિઃ શક્યા પરિણામયિતું, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં ન વિજ્ઞાનસ્ય કૌશિક પ્રકૃતિઃ શક્યા પરિણામયિતુમ્. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ન ચ શક્યા પ્રકૃતિઃ પરિણામયિતુમ્. એવં પારમિતાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાઇન્ અભિજ્ઞાનાં સમાધીનાં ધારણીમુખાનાં સર્વશૂન્યતાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ન શક્યા પ્રકૃતિઃ પરિણામયિતુમ્. ન હિ કૌશિક સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રકૃતિઃ. શક્યા પરિણામયિતુમ્. ઇતિ પુનર્વિપક્ષઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરાન્ સંદર્શયિતુકામેન સમાદાપયિતુકામેન સમુત્તેજયિતુકામેન સંપ્રહર્ષયિતુકામેનાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે યથા ભૂતાનુગમેન માનસેન પરે સંદર્શયિતવ્યાઃ સમાદાપયિતવ્યાઃ સમુત્તેજયિતવ્યાઃ સંપ્રહર્ષયિતવ્યાઃ. તથા ચ પુનઃ સંપ્રહર્ષયિતવ્યા યથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન વિકલ્પમ્ આપદ્યતે, અહં દાનં દદામિ, અહં શીલં રક્ષામ્ય્, અહં ક્ષાન્તિં ભાવયામ્ય્, અહં વીર્યમ્ આરભે, ઽહં ધ્યાનં સમાપદ્યે, ઽહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામ્ય્, અહમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરામ્ય્, અહં બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરામ્ય્, અહમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં ચરામ્ય્, અહં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરામ્ય્, અહં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયામ્ય્, અહમ્ આર્યસત્યાનિ ભાવયામ્ય્, અહમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યે, ઽહં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતં ભાવયામ્ય્, અહમ્ અષ્ટવિમોક્ષાન્ ભાવયામ્ય્, અહં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ સમાપદ્યે, ઽહં સમાધિં સમાપદ્યે, ઽહં ધારણીમુખાનિ સમાપદ્યે, ઽહં દશબલવૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયામ્ય્, અહં બોધયે ચરામીત્ય્. એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરં સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ, આત્માનં ચ ન ક્ષિણોતિ, પરાંશ્ ચ બુદ્ધાનુજ્ઞાતાયાં સમાદાપરિઆયાં સંપ્રહર્ષયત્ય્, એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે (પ્સ્પ્_2-3:169) સંદર્શયિતવ્યઃ સમાદાપયિતવ્યઃ સમુત્તેજયિતવ્યઃ સંપ્રહર્ષયિતવ્યઃ. એવં હિ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા સર્વાઃ સઙ્ગકોટ્યઃ પરિવર્જિતા ભવિષ્યન્તિ. ઇતિ પુનર્પ્રતિપક્ષઃ

અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયામાસ: સાધુ સાધુ સુભૂતે યસ્ ત્વં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇમાઃ સઙ્ગકોટિર્ ઉદ્દિશસિ. અપરાસ્ તે સુભૂતે સઙ્ગકોટીઃ સૂક્ષ્મતરા નિર્દેક્ષ્યામિ તાઃ શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે ઽહં તે. એવં ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્.
ભગવાન્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતસ્ તથાગતાન્ નિમિત્તતો મનસિકરોતિ યાવત્ સુભૂતે નિમિત્તં તાવત્ સઙ્ગઃ. યદ્ અપિ તેષાં તથાગતાનાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવચ્ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યત્ કિંચિત્ કુશલમૂલં તત્ સર્વં નિમિત્તતો મનસિકરોતિ મનસિકૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, યાવત્ સુભૂતે નિમિત્તતો મનસિકરોતિ તાવત્ સઙ્ગઃ. યાન્ય્ અપિ તેષાં તથાગતાનાં સર્વસઙ્ગાપગતાનાં સર્વસઙ્ગાપગતાનિ કુશલમૂલાનિ, તતો ઽન્યેષામ્ અપિ સત્ત્વાનાં યાનિ કુશલમુલાનિ તાન્ય્ અપિ નિમિત્તતો મનસિકરોતિ મનસિકૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, યાવત્ સુભૂતે નિમિત્તતો મનસિકરોતિ તાવત્ સઙ્ગઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ તે તથાગતા નિમિત્તતો મનસિકર્તવ્યા, ન ચ તેષામ્ અન્યેષાં વા કુશલમૂલાનિ નિમિત્તતો મનસિકર્તવ્યાનિ. ઇતિ સૂક્ષ્મસઙ્ગઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભિરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પ્રકૃતિવિવિક્તત્વાત્ સુભૂતે સર્વધર્માણામ્.
સુભૂતિર્ આહ: નમસિકરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે અકૃતા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંસ્કૃતા ન સા કેનચિચ્ છક્યાભિસંબોદ્ધુમ્. ઇતિ ધર્મગમ્ભીર્યમ્
સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્મા ભગવન્ દુરભિસંબોધાઃ.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે ન દ્વે ધર્મપ્રકૃતી એકૈવ સુભૂતે (પ્સ્પ્_2-3:170) ધર્મપ્રકૃતિર્, યા ચ બુદ્ધધર્મપ્રકૃતિઃ. સાપ્રકૃતિઃ, યાપ્રકૃતિઃ સા પ્રકૃતિર્, યા પ્રકૃતિઃ સાનભિસંસ્કૃતઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એકાં પ્રકૃતિમ્ અપ્રકૃતિમ્ અનભિસંસ્કૃતિં જાનતા પશ્યતા સર્વાઃ સઙ્ગકોટ્યો વિવર્જિતા ભવન્તિ. ઇતિ સર્વસઙ્ગવર્જનમ્
સુભૂતિર્ આહ: દુરભિસંબોધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કેનચિદ્ દૃષ્ટા ન શ્રુતા ન મતા ન વિજ્ઞાતા નાભિસંબુદ્ધા. ઇતિ દુર્બોધતા
સુભૂતિર્ આહ: અચિન્ત્યા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કેનચિદ્ વિજ્ઞાતા, ન રૂપેણ ન વેદનયા ન સંજ્ઞયા ન સંસ્કારૈર્ ન વિજ્ઞાનેન જ્ઞાતા યાવન્ ન વ્યસ્તસમસ્તૈઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગૈર્ ન પારમિતાભિર્ ન બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ નાષ્ટવિમોક્ષૈર્ ન નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ નાભિજ્ઞાભિર્ ન સર્વશૂન્યતાભિર્ ન સર્વસમાધિભિર્ ન સર્વધારણીમુખૈર્ ન તથાગતબલૈર્ ન વૈશારદ્યૈર્ ન પ્રતિસંવિદ્ભિર્ નાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ જ્ઞાતા.
સુભૂતિર્ આહ: કારિકા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધિતઃ કારિકા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇત્ય્ અચિન્ત્યત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તૌ વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્, સચેદ્ રૂપે ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. આર્યસત્યેષુ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. દશસુ તથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. સર્વજ્ઞતાયામ્ અપિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
ઇતિ રૂપાદિપ્રયોગઃ
(પ્સ્પ્_2-3:171)
સચેદ્ રૂપં ન નિત્યં નાનિત્યમ્ ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, રૂપં ન સુખં ન દુઃખમ્ ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, રૂપં નાત્મા નાનાત્મેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, રૂપં ન શુભં નાશુભમ્ ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં ન નિત્યં નાનિત્યમ્ ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વિજ્ઞાનં ન સુખં ન દુઃખં ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિજ્ઞાનં નાત્મા નાનાત્મેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિજ્ઞાનં ન શુભં નાશુભમ્ ઇતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં વ્યસ્તસમસ્તસ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વજ્ઞતા ન નિત્યા નાનિત્યેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સર્વજ્ઞતા ન સુખા ન દુઃખેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સર્વજ્ઞતા નાત્મા નાનાત્મેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સર્વજ્ઞતા ન શુભા નાશુભેતિ ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન તદ્ રૂપં તથા સંવિદ્યતે યસ્ય નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શુભં વા અશુભં વા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ન તદ્ વિજ્ઞાનં તથા સંવિદ્યતે યસ્ય નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શુભં વા અશુભં વા. એવં વ્યસ્તસમસ્તસ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવન્ ન સા સર્વજ્ઞતા તથા સંવિદ્યતે યસ્યા નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા આત્મા વા અનાત્મા વા શુભં વા અશુભં વા. ઇતિ રૂપાદ્યનિત્યાદિપ્રયોગઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સચેદ્ રૂપમ્ અપરિપૂર્ણં પરિપૂર્ણમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપરિપૂર્ણં પરિપૂર્ણમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ અપરિપૂર્ણાનિ પરિપૂર્ણાનીતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં સર્વપારમિતાઃ (પ્સ્પ્_2-3:172) સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાન્ય્ અપરિપૂર્ણાનિ પરિપૂર્ણાનીતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા અપરિપૂર્ણાઃ પરિપૂર્ણા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવમ્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞા અપરિપૂર્ણાઃ પરિપૂર્ણા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અપરિપૂર્ણાઃ પરિપૂર્ણા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યાવત્ સર્વજ્ઞતા અપરિપૂર્ણાઃ પરિપૂર્ણા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારૈનિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્યાપરિપૂર્ણતા પરિપૂર્ણતા વા યા ન તદ્ રૂપમ્ એવમ્ અપિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાપરિપૂર્ણતા પરિપૂર્ણતા વા યા ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્ એવમ્ અપિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અપરિપૂર્ણતા પરિપૂર્ણતા વા યા ન સા સર્વજ્ઞતા એવમ્ અપિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. ઇતિ રૂપાદ્યપરિપૂરિપ્રયોગ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સઙ્ગશ્ ચાસઙ્ગશ્ ચાખ્યાતઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે સ્વાખ્યાતઃ. સુભૂતે તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સઙ્ગશ્ ચાસઙ્ગશ્ ચ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં સઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં સઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. ચક્ષુઃ સઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનઃ સઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં સર્વાયતનેષુ ધાતુષુ ચ દાનપારમિતા સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સસઙ્ગા અસઙ્ગા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સસઙ્ગા અસઙ્ગા ઇતિ ન ચરતિ ચઋઅતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સઋવજ્ઞતા સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ (પ્સ્પ્_2-3:173) ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપં સસઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં સસઙ્ગમ્ અસઙ્ગમ્ ઇતિ સંજાનીતે. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાશૂન્યતાબોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન સસઙ્ગા અસણ્ગા ઇતિ સંજાનીતે. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વજ્ઞતા ન સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ સંજાનીતે. ન સ્રોતઆપત્તિફલં ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં ન પ્રત્યેકબોધિર્ નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ સંજાનીતે. ઇતિ રૂપાદિષ્વ્ અસઙ્ગપ્રયોગઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યમ્ એતદ્ ભગવન્ યાવદ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા દેશ્યમાનાપિ ન હીયતે, અદેશ્યમાનાપિ ન હીયતે, દેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે, અદેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા દેશ્યમાનાપિ ન હીયતે, અદેશ્યમાનાપિ ન હીયતે, દેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે, અદેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યાવજ્જીવં તિષ્ઠન્ન્ આકાશસ્ય વર્ણં ભાષેત અવર્ણં વા, ન ખલુ પુનર્ આકાશસ્ય વર્ણે ભાષ્યમાણે વૃદ્ધિર્ અવર્ણે ભાષ્યમાણે હાનિઃ, ન ચાકાશં વર્ણેન વર્ધતે અવર્ણેન હીયતે.
ઇત્ય્ અધિકારપ્રયોગઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષો વર્ણે ભાષ્યમાણે ન વર્ધતે, અવર્ણે ભાષ્યમાણે ન પરિહીયતે, વર્ણે ભાષ્યમાણે નાનુનીયતે, અવર્ણે ભાષ્યમાણેન પ્રતિહન્યતે. એવમ્ એવ સુભૂતે યા ધર્માણાં ધર્મતા સા દેશિતાપિ તાવત્ય્ એવ, અદેશિતાપિ તાવત્ય્ એવ. ઇત્ય્ અકર્તૃપ્રયોગઃ
સુભૂતિર્ આહ: દુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ન સંસીદતિ, ન વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસમ્, અત્ર ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે, ન ચ પ્રત્યુદાવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આકાશભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ન ચાકાશે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, ન ધ્યાનપારમિતા ન વીર્યપારમિતા ન ક્ષાન્તિપારમિતા ન શીલપારમિતા ન દાનપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે રૂપં પ્રજ્ઞાયતે, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન (પ્સ્પ્_2-3:174) સંસ્કારા નાકાશે વિજ્ઞાયતે. નાકાશે ઽધ્યાત્મશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે, ન બહિર્ધાશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે, નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે, યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશ આર્યસત્યાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે સમાધિધારણીમુખાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે સમાધિધારણીમુખાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે શમથવિપશ્યના પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે દશતથાગતબલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. નાકાશે સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે સકૃદાગામિફલં પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે ઽનાગામિફલં પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે ઽર્હત્ત્વં પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રજ્ઞાયતે. નાકાશે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રજ્ઞાયતે.

સુભૂતિર્ આહ: નમસ્કરોમિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેભ્યો મહાસત્ત્વેભ્યો યૈર્ અયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ. આકાશસ્ય તે ભગવન્ કૃતશઃ પ્રયોક્તુકામા યતિતુકામા ધ્યાયતુકામા યે સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યન્તે. આકાશં તે ભગવન્ પરિમોચયિતુકામા યે સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યન્તે. મહાસંનાહસંનદ્ધાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે આકાશસમાનાં ધર્માણાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યન્તે. ઇત્ય્ ઉદ્દેશદુષ્કરતાપ્રયોગઃ
આકાશં તે ભગવન્ન્ અન્તરીક્ષમ્ ઉત્ક્ષેપ્તુકામા યે સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યન્તે. ઇતિ પ્રયોગદુષ્કરતાપ્રયોગઃ
મહાવીર્યપારમિતાપ્રાપ્તાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે સત્ત્વાનાં કૃતશો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સચેદ્ ભગવન્ન્ અયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુસ્ તથાગતૈઃ પરિપૂર્ણઃ સ્યાત્, તદ્યથાપિ નામ નડસ્વનં વા વેણુવનં વા ઇક્ષુવનં વા શરવનં વા શાલિવનં વા, તે તથાગતાઃ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા ધર્મં દેશયેયુઃ, એકૈકશ્ ચ તથાગતો ઽપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ અપરિમાનાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયેત્, ન ચ ભગવન્ સત્ત્વધાતોર્ ઊનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસદ્ભૂતતામ્ ઉપાદાય, સત્ત્વવિવિક્તતામ્ ઉપાદાય. એવમ્ એકૈકસ્યાં દિશિ યાવદ્ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતવસ્ તથાગતૈઃ પરિપૂર્ણા (પ્સ્પ્_2-3:175) ભવેયુઃ, તદ્યથાપિ નામ નડવનં વા વેણુવનં વા ઇક્ષુવનં વા શરવનં વા શાલિવનં વા, તે ચ તથાગતાસ્ તિષ્ઠન્તઃ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા ધર્મં દેશયેયુઃ, એકૈકશ્ ચ તથાગતો ઽપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ અપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયેત્, ન ચ ભગવન્ સત્ત્વધાતોર્ ઊનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસદ્ભૂતતામ્ ઉપાદાય, સત્ત્વવિવિક્તતામ્ ઉપાદાય. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણૈવં વદામિ; આકાશં તે ભગવન્ પરિમોચયિતુકામા યે સત્ત્વાનાં કૃતશો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધુકામાઃ. ઇતિ કારિત્રદુષ્કરતાપ્રયોગઃ.
અથ ખલ્વ્ અન્યતરસ્ય ભિક્ષોર્ એતદ્ અભવત્: નમસ્કરોમિ ભગવન્ ભગવત્યૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ યત્ર ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે ન નિરુધ્યતે, શીલસ્કન્ધશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે, સમાધિસ્કન્ધશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે, પ્રજ્ઞાસ્કન્ધશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે, વિમુક્તિસ્કન્ધશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે, વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે, સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રજ્ઞાયતે, સકૃદાગામિફલં પ્રજ્ઞાયતે, અનાગામિફલં પ્રજ્ઞાયતે, અર્હત્ત્વં પ્રજ્ઞાયતે, પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રજ્ઞાયતે, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પ્રજ્ઞાયતે, ત્રીણિ રત્નાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, બુદ્ધધર્મસંઘરત્નાનિ પ્રજ્ઞયન્તે, ધર્મચક્રપ્રવર્તનં પ્રજ્ઞાયતે. ઇત્ય્ અવન્ધ્યપ્રયોગઃ
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભદન્ત સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યોગમ્ આપત્સ્યતે ક્વ યોગમ્ આપત્સ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: આકાશે સ કૌશિક યોગમ્ આપત્સ્યતે યો ઽત્ર ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં મંસ્યતે.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ કામમ્ અહં ભગવંસ્ તસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ.
સુભૂતિર્ આહ: સમનુપશ્યસિ ત્વં કૌશિક તં ધર્મં યસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતુમ્ ઇચ્છસિ?
શક્ર આહ: નાહં ભદન્ત સુભૂતે તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ.
સુભૂતિર્ આહ: સચેત્ કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાસ્યન્તિ સૈવૈષાં રક્ષાવરણગુપ્તિર્ ભવિષ્યતિ. અથ (પ્સ્પ્_2-3:176) વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ યથોપદિષ્ટયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા લપ્સ્યન્તે તેષાં મનુષ્યાશ્ ચામનુષ્યાશ્ ચાવતારમ્. આકાશસ્ય સ કૌશિક રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત, યો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક પ્રતિબલસ્ ત્વં માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિભાસપ્રતિવિંબગન્ધર્વનગરાણાં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતુમ્.
શક્ર આહ: નો ભદન્ત સુભૂતે.

સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એવ કૌશિક યો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત, સ યાવદ્ એવ વિઘાતસ્ય ક્લમથસ્ય ચ ભાગી સ્યાત્ તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક પ્રતિબલસ્ ત્વં તથાગતસ્ય વા તથાગતનિર્મિતસ્ય વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતુમ્.
શક્ર આહ: નો ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિક યો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત સ યાવદ્ એવ વિઘતસ્ય ક્લમથસ્ય ચ ભાગી સ્યાત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક પ્રતિબલસ્ત્વં ધર્મધાતોર્ ભૂતકોટેસ્ તથતાયા અચિન્ત્યધાતો રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતુમ્.
શક્ર આહ: નો ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એવ કૌશિક યો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત સ યાવદ્ એવ વિઘતસ્ય ક્લમથસ્ય ચ ભાગી સ્યાત્. ઇત્ય્ અપરપ્રત્યયપ્રયોગઃ
શક્ર આહ: કિયતા ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા માયોપમા મરીચ્યુપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમા ગન્ધર્વનગરોપમા નિર્મિતોપમાઃ સર્વધર્માશ્ ચપરિજ્ઞાતા ભવન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સ્વપ્નમ્ અપિ ન મન્યન્તે, સ્વપ્નેન ન મન્યન્તે, સ્વપ્નં મમેતિ ન મન્યન્તે, સ્વપ્ને ઽપિ ન મન્યન્તે. એવં યાવદ્ નિર્મિતમ્ અપિ ન મન્યન્તે, નિર્મિતેન ન મન્યન્તે, નિર્મિતં મમેતિ ન મન્યન્તે, નિર્મિતે ઽપિ ન મન્યન્તે, તદા બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા યાવન્ નિર્મિતોપમાશ્ ચ સર્વધર્માઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ. ઇતિ સપ્તવિધાભિજ્ઞાનપ્રયોગ ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રયોગઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ (પ્સ્પ્_2-3:177) રૂપં ન મન્યતે, રૂપેણ ન મન્યતે, રૂપં મમેતિ ન મન્યતે, રૂપે ઽપિ મન્યતે. સ્વપ્નં ન મન્યતે, સ્વપ્નેન ન મન્યતે, સ્વપ્નં મમેતિ ન મન્યતે, સ્વપ્ને ઽપિ ન મન્યતે, યાવન્ નિર્મિતં ન મન્યતે, નિર્મિતેન ન મન્યતે, નિર્મિતં મમેતિ ન મન્યતે, નિર્મિતે ઽપિ ન મન્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં ન મન્યતે, વિજ્ઞાનેન ન મન્યતે, વિજ્ઞાનં મમેતિ ન મન્યતે, વિજ્ઞાને ઽપિ ન મન્યતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ પ્રતિત્યસમુત્પાદઃ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વજ્ઞતાં ન મન્યતે, સર્વજ્ઞતયા ન મન્યતે, સર્વજ્ઞતાં મમેતિ ન મન્યતે, સર્વજ્ઞતાયામ્ અપિ ન મન્યતે, સ્વપ્નં ન મન્યતે, સ્વપ્નેન ન મન્યતે, સ્વપ્નં મમેતિ ન મન્યતે, સ્વપ્ને ઽપિ ન મન્યતે, યાવન્ નિર્મિતં ન મન્યતે, નિર્મિતેન ન મન્યતે, નિર્મિતં મમેતિ ન મન્યતે, નિર્મિતે ઽપિ ન મન્યતે. ઇત્ય્ ઉક્તા પ્રયોગસમતા
અથ ખલુ બુદ્ધાનુભાવેન યે ઽસ્મિંસ્ ત્રિસાહસ્રે મહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંષા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મપાર્ષદ્યા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણઃ, યાવચ્ છુદ્ધાવસકાયિકા દેવપુત્રાસ્ તે સર્વે દિવ્યાનિ ચન્દનચૂર્ણાન્ય્ અભ્યવકીર્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામન્તિ સ્મ, ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્યૈકાન્તે ઽતિષ્ઠન્.
અથ ખલુ ચત્વારો મહારાજાનઃ શક્રશ્ ચ બ્રહ્માણશ્ ચ યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકાશ્ ચ દેવપુત્રા બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધસહસ્રં સમન્વાહરન્તિ સ્મ, ધર્મં દેશયમાનમ્ એભિર્ એવાક્ષરૈર્ એભિર્ એવ નામધેયૈઃ સુભૂતિનામધેયૈર્ ભિક્ષુભિર્ ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપ્રશ્નીકૃતાં, દેશયમાનં શક્રાશ્ ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રાઃ પરિપ્રશ્નયન્તીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્. એવં પૂર્વસ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો દિક્ષુ સર્વત્ર બુદ્ધસહસ્રં સમન્વાહરન્તિ સ્મ, ધર્મં દેશયમાનમ્ એભિર્ એવાક્ષરૈર્ એભિર્ એવ નામધેયૈઃ સુભૂતિનામધેયૈર્ એવ ભિક્ષુભિર્ ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપ્રશ્નીકૃતાં, દેશયમાનં સર્વત્ર ચ શક્રાશ્ ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રાઃ પરિપ્રશ્નયન્તિમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: અસ્મિન્ન્ એવ સુભૂતે પૃથિવીપ્રદેશે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે. અસ્મિન્ન્ એવ પૃથિવીપ્રદેશે યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્તિહ ભદ્રકલ્પે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ (પ્સ્પ્_2-3:178) તે ઽપ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યન્તે. ઇતિ ષોડશક્ષણદર્શનમાર્ગસાક્ષિભાવજ્ઞાપનમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમૈર્ ભગવન્ન્ આકારૈઃ કતમૈર્ લિઙ્ગૈઃ કતમૈર્ નિમિત્તૈર્ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ન રૂપં નિત્યમ્ અનિત્યં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં ન સુખં ન દુઃખં નાત્મા નાનાત્મા, ન રૂપં શુભમ્ અશુભં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. ન રૂપં બદ્ધં મુક્તં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ અનિત્યં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં ન સુખં ન દુઃખં નાત્મા નાનાત્મા ન વિજ્ઞાનં શુભમ્ અશુભં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. ન વિજ્ઞાનં બદ્ધં મુક્તં વેતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. ન રૂપમ્ અતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ અતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ સર્વજ્ઞતા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્નેતિ એવં ધર્મં દેશયિષ્યતિ. ઇતિ દુષ્ખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ?

ભગવાન્ આહ: રૂપમ્ અત્યન્તવિશુદ્ધમ્ અત્યન્તવિશુદ્ધમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અત્યન્તવિશુદ્ધમ્ અત્યન્તવિશુદ્ધમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતા શૂન્યતા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિતાભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સમાધિધારણીમુખાનિ યાવત્ સર્વજ્ઞતાત્યન્તવિશુદ્ધાત્યન્તવિશુદ્દ્ઃશ્તિ ધર્મં દેશયિષ્યતિ.
(પ્સ્પ્_2-3:179)
ઇતિ દુષ્ખે ધર્મજ્ઞાનમ્
સુભૂતિર્ આહ: પરિશુદ્ધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રૂપપરિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનપરિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવીહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્દધર્મા યાવત્ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ દુષ્ખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કસ્ય હેતેર્? ભગવન્ રૂપસ્ય પરિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા, કથં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં કથં વિજ્ઞાનસ્ય પરિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા? એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ પારમિતા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તય્ઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, યાવત્ સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય સુભૂતે નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં રૂપપરિશુદ્ધિર્, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં વિજ્ઞાનપરિશુદ્ધિઃ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસ્મુત્પાદાઙ્ગાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતિતાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં બુદ્ધધર્મપરિશુદ્ધિઃ, સર્વજ્ઞતાયા નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિઃ. ઇતિ દુષ્ખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે આકાશપરિશુદ્ધ્યા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ન્ આકાશપરિશુદ્ધ્યા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: આકાશવદ્ રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અનુત્પાદાનિરોધાસંક્લેશાવ્યવદાનપરિશુદ્ધ્યા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
આકાશનિરુપલેપત્વાત્ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
(પ્સ્પ્_2-3:180)
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ આકાશનિરુપલેત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: આકાશવદ્ રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા નિરુપલેપત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે આકાશાગ્રાહ્યત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ આકાશાગ્રાહ્યત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: આકાશવદ્ રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અગ્રાહ્યત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
આકાશાવ્યાહારતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ આકાશાવ્યાહારતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: તદ્યથાપિ સુભૂતે આકાશે પ્રતિશ્રુત્કા દ્વયસ્ય શબ્દઃ એવમ્ એવ સુભૂતે આકાશવદ્ રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અપ્રવ્યાહારતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
આકાશાપ્રવ્યાહારતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ આકાશાપ્રવ્યાહારતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ન હિ સુભૂતે આકાશસ્ય કશ્ચિત્ પ્રવ્યાહારઃ. એવમ્ એવ સુભૂતે રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અપ્રવ્યાહારતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
આકાશાનુપલમ્ભતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ન્ આકાશાનુપલમ્ભતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ન હિ સુભૂતે આકાશસ્ય કશ્ચિદ્ ઉપલમ્ભઃ. એવમ્ એવ સુભૂતે રૂપસ્ય યાયત્ સર્યજ્ઞતાયા અનુપલમ્ભતયા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્

સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાનિરોધત્વાદ્ અસંક્લેશાવ્યવદાનત્વાત્ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાનિરોધત્વાદ્ અસંક્લેશાવ્યવદાનત્વાત્ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય યાવત્ સર્વજ્ઞતયા અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુધા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
(પ્સ્પ્_2-3:181)
સુભૂતિર્ આહ: યો હિ કશ્ચિદ્ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ, તસ્ય ન ચક્ષૂરોગો ભવિષ્યતિ, ન શ્રોત્રરોગો ન ઘ્રાણરોગો ન જિહ્વારોગો ન કાયરોગો ભવિષ્યતિ, ન મનોરોગો ભવિષ્યતિ, ન હીનાઙ્ગો ભવિષ્યતિ, ન જીર્ણકાયો ભવિષ્યતિ. નાપિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વિષમાપરિહારેણ કાલં કરિષ્યતિ. બહૂનિ ચાસ્ય દેવતાસહસ્રાણિ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધાનિ ભવિષ્યન્તિ. ધર્મશ્રવણિકાઃ ચાતુર્મહારાજકાય્કા દેવા યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકા દેવાઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ. અષ્ટમ્યાં ચતુર્દસ્યાં પઞ્ચદસ્યાં ચ મહાન્ દેવતાસંઘઃ સંનિપતિષ્યતિ. યત્ર સદ્ધર્મભાણકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યાતે. સ ખલુ પુનઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણો બહુતરપુણ્યં પ્રસવતિ. અપ્રમેયમ્ અસંખેયમ્ અપરિમાણમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેઅં અપરિમાણમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યં સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અષ્ટમ્યાં ચતુર્દસ્યાં પઞ્ચદસ્યાં ચ ભાષિષ્યતે તસ્ય દેવપર્ષદઃ પુરતો ઽનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? મહારત્નમ્ ઇદં સુભૂતે યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
તત્રેદં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતારત્નં સેવ્યમાનં નિરયાદ્ મોચયિષ્યતિ, તિર્યગ્યોનેર્ મોચયિષ્યતિ, યમલોકાદ્ મોચયિષ્યતિ, મનુષ્યદરિદ્રાદ્ મોચયિષ્યતિ. ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષૂપપાદયિષ્યતિ, બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષૂપપાદયિષ્યતિ, ગૃહપતિમહાશાલકુલેષૂપપાદયિષ્યતિ, ચાતુર્મહારાજકાયિકેષૂપપાદયિષ્યતિ, યાવાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષૂપપદયિષ્યતિ. ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય દાત્રી સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબોધેર્, અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ દાત્રી. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં દશકુશલાઃ કર્મપથા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર પ્રતિષ્ઠા યત્ર ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, બ્રાહ્માણમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે. ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતઃ પરનિર્મિતવસવર્તિનો દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, બ્રહ્મપાર્ષદ્યા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, બ્રહ્મપુરોહિતા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, મહાબ્રહ્માણો દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પરીત્તાભા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અપ્રમાણાભા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, આભાસ્વરા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પરીત્તશુભા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અપ્રમાણશુભા (પ્સ્પ્_2-3:182) દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, શુભકૃત્સ્ના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અનભ્રકા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પુણ્યપ્રસવા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, બૃહત્ફલા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, શુદ્ધાવાસા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અસ્પૃહા દેવાઃ પ્રજ્ઞયન્તે, અતપા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સુદૃશા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સુદર્શના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અકનિષ્ઠા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અકાશાનન્ત્યાયતના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, વિજ્ઞાનાનન્તાયતના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અકિઞ્ચન્યાયતના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, નૈવસંજ્ઞાસંજ્ઞાયતના દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રજ્ઞાયતે, સકૃદાગામિફલં પ્રજ્ઞાયતે, અર્હત્ત્વં પ્રજ્ઞાયતે, પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રજ્ઞાયતે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રજ્ઞાયતે. અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાં પ્રજ્ઞાયન્તે, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, દાનપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, શીલપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, ક્ષાન્તિપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, વીર્યપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, ઉપાયકૌશલપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, પ્રણિધાનપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, બલપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે, જ્ઞાનપારમિતા પ્રજ્ઞાય્તે. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. અધ્યાત્મશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે, બહિર્ધાશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા પ્રજ્ઞાયતે. ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, અષ્ટવિમોક્ષાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ષડભિજ્ઞાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સમાધયઃ પ્રજાયન્તે, સર્વધારણીમુખાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, દશબોધિસત્ત્વભૂમયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, દશતથાગતબલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, યાવત્ સર્વજ્ઞતા પ્રજ્ઞાયતે, બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, ત્રીણિ રત્નાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, બુદ્ધરત્નં પ્રજ્ઞાયતે, ધર્મરત્નં પ્રજ્ઞાયતે, સંઘરત્નં પ્રજ્ઞાયતે. ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં એવમાદયો ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટાસ્ તેનોચ્યતે રત્નપારમિતેયં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
ન ચ સુભૂતે રત્નપારમિતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા પરિગૃહ્યતે વા ચ્છોર્યતે વા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યે ઉત્પદ્યેરન્ વા નિરુધ્યેરન્ વા સંક્લિશ્યેયુર્ વા વ્યવદાયેયુર્ વા પરિગૃહ્યેયુર્ વા ચ્છોર્યેયુર્ વા. નાપ્ય્ અસ્મિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતારત્ને કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા કુશલો વા અકુશલો વા સાસ્રવો વા અનાસ્રવો વા સાવદ્યો વા અનવદ્યો વા સંક્લેશો વા (પ્સ્પ્_2-3:183) નિઃક્લેશો વા લોકિકો વા લોકોત્તરો વા સંસ્કૃતો વા અસંસ્કૃતો વા. અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણ રત્નપારમિતેયં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્
નાપીયં સુભૂતે રત્નપારમિતા કેનચિદ્ ધર્મેણોપલિપ્યેત. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે ધર્મા નોપલભ્યન્તે યૈર્ ઉપલિપ્યેત, તેનેયં સુભૂતે નિરુપલિપ્તા રત્નપારમિતા. ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવમ્ અપિ ન જાનાતિ, એવમ્ અપિ ન વિકલ્પયતિ, એવમ્ અપિ નોપલભતે, એવમ્ અપિ ન પ્રપઞ્ચયિષ્યતિ, ચરિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, ભાવયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતો દ્રક્ષ્યતિ, બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ, બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતુમ્ અર્ચયિતુમ્ અપચાયિતું બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યતિ, અનુપ્રાપ્સ્યતિ સર્વજ્ઞતામ્. ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તો દર્શનમાર્ગઃ

સેયં પુનઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાવાહિકા ન નિર્વાહિકા ન દર્શિકા ન નિદર્શિકા ન દાયિકા ન ચ્છોરિકા નોત્પાદિકા ન નિરોધિકા નોચ્છેદિકા ન શાશ્વતિકા નૈકાર્થિકા ન નાનાર્થિકા નાગમિકા ન નિર્ગમિકા ન સંક્લેશિકા ન વિશોધિકા ન હાનિકારિકા ન વૃદ્ધિકારિકા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના. ઇતિ પ્રથમસર્વજ્ઞતાધિકારસમાપ્તિદીપનમ્
સેયં પુનઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કામધાતુસમતિક્રમિકા વા સ્થાપિકા વા, ન રૂપધાતુસમતિક્રમિકા વા સ્થાપિકા વા, નારૂપ્યધાતુસમતિક્રમિકા વા સ્થાપિકા વા. ન દાનપારમિતાયા દાયિકા વા ન માર્ગસ્ય ચ્છોરિકા વા, ન શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞોપાયપ્રણિધિબલજ્ઞાનપારમિતાયા દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. નાધ્યાત્મશૂન્યતાયા દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન બહિર્ધાશૂન્યતાયા નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. ન ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં નાષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં ન નવનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન દશાનાં બોધિસત્ત્વભૂમીનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન દશાનાં તથાગતબલાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. એવં ન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન બલાનાં (પ્સ્પ્_2-3:184) ન વૈશારદ્યાનાં ન પ્રતિસંવિદાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન સમાધીનાં ન ધારણીમુખાનાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન સકૃદાગામિફલસ્ય નાનાગામિફલસ્ય નાર્હત્ત્વસ્ય ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વસ્ય ન સર્વજ્ઞતાયા દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. ઇતિ દ્વિતિયં માર્ગજ્ઞતાધિકારસમાપ્તિદીપનમ્
સા ખલુ પુનર્ ઇયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન બુદ્ધધર્માણાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન પૃથગ્જનધર્માણાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, નાપિ બુદ્ધધર્માણાં દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા, ન સંસ્કૃતધાતોર્ દાયિકા વા ચ્છોરિકા વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા. તાં તથાગતો ઽભિસંબુધ્યતે ઽપ્ય્ અભિસમેત્ય્ અપ્ય્ અભિસંબુધ્યાભિસમેત્ય્ આચષ્ટે દેશયતિ વિવૃણોતિ વિભજત્ય્ ઉત્તાનીકરોતિ સંપ્રકાશયતિ.
અથ ખલુ સંબહુલાનિ દેવપુત્રશતસહસ્રાણ્ય્ ઉપર્ય્ અન્તરીક્ષે સ્થિત્વા કિલિકિલાપ્રક્ષ્વેડિતાન્ય્ અકાર્ષુર્ દિવ્યાનિ ચોત્પલકુમુદપુણ્ડરીકપદ્મમાન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ક્ષિપન્તિ સ્મ. એવં ચ વાચમ્ અભાષન્ત, દ્વિતીયં બતેદં ધર્મચક્રપ્રવર્તનં જામ્બૂદ્વીપે પશ્યામઃ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિર્દિશ્ય માનાયાં તત્રાનેકાનિ દેવપુત્રસહસ્રાણ્ય્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે સ્મ.
અથ ખલુ ભગવાન્ સ્થવિરં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયામાસ: નેદં સુભૂતે દ્વિતિયં ધર્મચક્રપ્રવર્તનં નાપ્ય્ એકં નાપીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રવર્તનાય વા નિવર્તનાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા યદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રવર્તનાય વા નિવર્તનાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા. એવં ધ્યાનં વીર્યં ક્ષાન્તિં શીલં દાનપારમિતા દાનપારમિતયા શૂન્યા, અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનશૂન્યતયા શૂન્યાનિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગા માર્ગશૂન્યતયા (પ્સ્પ્_2-3:185) શૂન્યાઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, આર્યસત્યાન્ય્ આર્યસત્યશૂન્યતયા શૂન્યાન્ય્, અષ્ટવિમોક્ષા અષ્ટવિમોક્ષશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ શૂન્યતાનિમિત્તપ્રણિહિતશૂન્યતયા શૂન્યાનિ, ષડભિજ્ઞાઃ ષડભિજ્ઞાશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, સર્વસમાધયઃ સર્વસમાધિશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, ધારણીમુખાનિ ધારણીમુખશૂન્યતયા શૂન્યાં, દશબલાનિ દશબલશૂન્યતયા શૂન્યાનિ, વૈશારદ્યાનિ વૈશારદ્યશૂન્યતયા શૂન્યાનિ, પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિસંવિચ્છૂન્યતયા શૂન્યાઃ, અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતયા શૂન્યાઃ, સ્રોતઆપત્તિફલં સ્રોતઆપત્તિફલશૂન્યતયા શૂન્યં, એવં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં સર્વજ્ઞતા સર્વજ્ઞતાશૂન્યતયા શૂન્યા.
સુભૂતિર્ આહ: મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. સર્વધર્મસ્વભાવાશ્ ચ સર્વધર્મસ્વભાવૈઃ શૂન્યાઃ. બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અભિસંબુધ્યન્તે ધર્મચક્રં પ્રવર્તન્તિ, ન કંચિદ્ ધર્મં પ્રવર્તયન્તિ નિવર્તયન્તિ વા. ન ચ તૈઃ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સંદૃશ્યતે, ન કશ્ચિદ્ ધર્મો દૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સર્વધર્મા નોપલભ્યન્તે યે ધર્માઃ પ્રવર્તન્તે વા નિવર્તન્તે વા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અત્યન્તાનભિનિવિષ્ટાઃ સર્વધર્માઃ. ન હિ શૂન્યતા પ્રવર્તિકા વા નિવર્તિકા વા, નાનિમિત્તં પ્રવર્તકં વા નિવર્તકં વા, નાપ્રણિહિતં પ્રવર્તકં વા નિવર્તકં વા. યા એવંદેશના સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રકાશના કથના પ્રજ્ઞાપના પ્રસ્થાપના વિવરણા વિભજના સૂચના ઉત્તાનીકરણં સંપ્રકાશના, ઇયં સા પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દેશના. યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દેશના ન કેનચિદ્ દેશિતા ન કેનચિત્ પ્રતીચ્છિતા, સા ન કેનચિત્ સાક્ષાત્કૃતા. યા ન કેનચિત્ સાક્ષાત્કૃતા ન તત્ર કશ્ચિત્ પરિનિર્વૃતો નાપિ તયા ધર્મદેશનયા કશ્ચિદ્ દક્ષિણીયઃ કૃતઃ.
ઇતિ તૃતિયં સર્વાકારજ્ઞતાધિકારસમાપ્તિદીપનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા સર્વજ્ઞતા
આર્યપઞ્ચવિંશતિશાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયાં સર્વજ્ઞતાધિકારચર્યાવિશેષપરિવર્તઃ તૃતીયઃ
(પ્સ્પ્_4:1)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇવ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અસત્પારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: આકાશાસત્તાં સુભૂતે ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સમતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધિસમતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: વિવેકપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનવમર્દનીયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.

સુભૂતિર્ આહ: અપદપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અનામાશરીરતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આકાશપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: આશ્વાસપ્રશ્વાસાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપ્રવ્યાહારપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વિતર્કવિચારાનુપલબ્ધામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનામપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અગમનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ અગમનતામ્ ઉપાદાય.

સુભૂતિર્ આહ: અસંહાર્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માગ્રાહ્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અક્ષયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ અત્યન્તક્ષયક્ષીણતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:2)
સુભૂતિર્ આહ: અનુત્પત્તિપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અકારકપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: કારકાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અજાનકપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: જાનકાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અસંક્રાન્તિપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ચ્યુત્યુપપત્ત્યનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અવિનયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણાં પ્રકૃત્યવિનયતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સ્વપ્નપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સ્વપ્નદર્શિનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રતિશ્રુત્કાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ઘોષોદારાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રતિભાસપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: બિમ્ભપ્રતિબિમ્ભાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: મરીચિપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ઉદકસ્કન્ધાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: માયાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: તન્નિમિત્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અસંક્લેશપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ક્લેશસ્વભાવાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અવ્યવદાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ક્લિષ્ટસત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનુપલેપપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: આકાશાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપ્રપઞ્ચપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વપ્રપઞ્ચસમુદ્ઘાતતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અમનનાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વમનનાસમુદ્ઘાતતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:3)
સુભૂતિર્ આહ: અચલપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ધર્મધાતુસ્થિતિં સુભૂતે ઉપાદાય. ઇતિ સર્વજ્ઞતાકારાઃ
સુભૂતિર્ આહ: વિરાગપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વિરાગાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.

સુભૂતિર્ આહ: અસ્થાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માવિકલ્પનતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: શાન્તપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ અવિતથતાભિસંબોધનતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અરાગપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રાગાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અદોષપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: દોષાસદ્ભૂતતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અમોહપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: મોહાન્ધકારવિધમનતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: નિઃક્લેશપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પરિકલ્પાસત્તામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: નિઃસત્ત્વપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપ્રમાણપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માસમુત્થાનતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અન્તદ્વયાનુપગમપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અસંભિન્નપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માસંભેદતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપરામૃષ્ટપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: શ્રાવકભૂમિપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિસમતિક્રમતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:4)
સુભૂતિર્ આહ: અવિકલ્પપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અવિકલ્પાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપ્રમેયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માપ્રમાણાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અસઙ્ગપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ આકાશસ્વભાવસમતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનિત્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માણામ્ અવિનાશિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: દુષ્ખપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનધ્યવસાયધર્મયોગતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: શૂન્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વનિઃફલાર્થતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનાત્મપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનભિવેશતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અલક્ષણપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનિમિત્તતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અધ્યાત્મશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.

ભગવાન્ આહ: અધ્યાત્મિકધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: બહિર્ધાશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: બહિર્ધાધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અધ્યાત્મબહિર્ધાધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: શૂન્યતાશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: શૂન્યતાશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: મહાશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: મહાશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:5)
સુભૂતિર્ આહ: પરમાર્થશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પરમાર્થશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સંસ્કૃતશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સંસ્કૃતશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અસંસ્કૃતશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અસંસ્કૃતશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અત્યન્તશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનવરાગ્રશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અનવરાગ્રશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનવકારશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અનવકારશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રકૃતિશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પ્રકૃતિશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્મશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણવિવિક્તતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અનુપલમ્ભશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: ત્રિષ્વ્ અધ્વસુ ત્રયાણામ્ અધ્વનામ્ અનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
(પ્સ્પ્_4:6)
ભગવાન્ આહ: અભાવસ્વભાવશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય. ઇતિ માર્ગજ્ઞતાકારાઃ
સુભૂતિર્ આહ: સ્મૃત્યુપસ્થાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: કાયવેદનાચિત્તધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સમ્યક્પ્રહાણપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અકુશલકુશલધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: ઋદ્ધિપાદપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: ઇન્દ્રિયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.

ભગવાન્ આહ: શ્રદ્ધાદ્યનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: બલપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પઞ્ચબલાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: બોધ્યઙ્ગપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સપ્તબોધ્યઙ્ગાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: માર્ગપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
ઇત્ય્ આકારાઃ સર્વજ્ઞતામાર્ગાધિષ્ઠાનાઃ
સુભૂતિર્ આહ: શૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: દૃષ્ટિકૃતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આનિમિત્તપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વિતર્કાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અપ્રણિહિતપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: પ્રણિધાણાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: અષ્ટવિમોક્ષપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અષ્ટવિમોક્ષાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્ત્યનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:7)
સુભૂતિર્ આહ: ચતુઃસત્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સમુદયનિરોધાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: દાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: માત્સર્યાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: શીલપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: દૌઃશીલ્યાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: ક્ષાન્તિપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વ્યાપાદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: વીર્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: કૌશીદ્યાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: ધ્યાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: વિક્ષેપાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: દૌષ્પ્રજ્ઞાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: ઉપાયપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અનુપાયાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રણિધાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અપ્રણિધાનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: બલપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: દૌર્બલ્યાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: જ્ઞાનપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.

ભગવાન્ આહ: અજ્ઞાનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
ઇત્ય્ આકારા માર્ગજ્ઞતાધિષ્ઠાનાઃ
સુભૂતિર્ આહ: દશબલપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: વૈશારદ્યપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: માર્ગજ્ઞતાનવલીનતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રતિસંવિત્પારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વત્રજ્ઞાનાસઙ્ગાપ્રતિઘાતિતામ્ ઉપાદાય.
(પ્સ્પ્_4:8)
સુભૂતિર્ આહ: આવેણિકબુદ્ધધર્મપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મસમતિક્રમતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: તથતાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વબુદ્ધભાષિતતથતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: સ્વયંભૂપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મવશવર્તિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: બુદ્ધધર્મપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મસર્વાકારાભિસંબોધનતામ્ ઉપાદાય.
ઇત્ય્ આકારાઃ સર્વાકારજ્ઞતાધિષ્ઠાનાઃ ઇત્ય્ ઉક્તા આકારાઃ
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્, પૂર્વજિનકૃતાધિકારાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, યેષામ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્રોત્રાવભાસમ્ આગમિષ્યતિ. તથાગતાવરોપિતકુશલમૂલાસ્ તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યેષામ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્રોત્રાવભાસમ્ આગમિષ્યતિ. કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાસ્ તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યેષામ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્રોત્રાવભાસમ્ આગમિષ્યતિ. કઃ પુનર્ વાદો ય ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે પરિપૃષ્ઠાશ્ ચ પૂર્વકા અપિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પરિપ્રશ્નીકૃતાઃ સેવિતા ભજિતાઃ પર્યુપાસિતાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે. બહુબુદ્ધકોટીષુ તે દાનપારમિતાયાં ચરિતાઃ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં બહુબુદ્ધકોટીષુ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_4:9) ચરિતા, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે.
અથ ખલુ આયુષ્માઞ્ ચ્છારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમામ્ એવં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે, શ્રુત્વા ચ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, યથા અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તથા તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા ધારયિતવ્યાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન ખલુ પૂર્વમ્ અચરિતેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શક્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા અધિમોક્તુમ્. યે પુનર્ ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિક્ષેપ્તવ્યાં મંસ્યન્તે પૂર્વાન્તતો ઽપિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિક્સિપ્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાસ્તિ શ્રદ્ધા નાસ્તિ પ્રસાદો નાસ્તિ પ્રેમ નાસ્ત્ય્ અધિમુક્તિસ્ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ ન બુદ્ધા વા બોધિસત્ત્વા વા પ્રત્યેકબુદ્ધા વા શ્રાવકા વા પરિપ્રશ્નીકૃતાઃ, કથં દાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથં શીલપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથઞ્ ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથં વીર્યપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? કથમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરિતવ્યં? કથં બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરિતવ્યં? કથર અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરિતવ્યં? યાવત્ કથં અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઞ્ ચરિતવ્યં? કથં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિતવ્યાનિ? કથં સમ્યક્પ્રહાણાનિ? કથમ્ ઋદ્ધિપાદાઃ? કથમ્ ઇન્દ્રિયાણિ? કથં બલાનિ? કથં બોધ્યઙ્ગાનિ? કથમ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ? કથમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ભાવયિતવ્યાઃ? કથમ્ આર્યસત્યાનિ ભાવયિતવ્યાનિ? કથમ્ અષ્ટ વિમોક્ષા ભાવયિતવ્યાઃ? કથં નવાનુપૂર્વવિહારસમપત્તયો ભાવયિતવ્યાઃ? કથં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયિતવ્યાનિ? કથં ષડ્ અભિજ્ઞા ભાવયિતવ્યાઃ? કથં સમાધયઃ સમાપત્તવ્યાઃ? કથં ધારણીમુખાનિ પ્રવેષ્ટવ્યાનિ? કથં દશતથાગતબલાનિ ભાવયિતવ્યાનિ? કથં વૈશારદ્યાનિ (પ્સ્પ્_4:10) ભાવયિતવ્યાનિ? કથં પ્રતિસંવિદો ભાવયિતવ્યાઃ? કથમ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ભાવયિતવ્યા? ઇતિ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરા ભદન્ત શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા. કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં સ્યાત્? ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂર્વાન્તે ઽપિ નાધિમુક્તા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાધિમુક્તાઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં નાધિમુક્તાઃ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં નાધિમુક્તાઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષ્વ્ અનધિમુક્તાઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અનધિમુક્તાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અનધિમુક્તાઃ, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ અનધિમુક્તાઃ, દશતથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ નાધિમુક્તાઃ, અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ નાધિમુક્તાઃ. યે પ્રતિક્ષિપેયુર્ ઇતિ નાત્રાશ્ચર્યમ્. નમસ્કરોમિ ભગવત્યૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સ નમસ્કારં કરોતિ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નમસ્કારં કરોતિ.

અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્. સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સ નમસ્કારં કરોતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નમસ્કારં કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ કૌશિક બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વાકારજ્ઞતા, સર્વાકારજ્ઞતાનિર્જાતા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રભાવ્યન્તે. સર્વજ્ઞતાં કૌશિકાતિક્રમિતુકામેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્, એવં માર્ગજ્ઞતાયાં સ્થાતુકામેન સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયિતુકામેન સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ સમુદ્ઘાતયિતુકામેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતુકામેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્, એવં સ્રોતઆપત્તિફલે સત્ત્વાન્ સ્થાપયિતુકામેન સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે સત્ત્વાન્ સ્થાપયિતુકામેન પ્રત્યેકાયાં બોધૌ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામેન, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામેન, ભિક્ષુસંઘં પરિકર્ષયિતુકામેન ઇહ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપત્તવ્યમ્.
(પ્સ્પ્_4:11)
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ? કથં વા યુજ્યતે? એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં, કથં દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ? કથં વા યોગમ્ આપદ્યતે? કથં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ સપ્તત્રિંસદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ યોગમ્ આપદ્યતે? એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ. કથં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ યોગમ્ આપદ્યતે? એવમ્ અષ્ટવિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ યોગમ્ આપદ્યતે. કથમ્ અભિજ્ઞાસુ યોગમ્ આપદ્યતે? એવં દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ. કથમ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ યોગમ્ આપદ્યન્તે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ કૌશિક સાધુ ખલુ પુનસ્ ત્વં કૌશિક યસ્ ત્વં તથાગતમ્ એતમ્ અર્થં પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યં મન્યસે. ઇદમ્ અપિ તે કૌશિક બુદ્ધાનુભાવેન પ્રતિભાનમ્ ઉત્પન્નમ્. તેન હિ કૌશિક શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે ઽહં તે. ઇતિ ચત્વારઃ પ્રયોક્તાકારઃ
ઇહ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપે ન તિષ્ઠતિ, યદા રૂપે ન તિષ્ઠતિ તદા રૂપે ન યોગમ્ આપદ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ યદા વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ તદા વિજ્ઞાને ન યોગમ્ આપદ્યતે. ચક્ષુષિ ન તિષ્ઠતિ, એવં શ્રોત્રે ઘ્રાણે જિહ્વાયાં કાયે મનસિ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. રૂપે ન તિષ્ઠતિ, એવં શબ્દે ગન્ધે રસે સ્પ્રષ્ટવ્યે ધર્મેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. ચક્ષુર્વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શે ન તિષ્ઠતિ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે ન તિષ્ઠતિ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયે મનોવિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ, મનઃસંસ્પર્શે ન તિષ્ઠતિ, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. પૃથિવીધાતૌ ન તિષ્ઠતિ, એવમ્ અબ્ધાતૌ તેજોધાતૌ વાયુધાતૌ આકાશધાતૌ (પ્સ્પ્_4:12) વિજ્ઞાનધાતૌ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. અવિદ્યાયાં ન તિષ્ઠતિ, એવં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને નામરૂપે ષડાયતને સ્પર્શે વેદનાયાં તૃષ્ણાયામ્ ઉપાદાને ભવે જાતૌ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. દાનપારમિતાયાં ન તિષ્ઠતિ, એવં શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. એવં ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ધારણીમુખેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. એવં દશસુ તથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ન તિષ્ઠતિ, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ રૂપં નોપલભતે યત્રાવતિષ્ઠેત યત્ર વા યોગમ્ આપદ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, વિજ્ઞાનં નોપલભતે યત્રાવતિષ્ઠેત યત્ર વા યોગમ્ આપદ્યતે, એવં ધાતૂન્ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ અષ્ટવિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે યત્રાવતિષ્ઠેત યત્ર વા યોગમ્ આપદ્યતે.
ઇતિ રૂપાદ્ય્ અનવસ્થાનપ્રયોગઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપે ન યુજ્યતે, યદ્ રૂપે ન યુજ્યતે એવં રૂપે યોગમ્ આપદ્યતે, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, વિજ્ઞાને ન યુજ્યતે, યદ્ વિજ્ઞાને ન યુજ્યતે, એવં વિજ્ઞાને યોગમ્ આપદ્યતે. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્મશૂન્યતાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્ત્ય્ અભિજ્ઞાસર્વસમાધિધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ (પ્સ્પ્_4:13) બુદ્ધધર્મેષુ ન યુજ્યતે યદ્ બુદ્ધધર્મેષુ ન યુજ્યતે, એવં બુદ્ધધર્મેષુ યોગમ્ આપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વાન્તતો રૂપં નોપલભતે, અપરાન્તતો રૂપં નોપલભતે, મધ્યતો રૂપં નોપલભતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્, પૂર્વાન્તતો વિજ્ઞાનં નોપલભતે, અપરાન્તતો વિજ્ઞાનં નોપલભતે, મધ્યતો વિજ્ઞાનં નોપલભતે. એવં ધાતૂન્ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્ત્યભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પૂર્વાન્તતો નોપલભતે, અપરાન્તતો નોપલભતે, મધ્યતો નોપલભતે. ઇત્ય્ અયોગપ્રયોગઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.

ભગવાન્ આહ: રૂપતથતાગમ્ભીરતયા શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનતથતાગમ્ભીરતયા શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતાગમ્ભીરતયા શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ ગમ્ભીરપ્રયોગઃ
શારિપુત્ર આહ: દુરવગાહા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રૂપદુરવગાહતયા શારિપુત્ર દુરવગાહા પ્રજ્ઞાપારમિતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનદુરવગાહતયા શારિપુત્ર દુરવગાહા પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધિઃ સર્વધારણીમુખાનિ બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મદુરવગાહતયા શારિપુત્ર દુરવગાહા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ઇતિ દુરવગાહપ્રયોગઃ
(પ્સ્પ્_4:14)
શારિપુત્ર આહ: અપ્રમાણા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રૂપાપ્રમાણતયા શારિપુત્રાપ્રમાણા પ્રજ્ઞાપારમિતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનાપ્રમાણતયા શારિપુત્રાપ્રમાણા પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગપારમિતાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિધારણીમુખબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માપ્રમાણતયા શારિપુત્રાપ્રમાણા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇત્ય્ અપ્રમાણપ્રયોગઃ
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: સચેચ્ છારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ગમ્ભીરમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ગમ્ભીરા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યા શારિપુત્ર યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં ગમ્ભીરતા ન તે બુદ્ધધર્માઃ.
ઇતિ ગમ્ભીરપ્રયોગાપરપર્યાયો મૃદુઃ
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં દુરવગાહમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં દુરવગાહમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા દુરવગાહા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યા શારિપુત્ર યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં દુરવગાહતા ન તે બુદ્ધધર્માઃ.

ઇતિ દુરવગાહપ્રયોગાપરપર્યાયો મધ્યઃ
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_4:15) ચરન્ રૂપમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અપ્રમાણા ઇતિ ન ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યા શારિપુત્ર યાવદ્ બુદ્ધધર્માપ્રમાણતા ન તે બુદ્ધધર્માઃ.
ઇત્ય્ અપ્રમાણપ્રયોગાપરપર્યાયો ઽધિમાત્રઃ
શારિપુત્ર આહ: યથા ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુરવગાહા અપ્રમાણા ઇયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા તથા નવયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પુરતો ન વક્તવ્યા મા તે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા ઉત્ત્રસિષુઃ સંત્રસિષુઃ સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે. અવિનિવર્તનીયસ્ય યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યો સ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યતિ ન સંત્રસિષ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યતે ન કાઙ્ક્ષયિષ્યતિ ન નિર્વિચિકિત્સિષ્યતિ, ઉત્તરે ચ શ્રુત્વા વિમોક્ષતે.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેદ્ ભદન્ત શારિપુત્ર નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરત ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યેત કો દોષઃ સ્યાત્?
શારિપુત્ર આહ: સચેત્ કૌશિક નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરત ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યેત ઉત્ત્રસ્યેત સંત્રસ્યેત સંત્રાસમ્ આપદ્યેત પ્રતિબાધ્યેત પ્રતિક્ષિપેત્. નાધિમુચ્યેત સ્થાનમ્ એતત્ કૌશિક વિદ્યતે યસ્ સ નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા પ્રતિક્ષિપ્ય વિનિપાતગામિકર્મોપચિનુયાત્, સ કૃચ્છ્રેણ ચિરેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત. ઇતિ કૃચ્છ્રે ચિરાભિસંબોધપ્રયોગઃ
શક્ર આહ: સન્તિ પુનર્ ભદન્ત શારિપુત્ર અવ્યાકૃતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે.
શારિપુત્ર આહ: ન તે કૌશિક બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચિરેણ વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યન્તે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. ય ઇમાં (પ્સ્પ્_4:16) પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે. તે એકં વા દ્વૌ વા ત્રીન્ વા તથાગતાન્ અતિક્રમિષ્યન્તિ. તતો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યન્તે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્રૈવમ્ એતત્, ચિરયાનસંપ્રસ્થિતાસ્ તે શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ. ચિરચરિતાઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાસ્ તે શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે. ઉત્તરે ચ શ્રુત્વા ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાસ્યન્તિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રતિભાતિ મે ભગવન્ પ્રતિભાતિ મે સુગત.
ભગવાન્ આહ: પ્રતિભાતુ તે.
શારિપુત્ર આહ: તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સ્વપ્નાન્તરગતો મહાયાનસંપ્રસ્થિતઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયેત્, ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં ભાવયેત્, યાવદ્ બોધિમણ્ડે નિષીદેદ્, વેદિતવ્યમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ અભ્યાસન્ની ભવત્ય્ અયં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. કઃ પુનર્ વાદો? ભગવન્ યઃ પ્રતિવિબુદ્ધઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયેત્, ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં ભાવયેત્, વેદિતવ્યમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ અભ્યાસન્ની ભવત્ય્ અયં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. ઇતિ વ્યાકરણલાભપ્રયોગઃ
પરિપક્વકુશલમૂલાસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યન્તે શ્રવણાય શ્રુત્વા ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે. ચિરયાનસંપ્રસ્થિતાસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રા કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અવરોપિતકુશલમૂલા બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ. અભ્યાસન્નાસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્વ્યાકરણસ્ય વ્યાકરિષ્યન્તિ વા, (પ્સ્પ્_4:17) અવિનિવર્તનીયા વા તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્, યેષાં સ્વયમ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપપત્સ્યતે ઉપપન્નાં ચ સતીમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ. ઇત્ય્ અવિનિવર્તનીયપ્રયોગઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પુરુષો યોજનશતિકાદ્ અટવીકાન્તારાન્ નિષ્ક્રામેત્, દ્વિયોજનશતિકાત્ ત્રિયોજનશતિકાચ્ ચતુર્યોજનશતિકાત્ પઞ્ચયોજનશતિકાદ્ અટવીકાન્તારાન્ નિષ્ક્રામેન્ નિષ્ક્રમ્ય પશ્યેદ્ ગ્રામસ્ય નગરસ્ય નિગમસ્ય વા પૂર્વાનિ નિમિત્તાનિ ગોપાલકાન્ વા પશુપાલકાન્ વા સીમા વા આરામાન્ વા વનાનિ વા ઉદ્યાનાનિ વા ઉદ્યાનનિમિત્તાનિ વા ગ્રામાન્ વા નગરાણિ વા નિગમાન્ વા રાજધાનીન્ વા રાષ્ટ્રાણિ વા પૂર્વનિમિત્તાનિ ગ્રામસ્ય નગરસ્ય નિગમસ્ય વા દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ યાદૃશાનીમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ દૃશ્યન્તે અભ્યાસન્ન ઇતો ગ્રામો વા નગરં વા નિગમં વા રાજધાન્યો વા રાષ્ટ્રાણિ વા ભવિષ્યન્તિ. સ આશ્વાસપ્રાપ્તો ભવેત્, ન ચાસ્ય ભૂયો ભવતિ ચૌરભયં વા ચણ્ડાલભયં વા ચણ્ડમૃગભયં વા બુભુક્ષાભયં વા પિપાસાભયં વા. એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્વયમ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપપત્સ્યતે ઉપપન્નાં ચ સતીમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, વેદિતવ્યમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ અભ્યાસન્નો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ વ્યાકરણસ્યાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ ન ચિરેણાભિસંભોત્સ્યતે. તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન ભેતવ્યં શ્રાવકભૂમેર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેર્ વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ઇમાનિ તાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ યદ્ ઉતેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લભતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્રૈવમ્ એતત્. ઇતિ નિર્યાણપ્રયોગઃ
પ્રતિભાતુ તે શારિપુત્ર ભૂયસ્યા માત્રયા બુદ્ધાનુભાવેન.

શારિપુત્ર આહ: તદ્યથા પિ નામ ભગવન્ પુરુષો મહાસમુદ્રં દ્રષ્ટુકામો ભવેત્, સ ગચ્છેત્ મહાસમુદ્રં દર્શનાય યથા યથા ગચ્છેત્ મહાસમુદ્રં તથા તથા પશ્યેત્ સ્તમ્બં વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતં વા પર્વતનિમિત્તં વા, તેનૈવં વેદિતવ્યં દૂરે ઇતો મહાસમુદ્રો નાસન્ન (પ્સ્પ્_4:18) ઇતો મહાસમુદ્રઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ મહાસમુદ્રસ્યાભ્યાસે કશ્ચિત્ સ્તમ્બો વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતો વા પર્વતનિમિત્તં વા દૃશ્યન્તે. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પુરુષો મહાસમુદ્રં દ્રષ્ટુકામો ભવેત્, સ યથા યથા ગચ્છેત્ મહાસમુદ્રં દર્શનાય તથા તથા ન પશ્યેત્ સ્તમ્બં વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતં વા પર્વતનિમિત્તં વા, તસ્યૈવં ભવતિ ન દૂરે ઇતો મહાસમુદ્ર આસન્ન ઇતો મહાસમુદ્રઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ મહાસમુદ્રસ્યાસન્ને કશ્ચિત્ સ્તમ્બો વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતો વા પર્વતનિમિત્તં વા દૃશ્યતે, કિં ચાપિ સ પુરુષશ્ ચક્ષુષા મહાસમુદ્રન્ ન પશ્યતિ. અથ ચ પુનઃ સ નિષ્ઠાં ગચ્છતિ, આસન્નો ઽસ્મિ મહાસમુદ્રસ્યાભ્યાસન્ન ઇતો મહાસમુદ્ર ઇતિ, નેતો ભૂયો દૂરે મહાસમુદ્ર ઇતિ. એવમ્ એવ ભગવંસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં વેદિતવ્યમ્, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણુતા ઉદ્ગૃહ્ણતા ધારયતા વાચયતા પર્યવાપ્નુવતા યોનિશો મનસિકુર્વતા, એવં ચિન્તયિતવ્યં કિં ચાપ્ય્ અહં તેન ભગવતા ન સંમુખં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ઇયદ્ભિઃ કલ્પૈર્ ઇયદ્ભિઃ કલ્પશતૈર્ ઇયદ્ભિઃ કલ્પસહસ્રૈર્ ઇયદ્ભિઃ કલ્પશતસહસ્રૈર્ ઇયદ્ભિઃ કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રૈસ્ ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસ ઇતિ.
અથ ચ પુનર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં વેદિતવ્યમ્, આસન્નીભૂતો ઽસ્મ્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ વ્યાકરણસ્યેતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અહમ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લભે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય શ્રુત્વા ચોદ્ગૃહ્ણામિ ધારયામિ વાચયામિ પર્યવાપ્નોમિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોમિ. ઇતિ નિરુત્તરપ્રયોગઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ વસન્તે પ્રત્યુપસ્થિતે શીર્ણપર્ણપલાશેષુ સ્તમ્ભેષુ આકરજાતેષુ વેદિતવ્યં જામ્બૂદ્વીપકૈર્ મનુષ્યૈર્ નેતશ્ ચિરેણ પત્રાણિ ચ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇમાનિ તાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ સ્તમ્બેષુ દૃશ્યન્તે નેતશ્ ચિરેણ પત્રાણિ ચ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ, આત્તમનસ્કા જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા ભવિષ્યન્તિ તાનિ ચ પૂર્વનિમિત્તાનિ દૃષ્ટ્વા સ્તમ્બેષુ, એવમ્ એવ ભગવન્ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લભતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવનાય શ્રુત્વા (પ્સ્પ્_4:19) ચોદ્ગૃહ્ણાતિ ધારયતિ વાચયતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોતિ પરિપક્વકુશલમૂલઃ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વેદિતવ્યઃ. વેદિતવ્યમ્ એતદ્ ભગવંસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વકૈર્ એવ કુશલમૂલૈર્ ઉપનીતો ઽસ્મ્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, યો ઽહમ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લભે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યેયં તત્ર દેવપુત્રાઃ પૂર્વબુદ્ધદર્શિનો ભવન્તિ. તે પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ પૂર્વકાણામ્ અપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇમાન્ય્ એવ પૂર્વનિમિત્તાનિ અભૂવન્ વ્યાકરણાય ન ચિરેણાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
ઇત્ય્ આસન્નાભિસંબોધપ્રયોગઃ
તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સ્ત્રીગુર્વિણી સા યથા યથા આસન્નપ્રસવા ભવતિ તથા તથાસ્યાઃ કાયો વેષ્ટતે ઽધિમાત્રં ચ કાયે વેદનાક્લમથશ્ ચ જાયતે, ન ચ ચઙ્ક્રમણશીલા ભવતિ, અલ્પસ્મૃતિશ્ ચ ભવતિ, અલ્પાહારા ચ ભવતિ, અલ્પસ્ત્યાનમિદ્ધા ચ ભવતિ, તાભિર્ વેદનાભિર્ વર્તમાનાભિર્ અલ્પભાષ્યા ચ ભવતિ, ન ચ સંવાસશીલા ભવતિ, તેન પૂર્વકેણાયોનિશોમનસિકારેણાસેવિતેન ભાવિતેન નિષેવિતેન ઇમામ્ એવંરૂપાં વેદનાં પ્રત્યનુભવામીતિ. વેદિતવ્યમ્ એવં તતો ઽન્યાભિઃ સ્ત્રીભિર્ યાદૃશાન્ય્ અસ્યાઃ સ્ત્રિયો નિમિત્તાનિ દૃશ્યન્તે ન ચિરેણૈવેયં સ્ત્રી પ્રસવિષ્યતિ. એવમ્ એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અવરોપિતકુશલમૂલાનાં બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાનાં સુચરિતચીર્ણચરિતાનાં કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાનાં પરિપક્વકુશલમૂલાનામ્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપપત્સ્યતે ઉપપન્નાં ચ સતીમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, વેદિતવ્યમ્ એતન્ ન ચિરેણૈષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વ્યાકરણં ભવિષ્યતિ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ શારિપુત્ર ઇદમ્ અપિ તે શારિપુત્ર બુદ્ધાનુભાવેન પ્રતિભાનમ્ ઉત્પન્નમ્. ઇતિ ક્ષિપ્રાભિસંબોધપ્રયોગઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અનુગૃહીતાઃ સુપરીત્તાશ્ ચેમે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ (પ્સ્પ્_4:20) તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન.

ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય પ્રતિપન્ના લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાઞ્ ચ મનુષ્યાનાઞ્ ચાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પ્રતિષ્ઠન્તે બોધિસત્ત્વચર્યાઞ્ ચરન્તો ઽનેકાનિ સત્ત્વશતાનિ અનેકાનિ સત્ત્વસહસ્રાણિ અનેકાનિ સત્ત્વશતસહસ્રાણિ અનેકાનિ સત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ અનુગ્રહીષ્યન્તિ, ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિર્ દાનેન પ્રિયવદ્યેન અર્થચર્યયા સમાનાર્થતયા દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયન્તિ, ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચૈતેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ. આત્મના ચ દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ શીલપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ શીલપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ ન ચાત્મના સાક્ષાત્ કુર્વન્તિ. એવં સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે, પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ ન ચાત્મના પ્રત્યેકાં બોધિં સાક્ષાત્ કુર્વન્તિ. આત્મના ચાવિનિવર્તનીયાં ભૂમિમ્ આક્રામન્તિ પરાંશ્ ચાવિનિવર્તનીયભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. આત્મના ચ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયન્તિ, અન્યાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાન્ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયન્તિ પરાંશ્ ચ સત્ત્વપરિપાકે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચાભિજ્ઞા ઉત્પાદયન્તિ પરાંશ્ ચાભિજ્ઞાપ્રાપ્તયે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ ધારણીમુખં પરિશોધયન્તિ પરાન્ અપિ ધારણીમુખપરિશુદ્ધયે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ પ્રતિભાનસંપદં પ્રતિલભન્તે પરાન્ અપિ પ્રતિભાનસંપદિ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ રૂપસંપદં પરિગૃહ્ણન્તિ પરાન્ અપિ રૂપસંપત્પ્રતિલાભાય સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ લક્ષણસંપદં પરિગૃહ્ણન્તિ પરાન્ અપિ (પ્સ્પ્_4:21) લક્ષણસંપત્પ્રતિલાભાય સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ કુમારભૂતસંપદં પરિગૃહ્ણન્તિ પરાન્ અપિ કુમારભૂતસંપત્પ્રતિગ્રહાય સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ નિષ્પાદયન્તિ પરાન્ અપિ બોધિપક્ષ્યધર્મપરિનિષ્પત્તયે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ સત્યવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતધારણીમુખાન્ ઉત્પાદયન્તિ પરાન્ અપ્ય્ એષુ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ઉત્પાદયન્તિ પરાન્ અપિ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ ઉત્પાદયન્તિ પરાન્ અપિ ચતુરઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રાપ્તયે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ મહામૈત્રીં મહાકરુણાં મહામુદિતાં મહોપેક્ષાં વિભાવયન્તિ પરાન્ અપિ ચતુરપ્રમાણા વિભાવનાયૈ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ નિષ્પાદયન્તિ પરાન્ અપિ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ પરાંશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાં સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ વિજહન્તિ પરાન્ અપિ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશોત્સર્ગાય સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે પરાંશ્ ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોધયે સમાદાપયન્તિ. આત્મના ચ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયન્તિ પરાંશ્ ચ ધર્મચક્રં પ્રવર્તનાય સમાદાપયન્તિ.
ઇતિ પરાર્થપ્રયોગઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ન્ આશ્ચર્યં સુગત યાવદ્ બહુગુણસમન્વાગતાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપસ્ય વૃદ્ધિં ન સમનુપશ્યતિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્ય વૃદ્ધિં સમનુપશ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ.
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં પારમિતાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં સણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં (પ્સ્પ્_4:22) સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશાનાં બલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાઞ્ ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં વૃદ્ધિં ન સમનુપશ્યતિ સર્વજ્ઞતાયા વૃદ્ધિં ન સમનુપશ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ.
ભગવાન્ આહ: યદા ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપસ્ય પરિહાણિં ન સમનુપશ્યતિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્ય પરિહાણિં સમનુપશ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં યદા સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિહાણિં ન સમનુપશ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. ઇત્ય્ અવૃદ્ધ્યપરિહાણિપ્રયોગઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધર્મ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, અધર્મ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, અતીતમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, અનાગતમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, પ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, કુશલમ્ અકુશલં વ્યાકૃતમ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, સંસ્કૃતમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, અસંસ્કૃતમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ, કામધાતુન્ ન સમનુપશ્યતિ, રૂપધાતુન્ ન સમનુપશ્યતિ, આરૂપ્યધાતુન્ ન સમનુપશ્યતિ, દાનપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, શીલપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, વીર્યપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, ધ્યાનપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન સમનુપશ્યતિ યાવત્ સર્વજ્ઞતાન્ ન સમનુપશ્યતિ, તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ધર્માણાં ધર્મલક્ષણતામ્ ઉપાદાય અવિનિવર્તનીયતામ્ ઉપાદાય રિક્તતામ્ ઉપાદાય તુચ્છતામ્ ઉપાદાય અસારતામ્ ઉપાદાય વશિકતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ ધર્માદ્યનુપલમ્ભપ્રયોગઃ

સુભૂતિર્ આહ: અચિન્ત્યં ભગવન્ દેશ્યતે.
ભગવાન્ આહ: રૂપાચિન્ત્યતયા સુભૂતે અચિન્ત્યં દેશ્યતે, વેદના સંજ્ઞા (પ્સ્પ્_4:23) સંસ્કારા, વિજ્ઞાનાચિન્ત્યતયા સુભૂતે ઽચિન્ત્યં દેશ્યતે. દાનપારમિતાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યં દેશ્યતે, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતયાચિન્ત્યં દેશ્યતે. એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ સર્વજ્ઞતાચિન્ત્યતયા સુભૂતે ઽચિન્ત્યં દેશ્યતે. સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપમ્ અચિન્ત્યમ્ ઇતિ ન સંજાનીતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અચિન્ત્યમ્ ઇતિ ન સંજાનીતે પરિપૂરયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્. એવં ધાત્વાયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ પારમિતાઃ શૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા સર્વજ્ઞતાચિન્ત્યેતિ ન સંજાનીતે પરિપૂરયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
ઇત્ય્ અચિન્ત્યાકારસંજ્ઞાનિરોધપ્રયોગઃ
સુભૂતિર્ આહ: કો ઽત્ર ભગવન્ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અધિમોક્ષતે?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વમ્ અપિ ચરિતો ભવતિ, ષટ્સુ પારમિતાસુ તથાગતાવરોપિતકુશલરઊલો ભવતિ, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવતિ, સ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વમ્ અપિ ચરિતો ભવતિ, ષટ્સુ પારમિતાસુ તથાગતાવરોપિતકુશલમૂલો ભવતિ, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવતિ.
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, રૂપનિમિત્તં ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, રૂપસ્વભાવન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, વિજ્ઞાનનિમિત્તં ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, વિજ્ઞાનસ્વભાવન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ. એવં ધાતૂન્ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ કામરૂપારૂપ્યધાતું દાનપારમિતાં શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં (પ્સ્પ્_4:24) ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાર્યસત્યપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ સર્વજ્ઞતાન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, સર્વજ્ઞતાનિમિત્તન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, સર્વજ્ઞતાસ્વભાવન્ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે રૂપમ્ અચિન્ત્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અચિન્ત્યમ્. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ સર્વજ્ઞતા અચિન્ત્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વમ્ અપિ ચરિતો ભવતિ ષટ્સુ પારમિતાસુ તથાગતાવરોપિતકુશલમૂલો ભવતિ બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રૂપગમ્ભીરતયા સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનગમ્ભીરતયા સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મગમ્ભીરતયા સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાઃ, સર્વજ્ઞતાગમ્ભીરતયા સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇત્ય્ અવિકલ્પપ્રયોગઃ

સુભૂતિર્ આહ: રત્નરાશિર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા રત્નદાત્રી, સ્રોતાપત્તિફલસ્ય સકૃદાગામિફલસ્યનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધત્વસ્યાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ દાત્રી ધર્મચક્રપ્રવર્તિકેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ ફલરત્નદાનપ્રયોગઃ
સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્માણાં શુદ્ધરાશિર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: રૂપવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, (પ્સ્પ્_4:25) વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાબુદ્ધધર્માઃ, સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય. ઇતિ વિશુદ્ધિપ્રયોગઃ
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અસ્યાં ગમ્ભિરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં બહવો ઽન્તરાયા ઉત્પદ્યેરન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બહ્વન્તરાયાયં સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતા ક્ષિપ્રમ્ એવ લિખિતવ્યા, ઉદ્દિશતા ધારયતા વાચયતા સ્વાધ્યાયતા યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્વતા, ભાવયતા ક્ષિપ્રમ્ એવ ભાવયિતવ્યા. મા ખલ્વ્ અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં ધાર્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયાં વાન્તરાયઃ સ્યાદ્ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સચેત્ સુભૂતે યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા માસેન ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખેત્ તેન લિખિતવ્યૈવ ભવેત્. સચેદ્ દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ ચ ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિઃ ષડ્ભિઃ સપ્તભિર્ અષ્ટાભિર્ યાવત્ સંવત્સરેણ લિખેત્ તેન લિખિતવ્યૈવ ભવેદ્ એવમ્ ઉપદેષ્ટવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા યોનિશો મનસિકર્તવ્યા. સચેત્ માસેન વા ભાવયેત્ તેન ભાવયિતવ્યા ભવેત્ યાવત્ સંવત્સરેણ ભાવયેત્ તેન ભાવયિતવ્યા ભવેત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? બહવઃ સુભૂતે મહારત્નસ્યાન્તરાયા ઉત્પદ્યન્તે.
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યદ્ અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મારઃ પાપીયાન્ અન્તરાયાય યોગમ્ આપદ્યતે, યદ્ ઉતાલિખનાયાનુદ્દિશમાનાયાધારણાયાવાચનાયાયોનિશો મનસિકારણાયાભાવનાયૈ.
ભગવાન્ આહ: કિં ચાપિ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉદ્યોગમ્ આપદ્યેત અન્તરાય કરણાય યદ્ ઉતાલિખનાય યાવદ્ અભાવનાયૈ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખત ઉદ્દિશતો ધારયતો વાચયતઃ સ્વાધ્યાયતો યોનિશો મનસિકુર્વતો ભાવયતો ન શક્નોત્ય્ અન્તરાયં કર્તુમ્.
ઇત્ય્ અધિમુક્તિપ્રયોગઃ ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રયોગઃ
(પ્સ્પ્_4:26)
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કસ્ય ભગવન્ન્ અનુભાવેન મારઃ પાપીયાન્ ન શક્નોત્ય્ અન્તરાયં કર્તું બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં ધારયતાં વાચયતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં ભાવયતામ્?
ભગવાન્ આહ: બુદ્ધાનુભાવેન શારિપુત્ર મારઃ પાપીયાન્ ન શક્નોત્ય્ અન્તરાયં કર્તું બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં ધારયતાં વાચયતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં ભાવયતામ્. યે ઽપિ તે શારિપુત્ર સમન્તા દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અનુભાવાત્. તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સમન્વાહરિષ્યન્તિ અનુપરિગ્રહીષ્યન્તિ, તૈશ્ ચ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અનુપરિગૃહીતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ ન શક્નોત્ય્ અન્તરાયં કર્તુમ્, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં ધારયતાં વાચયતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં ભાવયતામ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ શારિપુત્ર બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અનુપરિગૃહીતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારેણ પાપીયસા શક્નોત્ય્ અન્તરાયઃ કર્તુમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? ધર્મં તેષાં શારિપુત્ર યે ઽપિ તે સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયેષ્વ્ અસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષ્વ્ અપ્રમેયા અસંખ્યેયાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતો ધારયતો વાચયત ઉદ્દિશતઃ સ્વાધ્યાયતો યોનિશો મનસિકુર્વતો ભાવયતો બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સમન્વાહરન્તિ. ઇતિ મારશક્તિવ્યાઘાતગુણઃ
વેદિતવ્યં તેન શારિપુત્ર કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતા વા ધારયતા વા વાચયતા વા ઉદ્દિશતા વા સ્વાધ્યાયતા વા યોનિશો મનસિકુર્વતા વા ભાવયતા વા બુદ્ધાનુભાવેનાહમ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખામિ ધારયામિ વાચયામિ ઉદ્દિશામિ સ્વાધ્યાયામિ ભાવયામિ યોનિશો મનસિકરોમિ.
શારિપુત્ર આહ: યઃ કશ્ચિદ્ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ ભાવયિષ્યતિ વેદિતવ્યં ભગવન્ (પ્સ્પ્_4:27) સર્વન્ તદ્બુદ્ધાનુભાવેન, સર્વે ચ તે બુદ્ધપરિગૃહીતા ભવિષ્યન્તિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર એવમ્ એતત્, યથા વદસિ યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ ભાવયિષ્યતિ વેદિતવ્યં શારિપુત્ર સર્વન્ તદ્બુદ્ધાનુભાવેન સર્વે તે બુદ્ધપરિગૃહીતા ભવિષ્યન્તિ.
ઇતિ બુદ્ધસમન્વાહારજ્ઞાપનગુણઃ
શારિપુત્ર આહ: જ્ઞાતાસ્ તે ભગવન્ જ્ઞાનેન કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ દૃષ્ટાસ્ તે ભગવન્ માંસચક્ષુષા કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ તૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ યે તે પૂર્વદિગ્ભાગે યાવદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ અપ્રમેયાસંખ્યેયાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તેષાઞ્ ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ભાવયિષ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર એવમ્ એતત્, જ્ઞાતાસ્ તે શારિપુત્ર જ્ઞાનેન કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ દૃષ્ટાસ્ તે શારિપુત્ર માંસચક્ષુષા કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ તૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ યે તે પૂર્વસ્યાં દિશિ યાવદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ અપ્રમેયાસંખ્યેયાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તેષાઞ્ ચ યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ભાવયિષ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે. ઇતિ બુદ્ધપ્રત્યક્ષીકરણગુણઃ
તે ખલુ પુનર્ મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ વેદિતવ્યા અભ્યાસન્ની ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
ઇતિ સંબોધાભ્યાસીકરણગુણઃ

યે ઽપિ તે શારિપુત્ર કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ધારયિષ્યન્તિ. તે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અધિમુક્તિબહુલા ભવિષ્યન્તિ, યે ઽપીમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. (પ્સ્પ્_4:28) તે ઽપિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ જ્ઞાતા દૃષ્ટાશ્ ચ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિસ્ તથાગતાશ્ ચ બુદ્ધચક્ષુષા પશ્યન્તિ, તેષામ્ અપિ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ મહાર્થં મહાનુશંસં મહાફલં મહાવિપાકં ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ધારયિષ્યન્તિ. તે તેન કુશલમૂલેન ન જાતુ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ. તે ન જાત્વ્ અપાયેષૂપપત્સ્યન્તે દેવમનુષ્યેષૂપપત્સ્યમાના બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈર્ અવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ. અવિનિવર્તનીયાં ભૂમિં ચાતિક્રમિષ્યન્તિ, તે ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા તેનૈવ કુશલમૂલેન ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાર્યસત્યધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ વિમોક્ષમુખૈર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, અભિજ્ઞાભિઃ સમાધિધારણીમુખૈર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, દશભિસ્ તથાગતબલૈઃ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ યાવદ્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ ન જાતુ વિરહિતા ભવિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતયા ચ. ઇતિ મહાર્થતાદિગુણઃ
ઇયં ચ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્યાત્યયેન દક્ષિણાપથે પ્રચરિષ્યતિ, તત્ર ભિક્ષુર્ ભિક્ષુણ્ય્ ઉપાસકોપાસિકા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ. તે તેન કુશલમૂલેન ન દુર્ગતિવિનિપાતં ગમિષ્યન્તિ તે દેવમાનુષિકીસંપત્તિં પ્રત્યનુભવમાનાઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અભ્યુદ્ગમિષ્યન્તિ બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ સત્કુર્વાણા ગુરુકુર્વાણા માનયમાનાઃ પૂજયમાના અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાસ્યન્તિ યદ્ ઉત શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા.
સેયં શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા દક્ષિણાપથાદ્ વર્તન્યાં પ્રચરિષ્યતિ. તત્રાપિ ભિક્ષવો ભિક્ષુણ્ય્ ઉપાસકોપાસિકાશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ (પ્સ્પ્_4:29) વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. તે તેન કુશલમૂલેન ન દુર્ગતિવિનિપાતં ગમિષ્યન્તિ, દેવમનુષ્યસંપત્તિં પ્રત્યનુભવમાનાઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અભ્યુદ્ગતા ભવિષ્યન્તિ, બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કુર્વાણા ગુરુકુર્વાણા માનયમાનાઃ પૂજયમાના અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ નિર્યાસ્યન્તિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા.
સા ખલુ પુનર્ ઇયં શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વર્તન્યા ઉત્તરાપથે પ્રચરિષ્યતિ, તત્રાપિ શારિપુત્ર ભિક્ષવો ભિક્ષુણ્ય્ ઉપાસકોપાસિકાશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, તે તેન કુશલમૂલેન ન દુર્ગતિવિનિપાતં ગમિષ્યન્તિ, તે દેવમનુષ્યસંપત્તિં પ્રત્યનુભૂય ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અભ્યુદ્ગતા ભવિષ્યન્તિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ, અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ નિર્યાસ્યન્તિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા.
તત્ર શારિપુત્ર ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા બુદ્ધકૃત્યં કરિષ્યતિ તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ શારિપુત્ર મણ્ડપ્રાપ્તે ધર્મવિનયે સદ્ધર્માન્તર્દ્ધાનં ભવિષ્યતિ, સમન્વાહૃતાસ્ તે શારિપુત્ર મયા કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્ત્ય્ ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે, યે ઽપિ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ લિખિત્વા ચ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિસ્, તે ચ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરશ્ ચ તેન કુશલમૂલેન ન દુર્ગતિવિનિપાતં ગમિષ્યન્તિ દેવમાનુષિકીસંપત્તિં પ્રત્યનુભૂય ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અભ્યુદ્ગતા ભવિષ્યન્તિ અભ્યુદ્ગમ્ય બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કુર્વન્તો ગુરુકુર્વન્તો માનયન્તો પૂજયન્તો ઽનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ નિર્યાસ્યન્તિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? દૃષ્ટા હિ તે શારિપુત્ર કુલપુત્રાઃ (પ્સ્પ્_4:30) કુલદુહિતરશ્ ચ તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા વર્ણિતાસ્ તથાગતેન પ્રશસ્તાસ્ તે તથાગતેન, યે ઽપિ તે સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુપ્રસરેષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તૈર્ અપિ તથાગતૈર્ અપિ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ દૃષ્ટાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ બુદ્ધચક્ષુષા વર્ણિતાસ્ તે પ્રશસ્તાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ.
શારિપુત્ર આહ: વૈસ્તારિકી પુનર્ ઇયં ભગવન્ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઉત્તરસ્યાં દિશિ ભવિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર એવમ્ એતત્, ઇયં શારિપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઉત્તરસ્યાં દિશિ વૈસ્તારિકી ભવિષ્યતિ. તત્ર શારિપુત્ર પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ શ્રુત્વા ચ લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે. ચિરયાનસંપ્રસ્થિતાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાસ્ તે તથાગતાવરોપિતકુશલમૂલા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ શ્રુત્વા ચ લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે.
શારિપુત્ર આહ: કિયન્તસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ભવિષ્યન્તિ?, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઉત્તરે દિગ્ભાગે શ્રુત્વા લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે.

ભગવાન્ આહ: કિં ચાપિ શારિપુત્ર પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઉત્તરે દિગ્ભાગે બહવો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, અલ્પકાઃ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તથત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે. ઇતિ દેશનિરૂપણાગુણઃ
(પ્સ્પ્_4:31)
તેન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપત્સ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનુબદ્ધા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પરિપૃચ્છિતાશ્ ચ પરિપ્રશ્નીકૃતાશ્ ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂર્ણા હિ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ. એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા, દાનપારમિતાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, બહિર્ધાશૂન્યતાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાનાર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાષ્ટાઙ્ગમાર્ગપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, આર્યસત્યપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ સમાધિધારણીમુખપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મપરિપૂર્ણાશ્ ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ. તે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ કુશલમૂલોપસ્તબ્ધાશ્ ચ બહુજનસ્ય ચ તે ઽથ કરિષ્યન્તિ, ઇમામ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય.
ઇતિ સર્વાનાસ્રવધર્મપરિપૂરણગુણઃ
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અમુત્ર મયા તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈવ કથા કથિતા, યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્, તૈર્ અપિ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈવ કથા કથિતા તેષાઞ્ જાતિવ્યતિવૃત્તાનામ્ અપિ ત એવ સમુદાચારા ભવિષ્યન્તિ, યદ્ ઉતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય, તે પરેભ્યઃ તથૈવ કથાં કરિષ્યન્તિ, યદ્ ઉતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય. (પ્સ્પ્_4:32)
ઇતિ કથાપુરુષતાગુણઃ
તે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ સંહતા ભવિષ્યન્તિ, તે ન શક્યન્તે ભેત્તું મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિર્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પ્રાગ્ એવાન્યૈઃ પાપેચ્છૈઃ પાપસમાચારૈર્, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિલપ્સ્યન્તે.
ઇત્ય્ અભેદ્યતાગુણઃ
તે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા ઉદારાં પ્રીતિં પ્રસાદં પ્રમોદ્યં પ્રતિલપ્સ્યન્તે. તે ચ બહુજનં કુશલમૂલેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તિ યદ્ ઉતાનુત્તરામ્ એવ સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય.
ઇત્ય્ અસાધારણકુશલમૂલોત્પત્તિગુણઃ
એવં ચ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ મમ સંમુખં વાગ્ ભાષિતા, વયં ભગવન્ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ કુશલમૂલેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામો યદ્ ઉતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરભ્ય. બોધયે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ સંદર્શયિષ્યામઃ સમાદાપયિષ્યામઃ સમુત્તેજયિષ્યામઃ સંપ્રહર્ષયિષ્યામો ઽવિનિવર્તનીયત્વે ચ વ્યાકરિષ્યામઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અનુમોદિતા મયા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ વાગ્ ભાષિતા ચિત્તેન ચિત્તં વ્યવલોક્ય, અતીતાનામ્ અપિ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં પુરતસ્ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચૈવં ભાષિતા, વયં બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્તો બોધાય પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ સંદર્શયિષ્યામઃ સમાદાપયિષ્યામઃ સમુત્તેજયિષ્યામઃ સંપ્રહર્ષયિષ્યામો ઽવિનિવર્તનીયત્વે ન ચ વ્યાકરિષ્યામઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈર્ અતીતૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુમોદિતા તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ વાગ્ ભાષિતા ચિત્તેન ચિત્તં વ્યવલોક્ય, તેષાં ચ ખલુ શારિપુત્ર કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ મયા અનુમોદિતમ્ એતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બોધાય ચરન્તો બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે (પ્સ્પ્_4:33) પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તિ સંદર્શયિષ્યન્તિ સમાદાપયિષ્યન્તિ સમુત્તેજયિષ્યન્તિ સંપ્રહર્ષયિષ્યન્તિ અવિનિવર્તનીયત્વે વ્યાકરિષ્યન્તિ.
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાથાર્થ્યસંપાદનગુણઃ
તે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઉદારાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ, રૂપે શબ્દે ગન્ધે રસે સ્પ્રષ્ટવ્યે ધર્મેષુ તે ઉદારાણિ દાનાનિ દાસ્યન્તિ, ઉદારાણિ દાનાનિ દત્ત્વા ઉદારાણિ કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કરિષ્યન્તિ. તે ઉદારાણિ કુશલમૂલાનિ અભિસંસ્કૃત્યોદારં વિપાકં પરિગ્રહીષ્યન્તિ, તે ઉદારં વિપાકં પરિગૃહ્ય તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય વિપાકાદ્ વિપાકં પરિગૃહીષ્યન્તિ.

ઇત્ય્ ઉદારફલપરિગ્રહગુણઃ
તેષામ્ એવ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વવસ્તૂનિ પરિત્યજન્તિ, યદિ વા અધ્યાત્મિકાનિ યદિ વા બાહ્યાનિ સ તેન કુશલમૂલેન અન્યાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ અધ્યાલમ્બિષ્યતિ યત્ર સંમુખી ભૂતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ધર્મં દેશયન્તિ. તેષુ ચ ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા તત્રાપિ બુદ્ધક્ષેત્રે બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંદર્શયિષ્યન્તિ સમાદાપયિષ્યન્તિ સમુત્તેજયિષ્યન્તિ સંપ્રહર્ષયિષ્યન્તિ.
શારિપુત્ર આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇદં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ન સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો નાજ્ઞાતો, ન સા કાચિદ્ ધર્મતથતા યા નાજ્ઞાતા, ન સા કાચિત્ સત્ત્વાનાં ચર્યા યા નાજ્ઞાતા, યત્ર હિ નામાતીતાનામ્ અપિ તથાગતાનાં બોધિસત્ત્વા બુદ્ધક્ષેત્રાણિ શ્રાવકાશ્ ચાજ્ઞાતાઃ, અનાગતાનામ્ અપિ તથાગતાનાં બોધિસત્ત્વા બુદ્ધક્ષેત્રાણિ શ્રાવકાશ્ ચાજ્ઞાતાઃ, પ્રત્યુત્પન્નાનામ્ અપિ તથાગતાનાં બોધિસત્ત્વા બુદ્ધક્ષેત્રાણિ શ્રાવકાશ્ ચાજ્ઞાતા, યે ચ તે દશદિગ્લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તેષામ્ અપિ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વા બુદ્ધક્ષેત્રાણિ શ્રાવકાશ્ ચાજ્ઞાતાઃ.
ઇતિ સત્ત્વાર્થપ્રતિપત્તિગુણઃ
યે ઽપિ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં (પ્સ્પ્_4:34) કૃતશ ઉદ્યોગમ્ આપત્સ્યન્તે, તે ઽપિ એતાઃ ષટ્ પારમિતા ગવેષિષ્યન્તે પર્યેષિષ્યન્તે. તેષાં ખલુ પુનઃ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચ ઇમાઃ ષટ્ પારમિતા ગવેષમાણાનાં પર્યેષમાણાનામ્ એતાઃ ષટ્ પારમિતાઃ કેચિલ્ લપ્સ્યન્તે? કેચિન્ ન લપ્સ્યન્તે?
ભગવાન્ આહ: પ્રાયેણ શારિપુત્ર તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ સર્વા ઇમાઃ ષટ્ પારમિતા ઉપપત્સ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શારિપુત્ર તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાસાં ષણ્ણાં પારમિતાનામ્ ઉદ્યોગમ્ આપન્નાઃ.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ ઇમે ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાઃ સૂત્રાન્તાઃ ષટ્ પારમિતા પ્રતિસંયુક્તાસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચોત્પત્સ્યન્તે?
ભગવાન્ આહ: ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાઃ શારિપુત્ર સૂત્રાન્તાઃ ષટ્ પારમિતા પ્રતિસંયુક્તાસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચોત્પત્સ્યન્તે.
શારિપુત્ર આહ: કેષાં ભગવન્ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચોત્પત્સ્યન્તે?
ભગવાન્ આહ: યે શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં કૃતશઃ તીવ્રેણ પ્રસાદેન નિરપેક્ષાઃ કાયે જીવિતે ચોદ્યોગમ્ આપત્સ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્ય્ એતચ્ છારિપુત્ર ભવતિ, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ સંદર્શયન્તિ સમાદાપયન્તિ સમુત્તેજયન્તિ સંપ્રહર્ષયન્તિ નિવેશયન્તિ. તેષાં ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ જાતિવ્યતિવૃત્તાનામ્ અપ્ય્ એતાઃ ષટ્ પારમિતા ઉપપત્સ્યન્તે, તે ષટ્પારમિતાસુ યથોપદિષ્ટાસુ પ્રવર્તમાનાસ્ તાવદ્ વીર્યં ન સંશ્રયિષ્યન્તિ યાવન્ ન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યન્તિ. સત્ત્વાંશ્ ચ ન પરિપાચયિષ્યન્તિ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિન્ નાભિસંભોત્સ્યન્તે.
ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અલોભવિકલાલોભવિપર્યયેણ નિયતિલાભગુણ ઇત્ય્ ઉક્તા ગુણાઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગુણા ઇમે ભગવન્ પરિકીર્તિતાસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચ યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ ષટ્પારમિતાસુ ચરિષ્યન્તિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યન્તિ, બુદ્ધક્ષેત્રાણિ પરિશોધયિષ્યન્તિ. કીદૃશાઃ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાન્તરાયા ઉત્પત્સ્યન્તે?
(પ્સ્પ્_4:35)
ભગવાન્ આહ: ચિરેણ પ્રતિભાનમ્ ઉત્પત્સ્યતે, ઇદં સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવંશ્ ચિરેણ પ્રતિભાનમ્ ઉત્પત્સ્યતે, યદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ કૃચ્છ્રેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ. કૃચ્છ્રેણ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, કૃચ્છ્રેણ વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, કૃચ્છ્રેણ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, કૃચ્છ્રેણ શીલપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, કૃચ્છ્રેણ દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ, અનેન સુભૂતે પર્યાયેન ચિરેણ પ્રતિભાનમ્ ઉત્પત્સ્યતે, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે અતિક્ષિપ્રં પ્રતિભાનમ્ ઉત્પત્સ્યતે તેન ચ મંસ્યતે, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કેન પર્યાયેણ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અતિક્ષિપ્રં પ્રતિભાનોત્પત્ત્યા મારકર્મ ઉત્પત્સ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયાં ચરતઃ શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽનુપાયકુશલમૂલસ્યાતિક્ષિપ્રં પ્રતિભાનમ્ ઉત્પત્સ્યતે, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અતિક્ષિપ્રં પ્રતિભાનોત્પત્ત્યા મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ આશુપ્રતિભાનતા
પુનર્ અપરં સુભૂતે વિજૃમ્ભમાણા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે હસન્ત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પરસ્પરમ્ ઉચ્ચગ્ઘયમાના ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ કાયવિકારદૌષ્ઠુલ્યં ત્રિવિધમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે વિક્ષિપ્તચિત્તા લિખિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽન્યોન્યવિજ્ઞાનસમઙ્ગિનો લિખિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
(પ્સ્પ્_4:36)
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ એવં ભવિષ્યતિ, ન વયં અત્રાસ્વાદં લભામહ ઇત્ય્ ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં ત્રિવિધમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે વિજૃમ્ભમાણા ઉત્થાયાસાનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે વિજૃમ્ભમાણા સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ, વિજૃમ્ભમાણા મનસિકરિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પરસ્પરં હસમાના ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરસ્પરં હસમાના યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે પરસ્પરમ્ ઉચ્ચગ્ઘયમાના લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે વિક્ષિપ્તચિત્તા ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે અન્યોન્યવ્યઞ્જનસમઙ્ગિન ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અયોગવિહિતસ્વાધ્યાયાદિતા
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભગવન્ એવમ્ આહ, ન વયમ્ અત્ર આસ્વાદં લભામહ ઇત્ય્ ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. કેન કારણેન ભગવન્ નાત્રાસ્વાદં લભન્તે?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે પૂર્વમ્ અપિ ન ચરિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં, તથા હિ સુભૂતે પૂર્વમ્ અપિ ન ચરિતા દાનપારમિતાયાં, તેન કારણેન સુભૂતે આસ્વાદં ન લભન્તે, ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_4:37) ભાષ્યમાણાયામ્ ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ એવં ભવતિ, ન વયમ્ અત્ર વ્યાકૃતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઇત્ય્ અપ્રસન્નચિત્તા ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ ન વ્યાકૃતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રમિષ્યન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનવક્રાન્તનિયામા વ્યાક્રિયન્તે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ન મમાત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાન્ નામ ગૃહીતમ્ ઇતિ પ્રસાદન્ ન પ્રતિલપ્સ્યન્તે, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ નામધેયાનિ ન પરિકીર્તિતાનિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્?
ભગવાન્ આહ: ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે અવ્યાકૃતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામધેયાનિ પરિકીર્તન્તે, નાપિ મમ નામધેયં પરિકીર્તિતં ગ્રામસ્ય વા નગરસ્ય વા નિગમસ્ય વા રાજધાન્યા વા રાષ્ટ્રસ્ય વા યત્રાહં જાત ઇતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન શ્રોતવ્યાં મંસ્યતે, સ તતઃ પરિષદો ઽપક્રમિતવ્યં મંસ્યતે, સ યથા યથાપક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે તથા તથા દૂરીભવિષ્યન્તિ બુદ્ધધર્મેભ્યો, યાવત ઉપક્રમેણ ચિત્તોત્પાદમ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ, તાવતઃ કલ્પાન્ સંપરિગ્રહીષ્યતિ, યત્ર તેન પુનર્ એવ યોગમ્ આપત્તવ્યમ્ ઇતિ, વૈમુખ્યનિમિત્તગ્રાહિતાં તાન્ સૂત્રાન્તાન્ ગવેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે, યેન સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારિકાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારિકાં ચ્છોરયિત્વા તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે. એવં બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ સર્વજ્ઞતાજ્ઞાનાધિગમસ્ય મૂલં ચ્છોરયિત્વા શાખાપત્રપલાશમ્ અધ્યાલમ્બિતવ્યં મંસ્યન્તે, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે તે ભગવન્ સૂત્રાન્તા યે સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારકા ન ભવન્તિ, યાન્ પર્યવાપ્તવ્યાન્ મંસ્યન્તે?

ભગવાન્ આહ: યે સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તાઃ, તદ્યથા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખં યત્ર સ્થિત્વા (પ્સ્પ્_4:38) કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુવન્તિ, સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ, ઇમે તે સુભૂતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તાઃ સૂત્રાન્તા, યે સર્વજ્ઞતાયા નાહરણાય સંવર્તન્તે, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા તાં પર્યવાપ્તવ્યાં મંસ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લૌકિકલોકોત્તરૈર્ ધર્મૈર્ નિર્યાસ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષ્યમાણાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લૌકિકલોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિષ્યન્તે. ઇતિ હેતુભ્રંશઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કુક્કુરઃ સ્વામિનો ઽન્તિકાત્ પિણ્ડઞ્ છોરયિત્વા કર્મકરસ્યાન્તિકાદ્ આલોપં માર્ગિતવ્યં મન્યેત. એવમ્ એવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વબુદ્ધધર્માણાં મૂલં ચ્છોરયિત્વા શાખાપત્રપલાશસદૃશાન્ શ્રાવકયાનપ્રતિસંયુક્તાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તાંશ્ ચ સૂત્રાન્તાન્ પર્યવાપ્તવ્યાન્ મંસ્યન્તે, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા લાભસત્કારહેતોઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તાન્ પર્યવાપ્તવ્યાન્ મંસ્યન્તે, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ પ્રણીતાસ્વાદભ્રંશઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદ્ એવ પુરુષો હસ્તિનો ઽર્થિકો ભવેત્, સ હસ્તિનં લબ્ધ્વા હસ્તિપદં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિતજાતીયો ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા યે તે સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકયાનપ્રતિસંયુક્તાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તાસ્ તાન્ પર્યવાપ્તવ્યાન્ મંસ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્ તે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવેયુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ (પ્સ્પ્_4:39) વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ ઉત્તમયાનભ્રંશઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો મહાસમુદ્રં દ્રષ્ટુકામો ભવેત્, સ મહાસમુદ્રં દૃષ્ટ્વા ગોષ્પદં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત, તસ્ય તં ગોષ્પદં દૃષ્ટ્વા એવં ભવેત્, એવંપ્રમાણો મહાસમુદ્ર ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિતજાતિકો ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે તથારૂપાસ્ તે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ વેદિતવ્યા, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા લબ્ધ્વા વા તામ્ ઉત્સૃજ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાન્ સૂત્રાન્તાન્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યાન્ મંસ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્ તે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવેયુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ ઉદ્દેશભ્રંશઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પલગણ્ડો વા પલગણ્ડાન્તેવાસી વા વૈજયન્તસ્ય પ્રાસાદસ્ય પ્રમાણેન પ્રાસાદં કર્તુકામો ભવેત્, સ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ મણ્ડલવિમાનાત્ પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યં મન્યેત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે વૈજયન્તં પર્યેષ્ય વૈજયન્તસમં પ્રાસાદં કર્તુકામઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ વા મણ્ડલવિમાનાત્ પ્રમાણમ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્, અપિ નુ સ પણ્ડિતજાતીયઃ પુરુષો ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ એકત્યા બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા વા લબ્ધ્વા વા રિઞ્ચિત્વા ચ્છોરયિત્વા વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈઃ સૂત્રાન્તૈઃ સર્વાકારજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં મંસ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્ તે બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવેયુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ હેતુફલસંબન્ધભ્રંશઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે તદ્યથાપિ નામ કસ્યચિદ્ એવ પુરુષસ્ય કોટ્ટરાજાનં દૃષ્ટ્વા એવં ભવેદ્, ઈદૃશો રાજા ચક્રવર્તી વર્ણેન સંસ્થાનેન (પ્સ્પ્_4:40) ચ યાદૃશો ઽયં કોટ્ટરાજ ઇતિ. સ કોટ્ટરાજસ્ય વર્ણસંસ્થાનેનાકૃત્યાનિમિત્તં લિઙ્ગાનિ ઉદ્ગૃહ્યૈવં વદેદ્, રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ ઈદૃશો વર્ણસંસ્થાનાકૃતિવિશેષ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિતજાતીયો ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ એકત્યા મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા લબ્ધ્વા વા તાં રિઞ્ચિત્વા ચ્છોરયિત્વા વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈઃ સૂત્રાન્તૈઃ સર્વાકારજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં મંસ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽપિ નુ તે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ પણ્ડિતજાતિકાઃ સ્યુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ નિરુત્તરપદભ્રંશઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં બહૂનિ પ્રતિભાનાન્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, યાનીમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખ્યમાનાં વિક્ષેપ્સ્યન્તિ. તદ્યથાપિ નામ રૂપપ્રતિભાનં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મપ્રતિભાનં દાનપારમિતાપ્રતિભાનં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિભાનં કામધાતુપ્રતિભાનં રૂપધાતુપ્રતિભાનમ્ આરૂપ્યધાતુપ્રતિભાનમ્ ઉદ્દેશસ્વાધ્યાયપ્રતિભાનં વૈયાવૃત્યપ્રતિભાનં સ્મૃત્યુપસ્થાનપ્રતિભાનં સમ્યક્પ્રહાણપ્રતિભાનમ્ ઋદ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપ્રતિભાનં સર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખપ્રતિભાનમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાપ્રતિભાનં બહિર્ધાશૂન્યતાપ્રતિભાનમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાપ્રતિભાનં શૂન્યતાશૂન્યતાપ્રતિભાનં મહાશૂન્યતાપ્રતિભાનં પરમાર્થશૂન્યતાપ્રતિભાનં સંસ્કૃતશૂન્યતાપ્રતિભાનમ્ અસંસ્કૃતશૂન્યતાપ્રતિભાનમ્ અત્યન્તશૂન્યતાપ્રતિભાનં, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપ્રતિભાનં બલપ્રતિભાનં વૈશારદ્યપ્રતિભાનં પ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મપ્રતિભાનં, યાવદ્ અનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિપ્રતિભાનમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અપ્રતિભાના હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અચિન્ત્યા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, નિશ્ચિન્ત્યાચિન્ત્યાપગતા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનુત્પાદાનિરોધા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસંક્લેશા અવ્યવદાના હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, (પ્સ્પ્_4:41) અવિક્ષેપા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનભિલાપ્યા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અવ્યાપાદા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનુપલમ્ભા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઇમે ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે. સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા લિખનેભિર્ ધર્મો વિક્ષિપ્યતે. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ બહુવિધવિષયવિકલ્પપ્રતિભાનોત્પાદઃ
સુભૂતિર્ આહ: શક્યા પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિતુમ્.
ભગવાન્ આહ: નો સુભૂતે, તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, ન ધ્યાનપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન શીલપારમિતાયા ન દાનપારમિતાયાઃ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, ન સર્વશૂન્યતાનાં ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાણાં ધર્માણાં નાર્યસત્યાનાં સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં નાષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં નાભિજ્ઞાનાં સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, ન સર્વસમાધીનાં ન સર્વધારણીમુખાનાં સ્વભાવઃ સંવિદ્યન્તે, ન દશાનાં બલાનાં ન વૈશારદ્યાનાં ન પ્રતિસંવિદાં નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, ન સર્વજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે. યસ્યાશ્ ચ સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે, સો ઽભાવો યો ઽભાવઃ. સેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ચાભાવેનાભાવઃ શક્યો લિખિતુમ્.
ઇતિ લિખનાભિનિવેશાન્તરાયઃ
સચેત્ પુનઃ સુભૂતે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભાવ ઇતિ સંજ્ઞાસ્યન્તિ ઇદમ્ અપિ તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અભાવાભિનિવેશાન્તરાયઃ
સુભૂતિર્ આહ: યે કેચિદ્ ભગવન્ મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિપ્યક્ષરૈર્ લિખિત્વા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા મયા લિખિતેતિ મંસ્યન્તે, તે ઽપિ લિપિષ્વ્ અક્ષરેષ્વ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે, ઇદમ્ અપિ ભગવંસ્ તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ લિપ્યક્ષરેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિવેશાન્તરાયઃ
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કસ્ય હેતોર્? અનક્ષરા હિ ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનક્ષરા હિ ધ્યાનપારમિતા, અનક્ષરા હિ વીર્યપારમિતા, (પ્સ્પ્_4:42) અનક્ષરા હિ ક્ષાન્તિપારમિતા, અનક્ષરા હિ શીલપારમિતા, અનક્ષરા હિ દાનપારમિતા, અનક્ષરં ભગવન્ રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, અનક્ષરં ભગવન્ વિજ્ઞાનમ્, અનક્ષરા ભગવન્ ધાતવઃ, અનક્ષરાણિ ભગવન્ન્ આયતનાનિ, અનક્ષરો ભગવન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, અનક્ષરાણિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, અનક્ષરાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, અનક્ષરાઃ સર્વશૂન્યતાઃ, અનક્ષરાઃ સર્વસમાધયઃ, અનક્ષરાણિ સર્વધારણીમુખાનિ, અનક્ષરાણિ સર્વશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, અનક્ષરાણિ આર્યસત્યાનિ, અનક્ષરાઃ સર્વાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અનક્ષરા અષ્ટવિમોક્ષા, અનક્ષરા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ, અનક્ષરા અભિજ્ઞાઃ, અનક્ષરાણિ તથાગતબલાનિ, અનક્ષરાણિ વૈશારદ્યાનિ, અનક્ષરાઃ પ્રતિસંવિદઃ, અનક્ષરા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, અનક્ષરા હિ ભગવન્ સર્વજ્ઞતા.
સચેત્ પુનર્ ભગવન્ મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા અનક્ષરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે, એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતામ્, અનક્ષરાં દાનપારમિતામ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે. અનક્ષરં રૂપમ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્, અનક્ષરં વિજ્ઞાનમ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ વિમોક્ષમુખાનિ સત્યાનિ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદ આવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અનક્ષરાન્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે, યાવત્ સર્વજ્ઞતામ્ અનક્ષરામ્ અભિનિવેક્ષ્યન્તે. ઇદમ્ અપિ ભગવંસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનક્ષરાભિનિવેશાન્તરાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉત્પત્સ્યન્તે જનપદવિતર્કા, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તેષાં મહાયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉત્પત્સ્યન્તે ગ્રામમનસિકારાઃ નગરમનસિકારાઃ નિગમમનસિકારાઃ રાજધાનીમનસિકારાઃ રાષ્ટ્રમનસિકારાઃ દેવમનસિકારાઃ ગુરૂપાધ્યાયમનસિકારાઃ, માતાપિતૃભ્રાતૃભગિનીપુત્રદુહિતૃજ્ઞાતિપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારાઃ, ચૌરમનસિકારાઃ, ચણ્ડાલપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારાઃ, કામવિતર્કપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારાઃ સંગણિકા પ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે. અમી ચ સુભૂતે (પ્સ્પ્_4:43) ઽન્યે ચ બહુવિધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મનસિકારા મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં મારઃ પાપીયાન્ અન્તરાયાન્ વિક્ષેપાન્ ઉપસંહરિષ્યતિ. ઇતિ જનપદાદિમનસિકારાન્તરાયઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતામ્ ઉત્પત્સ્યન્તે, લાભસત્કારશ્લોકાશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાસ્ તાંસ્ તે બોધિસત્ત્વાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાસ્વાદયન્તઃ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ લાભસત્કારશ્લોકાસ્વાદાન્તરાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારઃ પાપીયાન્ યે તે ભવિષ્યન્તિ ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાઃ સૂત્રાન્તાસ્ તાન્ ઉપસંહરિષ્યતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતામ્. ન પુનર્ અત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ ઉપાયકુશલૈર્ ગમ્ભીરગમ્ભીરેષુ સૂત્રાન્તેષુ મારેણોપસંહૃતેષુ સ્પૃહોત્પાદયિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તે સૂત્રાન્તાઃ સર્વજ્ઞતાયા આહારકાઃ. તત્ર સુભૂતે યે ઽનુપાયકુશલા બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ત ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા રિઞ્ચિષ્યન્તિ યત્ર મયા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઉપાયકૌશલં વિસ્તરેણાખ્યાતમ્ ઇહૈવ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણોપાયકૌશલં માર્ગિતવ્યમ્. તે ખલુ પુનઃ સુભૂતે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા તેભ્યઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તેભ્યઃ સૂત્રાન્તેભ્ય ઉપાયકૌશલ્યં ગવેષિતવ્યં મંસ્યન્તે. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇ ત્ય્ અમાર્ગેણોપાયકૌશલમાર્ગણાન્તરાયઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ્છન્દકા ભવિષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતુમ્ ઉદ્દેષ્ટું સ્વાધ્યાતું પઠિતું, ધર્મભાણકશ્ ચ કિલાસી ભવિષ્યતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ચ્છન્દકિલાસવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકઃ અકિલાસી ભવિષ્યતિ ઇમાં (પ્સ્પ્_4:44) ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લેખયિતુમ્ ઉદ્ગ્રહયિતું દેશયિતું સ્વાધ્યાયિતું, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ દેશાન્તરસંપ્રસ્થિતા ભવિષ્યન્તિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતુકામા ભવિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીતુકામા ઉદ્દેષ્ટુકામાઃ સ્વાધ્યાતુકામા, ધર્મભાણકશ્ ચ દેશાન્તરસંપ્રસ્થિતો ભવિષ્યતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ ચ્છન્દભેદવિષયવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો લાભસત્કારશ્લોકગુરુકો ભવિષ્યતિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારરક્તઃ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચાલ્પેચ્છાઃ સંતુષ્ટા આરબ્ધવીર્યા ઉપસ્થિતસ્મૃતયઃ સમાહિતા એકાગ્રચિત્તાઃ પ્રજ્ઞાવન્તઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચાલ્પેચ્છો ભવિષ્યતિ સંતુષ્ટઃ પ્રવિવિક્ત આરબ્ધવીર્ય ઉપસ્થિતસ્મૃતિઃ સમાહિત એકાગ્રચિત્તઃ પ્રજ્ઞાવાન્, ધર્મશ્રવણિકાઃ ચ મહેચ્છાઃ પાપેચ્છાઃ લાભસત્કારશ્લોકગુરુકાશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈસજ્યપરિષ્કારગુરુકા ભવિષ્યન્તિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ લાભગૌરવાલ્પેચ્છતાવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણક આરણ્યકો ભવિષ્યતિ, પૈણ્ડપાતિકઃ પાંશુકૂલિકઃ ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકઃ એકાસનિકઃ પ્રસ્થપિણ્ડિકઃ શ્માશાનિક આભ્યવકાશિકો વૃક્ષમૂલિકો નૈષદ્યિકો યથાસંસ્તરિકસ્ ત્રૈચીવરિકઃ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ નારણ્યકા ભવિષ્યન્તિ ન પૈણ્ડપાતિકા ન પાંશુકૂલિકા ન ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકા ન એકાસનિકા ન પ્રસ્થપિણ્ડિકા ન શ્માશાનિકા નાભ્યવકાશિકા ન વૃક્ષમૂલિકા ન નૈષદ્યિકા ન યથાસંસ્તરિકા ન ત્રૈચીવરિકાઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં (પ્સ્પ્_4:45) સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિક આરણ્યકો ભવિષ્યતિ યાવત્ ત્રૈચીવરિકો, ધર્મભાણકશ્ ચ નારણ્યકો ભવિષ્યતિ યાવન્ ન ત્રૈચીવરિકઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશશ્ ચ મનસિક્રિયમાણાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ ધૂતગુણયોગાયોગવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ શ્રાદ્ધા ભવિષ્યન્તિ કલ્યાણધર્માણ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતુકામા ઉદ્દેષ્ટુકામાઃ સ્વાધ્યાતુકામાઃ, ધર્મભાણકશ્ ચાશ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ ન કલ્યાણધર્મા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન લિખિતુકામો નોદ્દેષ્ટુકામો ન સ્વાધ્યાતુકામઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ શ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ કલ્યાણધર્મા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખનાય દાતુકામો ઽર્થિકાય ઉદ્ગ્રહીતુકામો, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચાશ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ ન કલ્યાણધર્મા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન લિખનાય દાતુકામો નોદ્દેષ્ટુકામો ઽર્થિકાય નોદ્ગ્રહીતુકામઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ કલ્યાણાકલ્યાણકામત્વવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ સર્વાસ્તિપરિત્યાગી ભવિષ્યતિ અનાગૃહીતચિત્તઃ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ મત્સરી ભવિષ્યતિ મહેચ્છઃ પાપેચ્છો લાભસત્કારશ્લોકચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારગુરુકો ભવિષ્યતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ સર્વાસ્તિપરિત્યાગી ભવિષ્યતિ અનાગૃહીતચિત્તઃ, ધર્મભાણકશ્ ચ મત્સરી ભવિષ્યતિ કુટુકુઞ્ચકઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્ર્યા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ત્યાગમાત્સર્યવૈધુર્યમ્
(પ્સ્પ્_4:46)
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ધર્મભાણકસ્યાન્તિકે પરિત્યક્તુકામો ભવિષ્યતિ ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્, ધર્મભાણકશ્ ચ ન ગ્રહીતુકામો ભવિષ્યતિ. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો ધર્મશ્રવણિકસ્યાન્તિકાદ્ ગ્રહીતુકામો ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ન દાતુકામો ભવિષ્યતિ. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ દાનગ્રહણવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચોદ્ઘટિતજ્ઞો ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ નેયો ભવિષ્યતિ વિપઞ્ચિતજ્ઞો વા પદપરમો વા. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચોદ્ઘટિતજ્ઞો ભવિષ્યતિ, ધર્મભાણકશ્ ચ નેયો ભવિષ્યતિ વિપઞ્ચિતજ્ઞો વા પદપરમો વા. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં મનસિકુર્વતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇત્ય્ ઉદ્ઘટિતજ્ઞવિપઞ્ચિતજ્ઞતાવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ ધર્માન્તરં જ્ઞાસ્યતિ સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકનિદાનવૈપુલ્યાદ્ભૂતધર્મોપદેશાનાં, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ ધર્માન્તરન્ ન જ્ઞાસ્યન્તિ સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકનિદાનવૈપુલ્યાદ્ભૂતધર્મોપદેશાનાં, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં (પ્સ્પ્_4:47) મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ધર્માન્તરં જ્ઞાસ્યતિ સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકનિદાનવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશાનાં, ધર્મભાણકશ્ ચ ધર્માન્તરન્ ન જ્ઞાસ્યતિ સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકનિદાનવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશાનામ્, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ સૂત્રાદિધર્માભિજ્ઞાનભિજ્ઞતાવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ન ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં મનસિકુર્વતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, ધર્મભાણકશ્ ચ ન ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં મનસિકુર્વતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ષટ્પારમિતાસમન્વાગમાસમન્વાગમવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચોપાયકુશલો ભવિષ્યતિ ષટ્સુ પારમિતાસુ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચાનુપાયકુશલા ભવિષ્યન્તિ ષટ્સુ પારમિતાસુ. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચોપાયકુશલા ભવિષ્યન્તિ ષટ્સુ પારમિતાસુ, ધર્મભાણકશ્ ચાનુપાયકુશલો ભવિષ્યતિ ષટ્સુ પારમિતાસુ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં મનસિક્રિયમાણાયામ્. (પ્સ્પ્_4:48) ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ ઉપાયાનુપાયકૌશલવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ ધારણીપ્રતિલબ્ધો ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ ન ધારણીપ્રતિલબ્ધા ભવિષ્યન્તિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં મનસિક્રિયમાણાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ ધારણીપ્રતિલમ્ભાપ્રતિલમ્ભવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ લિખિતુકામો ભવિષ્યતિ ધારયિતુકામો ભવિષ્યતિ વાચયિતુકામઃ સ્વાધ્યાતુકામો યાવત્ મનસિકર્તુકામો, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ ન લિખિતુકામા ભવિષ્યન્તિ યાવન્ ન મનસિકર્તુકામા ભવિષ્યન્તિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભિરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતાં યાવદ્ ભાવયતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ લિખિતુકામા ભવિષ્યન્તિ યાવત્ મનસિકર્તુકામાઃ, ધર્મભાણકશ્ ચ ન લિખિતુકામો ભવિષ્યતિ યાવન્ ન મનસિકર્તુકામઃ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતાં યાવદ્ ભાવયતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ લિખિતુકામતાવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ વિગતકામચ્છન્દવ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સા ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ વિગતકામચ્છન્દવ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સા ભવિષ્યન્તિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતુકામાનાં યાવદ્ ભાવયિતુકામાનામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચ વિગતકામચ્છન્દવ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સા ભવિષ્યન્તિ, ધર્મભાણકશ્ ચાવિગતકામચ્છન્દવ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સા ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતુકામાનાં યાવદ્ ભાવયિતુકામાનામ્. (પ્સ્પ્_4:49) ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ વિગતાવિગતકામચ્છન્દાદિવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં યાવદ્ ભાવયતાં કશ્ચિદ્ એવ તત્રાગત્ય નિરયાનામ્ અવર્ણં ભાષિષ્યતે તિર્યગ્યોનેઃ, પ્રેતાનામ્ અવર્ણં ભાષિષ્યતે, એવંદુઃખા નિરયા એવંદુઃખા તિર્યગ્યોનિર્, એવંદુઃખઃ પ્રેતવિષય ઇતિ, ઇહૈવ ત્વં દુઃખસ્યાન્તં કુરુષ્વેતિ કિન્ તે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્. ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં યાવદ્ ભાવયતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અપાયગતિવૈમુખ્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં યાવદ્ યોનિશો મનસિકુર્વતાં કશ્ચિદ્ એવાગત્ય ચાતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનાં વર્ણં ભાષિષ્યતે યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાનાં દેવાનાં વર્ણં ભાષિષ્યતે. એવં સુખઃ કામધાતુઃ કામપરિભોગૈર્, એવં સુખો રૂપધાતુર્ ધ્યાનસમાપત્તિભિઃ, એવં સુખ આરૂપ્યધાતુઃ શાન્તાભિઃ, તદ્ અપિ સર્વમ્ અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મીયં વિપરિણામધર્મિ વ્યયધર્મિ વિરાગધર્મિ નિરોધધર્મિ, ઇહૈવ ત્વં સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુહિ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુહિ પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્નુહિ, મા સંસારે ચિરકાલં સંસર, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ સુગતિગમનસૌમનસ્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ એકો ભવિષ્યત્ય્ અદ્વિતીયઃ સ્વયંકારી, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ પર્ષદવચરો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતાં સ્વાધ્યાયતાં. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ એકો ભવિષ્યત્ય્ અદ્વિતીયઃ સ્વયંકારી, ધર્મભાણકશ્ ચ પર્ષદવચરો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતાં સ્વાધ્યાયતામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ એકાકિપર્ષદવચરત્વવૈધુર્યમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણક એવં વક્ષ્યતિ, યો મામ્ અનુબન્ધિષ્યતિ, તસ્યાહમ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દાસ્યામિ લિખનાય વાચનાય (પ્સ્પ્_4:50) ઉદ્દિશનાય સ્વાધ્યાયનાય મનસિકરણાય ભાવનાયૈ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ નાનુબન્ધિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ધર્મભાણકમ્ અનુબન્ધિતુકામો ભવિષ્યતિ, ધર્મભાણકશ્ ચાવકાશન્ ન કરિષ્યત્ય્ અનુબન્ધનાય, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયામ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અનુબન્ધિકામો ઽનવકાશદાનત્વવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણક આમિષકિઞ્ચિત્કસ્ય હેતોર્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દાતુકામો ભવિષ્યતિ લિખનાય ઉદ્દિશનાય યાવદ્ ભાવનાયૈ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ આમિષકિઞ્ચિત્કસ્ય હેતોર્ નોપસંક્રમિતુકામો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇત્ય્ આમિષકિઞ્ચિત્કતદદાતુકામત્વવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ તાન્ દિશં ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, યત્ર દિશિ જીવિતાન્તરાયો ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ન તં દેશં ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ તાન્ દિશં ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, યત્ર દિશિ જીવિતાન્તરાયો ભવિષ્યતિ, ધર્મભાણકશ્ ચ ન તં દેશં ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ જીવિતાન્તરાયાનન્તરાયદિગ્ગમનાગમનવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ તેન ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, યેન દુર્ભિક્ષં ચ નિરુદકઞ્ ચ, ધર્મશ્રવણિકશ્ ચ ન તત્ર ગન્તુકામો ભવિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં (પ્સ્પ્_4:51) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ તેન ગમિષ્યતિ, યેન સુભિક્ષં સોદકં, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચાનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ, સ તાન્ એવં વક્ષ્યતિ, કિં યુષ્માકં કુલપુત્રા આમિષહેતોસ્ તત્ર ગન્તું સુચિન્તિતં તાવત્ કુરુત મા પશ્ચાદ્ વિપ્રતિસારિણો ભવિષ્યથ પિણ્ડપાતેન લબ્ધાલબ્ધેન, એવં તેન ધર્મભાણકેન સૂક્ષ્મેણોપાયેન ધર્મપ્રત્યાખ્યાનં કૃતં ભવિષ્યતિ, તે નિર્વિણ્ણરૂપા એવં જ્ઞાસ્યન્તિ પ્રત્યાખ્યાનનિમિત્તાન્ય્ એતાનિ નૈતાનિ દાતુકામતાનિમિત્તાનિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં વાચ્યમાનાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
ઇતિ દુર્ભિક્ષસુભિક્ષદિગ્ગમનાગમનવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો ભિક્ષુસ્ તેન પ્રક્રમિષ્યતિ, યેન ચૌરભયં ચણ્ડાલભયં લુબ્ધકભયં ચન્દમૃગભયમ્ આશીવિષભયં કાન્તારાટવીભયં દુર્ગભયં તેન પ્રક્રમિષ્યતિ ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતુકામા ધર્મભાણકમ્ અનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ, તાન્ ધર્મભાણકો ભિક્ષુર્ એવં વક્ષ્યતિ, કિં યુષ્માકં કુલપુત્રાસ્ તત્ર ગન્તું યત્ર ચૌરભયં ચણ્ડાલભયં લુબ્ધકભયં ચણ્ડમૃગભયં આશીવિષભયં કાન્તારાટવીભયં દુર્ગભયં ભવિષ્યતિ, ધર્મશ્રવણિકાશ્ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતુકામા ધર્મભાણકમ્ અનુબદ્ધા ભવિષ્યન્તિ, તાન્ ધર્મભાણકો ભિક્ષુર્ ન ભાષિતુકામઃ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન લેખયિતુકામો નોદ્દેષ્ટુકામો ન શ્રાવયિતુકામસ્ તે તસ્ય ધર્મભાણકસ્યાન્તિકાચ્ છ્રુત્વા નિર્વિણ્ણરૂપા ન તેન ગમિષ્યન્તિ યેન સ ધર્મભાણકો ભિક્ષુર્ ગમિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ ચૌરાદિનિમિત્તવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો ભિક્ષુર્ ભિક્ષાદકુલગુરુકો ભવિષ્યતિ સ તયા ભિક્ષાદકુલગુરુકતયા તાનિ ચ કુલાન્ય્ અભીક્ષ્ણં વ્યવલોકયિતવ્યાનિ મંસ્યતે સ તયાભીક્ષ્ણકુલવ્યવલોકનતયા (પ્સ્પ્_4:52) ધર્મશ્રવણિકાન્ પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ, અસ્તિ મયા યુષ્મન્તો ભિક્ષાદકુલાન્ય્ અવ્યવલોકયિતવ્યાન્ય્ ઉપસંક્રમિતવ્યાનિ, સ તાન્ ધર્મશ્રવણિકાન્ પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ પ્રત્યાખ્યાતાસ્ તે પ્રત્યુદાવર્તિષ્યન્તે, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં ભાવયતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતામ્ ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ કુલવ્યવલોકનવૈધુર્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણ તથાતથોપાયેન ચેષ્ટિષ્યતે યથાયથોપાયેન, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન કશ્ચિલ્ લિખિષ્યતિ નોદ્ગ્રહીષ્યતિ ન પર્યવાપ્સ્યતિ ન ધારયિષ્યતિ ન વાચયિષ્યતિ ન સ્વાધ્યાસ્યતિ ન મનસિકરિષ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેન ભગવન્ મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણ તથાતથા ચેષ્ટિષ્યતે યથાયથા ન કશ્ચિદ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યતિ નોદ્ગ્રહીષ્યતિ ન પર્યવાપ્સ્યતિ ન ધારયિષ્યતિ ન વાચયિષ્યતિ ન સ્વાધ્યાસ્યતિ ન મનસિકરિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાનિ હિ સર્વસત્ત્વાનાં ક્લેશપ્રહાણાન્ય્ એવં તથાતથોપાયેન ચેષ્ટિષ્યતે યથાયથા ન કશ્ચિદ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યતિ નોદ્ગ્રહીષ્યતિ ન પર્યવાપ્સ્યતિ ન ધારયિષ્યતિ ન વાચયિષ્યતિ ન સ્વાધ્યાસ્યતિ ન મનસિકરિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણાગત્ય ભેદં પ્રક્ષેપ્સ્યતિ વિવેચયિષ્યતિ, નૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા યથાસ્માકં સૂત્રાન્તમ્ આગતમ્ ઇત્ય્ અસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણ બોધિસત્ત્વાન્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ, ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ સ બોધિસત્ત્વો ભૂતકોટીં સાક્ષાત્કરોતિ, સ્રોતઆપત્તિફલં વા પ્રાપ્નોતિ સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રાપ્નોતિ પ્રત્યેકબોધિં વા પ્રાપ્નોતિ, તદ્વચનં શ્રુત્વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયાં વાચ્યમાનાયાં યાવદ્ (પ્સ્પ્_4:53) ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. ઇતિ મારસ્ય પાપીયસો ભેદપ્રયોગઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયાં બહૂનિ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, યાન્ય્ અન્તરાયકરાણિ ભવિષ્યન્તિ તાનિ મારકર્માણિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિવર્જયિતવ્યાનિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમાનિ તાનિ ભગવન્ મારકર્માણિ યાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધવ્યાનિ બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જિતવ્યાનિ?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિરૂપકાનિ સુભૂતે મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે. એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા, દાનપારમિતાપ્રતિરૂપકાણિ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, યાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધવ્યાનિ બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે અધ્યાત્મશૂન્યતાપ્રતિરૂપકાણિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપ્રતિરૂપકાણિ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાનિ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, તાનિ બુદ્ધ્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્માણિ વિવર્જયિતવ્યાનિ. એવઞ્ ચ વક્ષ્યતિ, એતાન્ પર્યવાપ્નુહિ એતાન્ પર્યવાપ્ય ઇહૈવ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુહિ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુહિ, ઇમાન્ય્ એવ ત્વં ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવય સમ્યક્પ્રહાણાનિ ભાવય ઋદ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ભાવય શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્ આનિમિત્તવિમોક્ષમુખમ્ અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખં ભાવય કિં તે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્ગૃહ્યમાણાયાં યાવન્ મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયાં મારઃ પાપીયાન્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ ઉપસંહરિષ્યતિ. ઇતિ પ્રતિવર્ણિકોપસંહારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, સુવર્ણવર્ણકાયેન વ્યામપ્રભાં કૃત્વા તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ તં દૃષ્ટ્વા સ્પૃહામ્ ઉત્પાદ્ય સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિહાસ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
(પ્સ્પ્_4:54)
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાંસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ પુરતો બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘમ્ ઉપદર્શયિષ્યતિ, સ તત્ર બોધિસત્ત્વઃ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, અહમ્ અપ્ય્ અનાગતે ઽધ્વન્ય્ એવંરૂપસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્યામ્, એવં ચ ભિક્ષુગણં પરિકર્ષેયં યથા યં તથાગતો ધર્મં દેશયતિ તથૈવાહમ્ અપિ ધર્મં દેશયેયં, સ તત્ર સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદ્ય સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિહાસ્યતિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ અનેકાનિ બોધિસત્ત્વશતાનિ અનેકાનિ બોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ ઉપદર્શયતિ, યે દાનપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ, તે બોધિસત્ત્વાસ્ તેષાં મારનિર્મિતાનામ્ અન્તિકે સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ સ્પૃહામ્ ઉત્પાદ્ય સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિહાસ્યન્તિ, ઇયમ્ અપિ સુભૂતે વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ, ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયામ્, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હીહ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં રૂપં સંવિદ્યતે, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ, ન વિજ્ઞાનં સંવિદ્યતે, ન સ્કન્ધા ન ધાતવો નાયતનાનિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સંવિદ્યન્તે, ન પારમિતા ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાર્યસત્યાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ નાષ્ટવિમોક્ષા ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાઃ સંવિદ્યન્તે, ન સર્વશૂન્યતા ન સર્વસમાધયઃ ન સર્વધારણીમુખાનિ સંવિદ્યન્તે, ન તથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન વિમોક્ષમુખાનિ ન બોધિઃ સંવિદ્યતે, યત્ર ચ સુભૂતે ન રૂપં સંવિદ્યતે, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં સંવિદ્યતે, ન સ્કન્ધા ન ધાતવો નાયતનાનિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન પારમિતા ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા નાર્યસત્યાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નાષ્ટવિમોક્ષા ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા ન સર્વશૂન્યતા ન સર્વસમાધયો ન (પ્સ્પ્_4:55) સર્વધારણીમુખાનિ ન તથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન વિમોક્ષમુખાનિ ન બોધિઃ સંવિદ્યતે, યત્ર ન બોધિર્ ન તત્ર બુદ્ધો ન બોધિસત્ત્વા ન શ્રાવકાઃ સંવિદ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્વભાવશૂન્યા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ.
ઇત્ય્ અયથાવિષયાદિસ્પૃહોત્પાદઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બહ્વન્તરાયેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભવિષ્યતિ, તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ધારયતાં વાચયતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યાનિ જામ્બૂદ્વીપકાનિ રત્નાનિ, યદ્ ઉત સુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડરજતાદીનિ બહ્વન્તરાયાણિ બહુપ્રત્યર્થિકાનિ ભવિષ્યન્તિ. એવમ્ એતત્ સુભૂતે તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાયમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં યોનિશો મનસિક્રિયમાણાયાં ભાવ્યમાનાયાં બહવો ઽન્તરાયા ભવિષ્યન્તિ બહવઃ પ્રત્યર્થિકાઃ.

સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત, બહુપ્રત્યર્થિકાનિ ભવિષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ સૂત્રાણિ, મારાધિષ્ઠિતાસ્ તે મોહપુરુષા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં ભાવયતામ્ અન્તરાયં કરિષ્યન્તિ. અલ્પબુદ્ધયસ્ તે ભગવન્ મોહપુરુષા ભવિષ્યન્તિ, મન્દબુદ્ધયો યે ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્ અન્તરાયં કરિષ્યન્તિ. ન તેષામ્ ઉદારોદારેષુ ધર્મેષુ બુદ્ધિઃ પ્રક્રમિષ્યતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાન્ ન લિખિષ્યન્તિ લિખ્યમાનાયામ્ અન્તરાયં કરિષ્યન્તિ યાવન્ ન ભાવયિષ્યન્તિ ભાવ્યમાનાયાઞ્ ચાન્તરાયં કરિષ્યન્તિ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ મારાધિષ્ઠિતાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ નવયાનસંપ્રસ્થિતા અનવરોપિતકુશલમૂલાઃ પરીત્તકુશલમૂલાઃ ન પૂર્વજિનકૃતાધિકારા અપરિગૃહીતકલ્યાણમિત્રા, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન લિખિષ્યન્તિ ન વાચયિષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ, યે ઽન્તરાયં કરિષ્યન્તિ, અલ્પબુદ્ધિકાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ મન્દબુદ્ધિકાઃ પરીત્તબુદ્ધિકા, ન ચ તેષામ્ ઉદારોદારેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં ક્રમિષ્યતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન (પ્સ્પ્_4:56) લિખિષ્યન્તિ ન ધારયિષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ યાવન્ ન ભાવયિષ્યન્તિ, અન્યેષાઞ્ ચ લિખતાં યાવદ્ ભાવયતામ્ અન્તરાયં કરિષ્યન્તિ, કિઞ્ ચાપિ સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં યાવદ્ ભાવ્યમાનાયામ્ ઇમાનિ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, સચેત્ પુનઃ સુભૂતે યદ્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ લિખતાં સ્વાધ્યાયતામ્ ઉદ્દિશતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં ભાવયતાં મારકર્માણિ નોત્પત્સ્યન્તે, ઉત્તરે ચ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યન્તિ, વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યન્તિ, સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, સર્વસમાધિધારણીવિમોક્ષમુખાનિ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ પઞ્ચાભિજ્ઞા દશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદ આવેણિકબુદ્ધધર્માન્ યાવત્ સર્વજ્ઞતાં પરિપૂરયિષ્યન્તિ. વેદિતવ્યમ્ ઇદં સુભૂતે બુદ્ધાનુભાવ એષ યેનૈષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં નાન્તરાયા ઉત્પત્સ્યન્તે, ઉત્તરે ચ સર્વાઃ પારમિતાઃ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, સર્વશૂન્યતાઃ સર્વબોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વવિમોક્ષમુખાનિ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, દશ બોધિસત્ત્વભૂમીઃ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યન્તિ, સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયિષ્યન્તિ. યે ઽપિ તે દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તે ઽપિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ કૃતશ ઉદ્યોગમ્ આપત્સ્યન્તે, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં, યે ઽપિ તે દશસુ દિક્ષુ અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વાસ્ તે ઽપિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખતાં વાચયતામ્ ઉદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં યોનિશો મનસિકુર્વતાં ભાવયતામ્ ઉદ્યોગમ્ આપત્સ્યન્તે અનુપરિગ્રહીષ્યન્તિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રિયાઃ કસ્યાશ્ચિદ્ એવ બહવઃ પુત્રા ભવેયુઃ, પઞ્ચ વા દશ વા (પ્સ્પ્_4:57) વિંશતિર્ વા ત્રિંશદ્ વા ચત્વારિંશદ્ વા પઞ્ચાશદ્ વા શતં વા સહસ્રં વા શતસહસ્રં વા, તે ઽસ્યા માતુર્ ગ્લાનાયાઃ સર્વે ઽપ્ય્ ઉદ્યોગમ્ આપદ્યેરન્, કિમ્ ઇત્ય્ અસ્માકં માતુર્ અન્તરાયો ન ભવેત્, કિમ્ ઇત્ય્ અસ્માકં માતા ચિરં જીવેત્, કિમ્ ઇત્ય્ અસ્માકં માતુઃ શરીરે અમનઆપઃ સ્પર્શો ન નિપતેદ્, એષાસ્માકં જનની શરીરસ્ય દાત્રી જીવિતસ્ય ધાત્રી, તે તાં માતરમ્ ઉપસ્થિતામ્ ઉપતિષ્ઠેરન્ સુગોપિતાં ગોપાયેયુર્, મા ભૂદ્ અસ્યા જીવિતાન્તરાયો વા શરીરદૌર્બલ્યં વા દંશમશકસરીસૃપોપનિપાતો વા શીતોષ્ણક્ષુત્પિપાસાદિ દુષ્ખં વા, એવન્ તે પુત્રાસ્ તસ્યા માતુઃ સર્વસુખોપધાનાન્ય્ ઉપસંહરેયુઃ, એવન્ તે તાં માતરં સુકેલાયિતાં કેલાયેયુર્ મિમીયુર્ એષાસ્માકમ્ અસ્ય લોકસ્ય દર્શયિત્રી. એવમ્ એવ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બુદ્ધચક્ષુષા સતતસમિતં સમન્વાહરન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષા હિ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્માકં સર્વબુદ્ધધર્માણાં જનની જ્ઞાનાલોકસ્ય કારિકા, યે ઽપિ તે દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં બુદ્ધચક્ષુષા સતતસમિતં સમન્વાહરન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષા હિ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા જનની તથાગતાનામ્, અસ્ય ચ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સંદર્શયિત્રી, તેન તથાગતાઃ કૃતજ્ઞતામ્ ઉપાદાય યે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બુદ્ધચક્ષુષા સતતસમિતં સમન્વાહરન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ તથાગતાનાં ધ્યાનવીર્યક્ષાન્તિશીલદાનપારમિતા, અતો નિર્જાતા હિ તથાગતાનામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, અતો નિર્જાતાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ, અતો નિર્જાતાનિ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ, અતો નિર્જાતાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ, અતો નિર્જાતાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો, અતો નિર્જાતા અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ, અતો નિર્જાતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ, અતો નિર્જાતાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, અતો નિર્જાતાઃ ષડભિજ્ઞાઃ, અતો નિર્જાતા સર્વબુદ્ધાનાં સર્વાકારજ્ઞતા, અતો નિર્જાતા અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધધર્માઃ, અતો નિર્જાતાઃ સ્રોતાપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો, ઽતો નિર્જાતા અર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા, અતો નિર્જાતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ. યે ઽપિ કેચિત્ સુભૂતે (પ્સ્પ્_4:58) તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે અભિસંભોત્સ્યન્તે ચ, સર્વે તે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ અભિસંબુધ્યન્તે ઽભિસંભોત્સ્યન્તે ચ, યે ઽપિ તે સુભૂતે મહાયાનસંપ્રસ્થિતાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ સર્વે તે તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ બુદ્ધચક્ષુષા સતતસમિતં સમન્વાહ્રિયન્તે તેષાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સતતસમિતં રક્ષાવરણં ગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ યથાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ ન પરિહાસ્યન્તિ.
ઇતિ જામ્બૂદ્વીપકમહારત્નોદાહરણાદિદૃષ્ટાન્તેન મહાનુભાવત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા દોષાઃ
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ ભગવાન્ આહ, પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી તિ. કથં ચ ભગવન્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા જનયિત્રી? કથઞ્ ચ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્ય લોકસ્ય દર્શયિત્રી? કથઞ્ ચ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા તથાગતો જનિતઃ? કતમશ્ ચ લોકસ્ તથાગતેનાખ્યાતઃ?

ભગવાન્ આહ: અનયા સુભૂતે ગમ્ભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા દશતથાગતબલાનિ જનિતાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહાકરુણા મહામૈત્રી મહામુદિતા મહોપેક્ષા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા જનિતા, એભિશ્ ચ સુભૂતે ધર્મૈસ્ તથાગત ઇતિ પ્રભાવ્યતે, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અનયા ગમ્ભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા તથાગતો જનિતઃ. ઇતિ તથાગતનિર્વૃત્તિજ્ઞાનમ્
સુભૂતિર્ આહ: કતમઃ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેન લોક ઇત્ય્ આખ્યાતઃ?
ભગવાન્ આહ: પઞ્ચ સુભૂતે સ્કન્ધાસ્ તથાગતેન લોક આખ્યાતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા પઞ્ચ સ્કન્ધા દર્શિતાઃ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇમાન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાન્ લુજ્યમાનાન્ દર્શયતિ, ન પ્રલુજ્યમાનાન્ દર્શયતિ, નોત્પદ્યમાનાન્ (પ્સ્પ્_4:59) દર્શયતિ, ન નિરૂધ્યમાનાન્ દર્શયતિ, ન સંક્લિશ્યમાનાન્ ન વ્યવદાયમાનાન્ દર્શયતિ, ન વૃદ્ધિં ન હાનિં દર્શયતિ, નાયૂહં ન નિર્યૂહં નાતીતાન્ નાનાગતાન્ ન પ્રત્યુત્પન્નાન્ ધર્માન્ દર્શયતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ શૂન્યતા લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા, નાનિમિત્તં લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા, નાપ્રણિહિતં લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા, નાનભિસંસ્કરો નાનુત્પાદો ન નિરોધો નાભાવો નાસ્વભાવો લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા. એવં હિ સુભૂતે તથાગતેન ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકસ્ય દર્શયિત્રી આખ્યાતા. ઇતિ લોકસ્ય જ્ઞાનમ્
યે ઽપિ તે સુભૂતે અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામ્ અસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનાં ચિત્તચરિતાનિ પ્રજાનન્તિ, અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ પરચિત્તવિદસ્ તે ઽપિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પ્રજાનન્તિ. ન પુનઃ સુભૂતે ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સત્ત્વો ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન રૂપં ન રૂપપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનં ન વિજ્ઞાનપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન ચક્ષૂરૂપં ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શો ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદના ઉપલભ્યતે, ન ચક્ષૂરૂપપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે, એવં ન શ્રોત્રં ન શબ્દો ન ઘ્રાણં ન ગન્ધો ન જિહ્વા ન રસો ન કાયો ન સ્પ્રષ્ટવ્યં ન મનો ન ધર્મો ન મનોવિજ્ઞાનં ન મનઃસંસ્પર્શો ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે. એવં ન પારમિતા ન બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ન વિમોક્ષમુખં ન બલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો નાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે. એવં હિ સુભૂતે ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનાં લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી, સા પુનર્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન રૂપસ્ય દર્શયિત્રી યાવન્ ન સર્વજ્ઞતાયા દર્શયિત્રી. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા એવ તાવત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુના રૂપમ્ ઉપલપ્સ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ, કુતઃ પુનર્ વિજ્ઞાનમ્ ઉપલપ્સ્યતે યાવત્ કુતઃ પુનઃ સર્વાકારજ્ઞતા (પ્સ્પ્_4:60) ઉપલપ્સ્યતે. ઇતિ સર્વચિત્તચરિતજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે યાવન્તઃ સત્ત્વાઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યા પ્રજ્ઞપ્યન્તે રૂપિણો વા અરૂપિણો વા સંજ્ઞિનો ઽસંજ્ઞિનો નૈવસંજ્ઞિનો નાસંજ્ઞિન ઇહ વા લોકધાતૌ ઽન્યેષુ વા દશદિશિ લોકધાતુષુ યાવન્તઃ સત્ત્વાસ્ તેષાં યાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ તાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથઞ્ ચ સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં તાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ધર્મતયા સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમયા ભગવન્ ધર્મતયા તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ?
ભગવાન્ આહ: યત્ર સુભૂતે ધર્મતાયાં ધર્મતૈવ નોપલભ્યતે પ્રાગ્ એવ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ, અનયા સુભૂતે ધર્મતયા તથાગતઃ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ તેષાં સત્ત્વાનાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇતિ ચિત્તસંક્ષેપજ્ઞાનમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽક્ષયતઃ તેષાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અક્ષયતઃ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગતો નિરોધતઃ પ્રહાણતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં તાનિ ચિત્તાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, શાન્તતસ્ તુચ્છતો વિવિક્તતઃ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇતિ ચિત્તાક્ષયાકારજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, વીતરાગં ચિત્તં વીતરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સદોષં ચિત્તં સદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, વિગતદોષં ચિત્તં વિગતદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સમોહં ચિત્તં સમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં (પ્સ્પ્_4:61) પ્રજાનાતિ, વિગતમોહં ચિત્તં વિગતમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવંસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સદોષં ચિત્તં સદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સમોહં ચિત્તં સમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ?
ભગવાન્ આહ: યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય સરાગદોષમોહતા ન સા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સુભૂતે યથાભૂતં ચિત્તમ્ ઉપલભ્યતે ન ચૈતસિકા ધર્માઃ પ્રાગ્ એવ સરાગં વા સદોષં વા સમોહં વા ચિત્તમ્ ઉપલપ્સ્યતે. એવં હિ સુભૂતે તથાગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય તેષાં સત્ત્વાનાં સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સદોષં ચિત્તં સદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભુતં પ્રજાનાતિ, સમોહઞ્ ચિત્તં સમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં વિગતરાગં ચિત્તં વિગતરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? વિગતદોષં ચિત્તં વિગતદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? વિગતમોહં ચિત્તં વિગતમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગતરાગતા ન સા ચિત્તસ્ય સરાગતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સુભૂતે દ્વયોશ્ ચિત્તયોઃ સમવધાનમ્ અસ્તિ. એવં યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગતદોષતા ન સા ચિત્તસ્ય સદોષતા, યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગતમોહતા ન સા ચિત્તસ્ય સમોહતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સુભૂતે દ્વયોશ્ ચિત્તયોઃ સમવધાનમ્ અસ્તિ. એવં સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં વિગતરાગં ચિત્તં વિગતરાગં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, વિગતદોષં ચિત્તં વિગતદોષં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, વિગતમોહં ચિત્તં વિગતમોહં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ.
ઇતિ સરાગાદિચિત્તજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં વિપુલચિત્તં વિપુલચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં વિપુલં ચિત્તં વિપુલં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભુતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ન વિસ્તીર્ણં ચિત્તં ન સંકુઞ્ચિતઞ્ ચિત્તં ન હિ વિવર્દ્ધતે ચિત્તં ન પરિહીયતે ચિત્તં નાગચ્છતિ ન ગચ્છતિ (પ્સ્પ્_4:62) ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ચિત્તસ્ય સ્વભાવો નોપલભ્યતે યેન વિસ્તીર્ણં ક્રિયતે યાવદ્ આગચ્છેદ્ વા. એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં વિપુલં ચિત્તં વિપુલં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇતિ વિપુલચિત્તજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં મહદ્ગતં ચિત્તં મહદ્ગતં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં મહદ્ગતં ચિત્તં મહદ્ગતં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગતસ્ તેષાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તેષાં ચિત્તાનાં નાગમનં ન ગમનં નોત્પાદં ન નિરોધં ન સ્થિતિં નાન્યથાત્વં સમનુપશ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તેષાં ચિત્તાનાં સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, ય આગચ્છેદ્ વા ગચ્છેદ્ વા ઉત્પદ્યેત વા નિરુધ્યેત વા સ્થીયેત વાન્યથા વા ભવેત્. એવં ખલુ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં મહદ્ગતં ચિત્તં મહદ્ગતં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇતિ મહદ્ગતચિત્તજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અપ્રમાણં ચિત્તમ્ અપ્રમાણં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અપ્રમાણં ચિત્તમ્ અપ્રમાણં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તચ્ ચિત્તં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતં સમનુપશ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનાશ્રયા હિ સુભૂતે ચિત્તધારા અપ્રમાણા, ન હિ તેષામ્ આશ્રયઃ સંવિદ્યતે યત્ર પ્રતિષ્ઠેરન્. એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અપ્રમાણાનિ ચિત્તાન્ય્ અપ્રમાણાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ.
ઇત્ય્ અપ્રમાણચિત્તજ્ઞાનમ્
(પ્સ્પ્_4:63)
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અનિદર્શનં ચિત્તમ્ અનિદર્શનં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અનિદર્શનં ચિત્તમ્ અનિદર્શનં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં અલક્ષણાનિ ચિત્તાનિ સ્વભાવરહિતાનિ ચિત્તાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અનિદર્શનઞ્ ચિત્તમ્ અનિદર્શનં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇત્ય્ અનિદર્શનચિત્તજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇતિ હિ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પઞ્ચાનાં ચક્ષુષાં તાનિ પરચિત્તાનિ નાવભાસમ્ આગચ્છન્તિ. એવં હિ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ અદૃશ્યં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇત્ય્ અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાનમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચ ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ઇહ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તાનિ ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાન્ય્ એવં પ્રજાનાતિ, યાનિ કાનિચિત્ સત્ત્વાનાં ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ વા નિમિઞ્જિતાનિ વા સંમિઞ્જિતાનિ વા પ્રસારિતાનિ વા ઉત્પદ્યમાનાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે, સર્વાણિ તાનિ રૂપસંનિશ્રિતાનિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનસંનિશ્રિતાનિ વા ઉત્પદ્યમાનાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે.
(પ્સ્પ્_4:64)
એવં હિ સુભૂતે તથાગતસ્ તેષામ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, ભવતિ તથાગતઃ પરંમરણાદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, ન ભવતિ, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરંમરણાદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, ભવતિ તથાગતઃ પરંમરણાદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્, ન ભવતિ, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરંમરણાદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્.
શાશ્વતશ્ ચ આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, અશાશ્વતઃ, શાશ્વતશ્ ચાશાશ્વતશ્ ચ, નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, શાશ્વત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્, અશાશ્વતઃ, શાશ્વતશ્ ચાશાશ્વતશ્ ચ, નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્.
એવમ્ અન્તવાન્ આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, અન્તવાન્ આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્. એવમ્ અનન્ત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, અનન્ત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્, અન્તવાંશ્ ચાનન્તશ્ ચાત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, અન્તવાંશ્ ચાનન્તશ્ ચાત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્, નૈવાન્તવાન્ નાનન્ત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, નૈવાન્તવાન્ નાનન્ત આત્મા ચ લોકશ્ ચ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્.
ભવત્ય્ આત્મા ચ લોકશ્ ચ પરંમરણાદ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ (પ્સ્પ્_4:65) ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, ન ભવતિ, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ આત્મા ચ લોકશ્ ચ પરંમરણાદ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, ભવત્ય્ આત્મા ચ લોકશ્ ચ પરંમરણાદ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્, ન ભવતિ, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ આત્મા ચ લોકશ્ ચ પરંમરણાદ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્.
સ જીવસ્ તચ્ છરીરમ્ અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરમ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ રૂપગતમ્ એતત્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, સ જીવસ્ તચ્ છરીરમ્ અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરમ્ ઇદમ્ એવ સત્યં મોહમ્ અન્યદ્ ઇતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્. એવં હિ સુભૂતે તથાગતઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચિત્તોન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇતિ ચિત્તોન્મિઞ્જિતાદિજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય રૂપં સંજાનીતે. કિમ્ ઇતિ રૂપં સંજાનીતે? તથા સઞ્જાનીતે યથા તથતા અવિતથતા અવિકારા અવિકલ્પા અનિમિત્તા અનાભોગા અપ્રપઞ્ચા નિરુપલમ્ભા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સંજાનીતે. કિમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનં સંજાનીતે? તથા સંજાનીતે યથા તથતા અવિતથતા અવિકારા અવિકલ્પા અનિમિત્તા અનાભોગા અપ્રપઞ્ચા નિરુપલમ્ભા. એવં હિ સુભૂતે તથાગતઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ઉન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ સંમિઞ્જિતાનિ પ્રસારિતાનિ તથા જાનાતિ યથા તથતા અવિતથતા અવિકારા અવિકલ્પા અનિમિત્તા અનાભોગા અપ્રપઞ્ચા નિરુપલમ્ભા. ઇતિ તથતાકારજ્ઞાનમ્

ઇતિ સુભૂતે યા ઉન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતસંનિમિઞ્જિતપ્રસારિતતથતા સા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા, યા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા સા સર્વધર્મતથતા, યા સર્વધર્મતથતા સા ષણ્ણાં પારમિતાનાં તથતા, યા ષણ્નાં પારમિતાનાં તથતા સા સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં તથતા, યા સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં તથતા સા સર્વશૂન્યતાનાં તથતા, (પ્સ્પ્_4:66) યા સર્વશૂન્યતાનાં તથતા સાષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનાઞ્ ચાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં તથતા, યા અષ્ટાનાં વિમોક્ષ્યાણાં નવાનાઞ્ ચાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં તથતા સાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં તથતા, યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં તથતા સા ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં તથતા, યા ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં તથતા સા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાનાં તથતા, યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાનાં તથતા સા ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં તથતા, યા ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં તથતા સા સર્વસમાધીનાં તથતા, યા સર્વસમાધીનાં તથતા સા સર્વધારણીમુખાનાં તથતા, યા સર્વધારણીમુખાનાં તથતા સા દશાનાં તથાગતબલાનાં તથતા, યા દશાનાં તથાગતબલાનાં તથતા સા ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં તથતા, યા ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં તથતા સા ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં તથતા, યા ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં તથતા સા મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયાસ્ તથતા, યા મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયાસ્ તથતા સાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં તથતા, યાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં તથતા સા સર્વજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા સર્વજ્ઞતાયાસ્ તથતા સા કુશલાકુશલાનાં ધર્માણાં તથતા, યા કુશલાકુશલાનાં ધર્માણાં તથતા સા લૌકિકલોકોત્તરાણાં સાસ્રવાનાસ્રવાણાં સાવદ્યાનવદ્યાનાં સક્લેશનિઃક્લેશાણાં સંક્લેશવ્યવદાનાનાં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં તથતા, યા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં તથતા સાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્માણાં તથતા, યાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્માણાં તથતા સા સ્રોતઆપન્નધર્મતથતા, યા સ્રોતઆપન્નધર્મતથતા સા સ્રોતઆપત્તિફલતથતા, યા સ્રોતઆપત્તિફલતથતા સા સકૃદાગામિધર્મતથતા, યા સકૃદાગામિધર્મતથતા સા સકૃદાગામિફલતથતા, યા સકૃદાગામિફલતથતા સા અનાગામિધર્મતથતા, યા અનાગામિધર્મતથતા સા અનાગામિફલતથતા, યા અનાગામિફલતથતા સા અર્હત્ત્વતથતા, યા અર્હત્ત્વતથતા સા અર્હત્ત્વફલતથતા, યા અર્હત્ત્વફલતથતા સા પ્રત્યેકબુદ્ધતથતા યા પ્રત્યેકબુદ્ધતથતા સા પ્રત્યેકબોધિતથતા, યા પ્રત્યેકબોધિતથતા સાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ તથતા, યાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ (પ્સ્પ્_4:67) તથતા સા તથાગતતથતા, યા તથાગતતથતા સા સર્વસત્ત્વતથતા. ઇતિ હિ યા ચ તથાગતતથતા યા ચ સર્વસત્ત્વતથતા, એકૈવૈષા તથતા અવિનિર્ભાગતથતા, યા અવિનિર્ભાગતથતા સા અક્ષયા, યા ચાક્ષયા સાક્ષયત્વેનાદ્વૈધીકારા. ઇયં સુભૂતે સર્વધર્મતથતા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય તથાગતેનાભિસંબુદ્ધા, એવમ્ ઇયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથતા તથાગતાનાં જનયિત્રી, એવં હિ સુભૂતે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકસ્ય દર્શયિત્રી, એવં હિ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્મતથતાં જાનાતિ, અવિતથતામ્ અનન્યતથતાં જાનાતિ, યયા તથતયા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરા ભગવન્ યદ્ ઉત સર્વધર્માણાં તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા. અનયા ભગવંસ્ તથતયા બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિઃ પ્રકાશિકા. કો ઽત્ર ભગવન્ન્ અધિમોક્ષ્યતે? અન્યત્રાવિનિવર્તનીયૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ દૃષ્ટિસંપન્નૈર્ વા પુદ્ગલૈર્ અર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્ વા યાવદ્ ગમ્ભીરા ભગવન્ન્ ઇમે ધર્માસ્ તથાગતેનાભિસંબુધ્યાખ્યાતાઃ.
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે અક્ષયા તથતા. કસ્માદ્ અક્ષયા? સર્વધર્માણામ્ અક્ષયત્વાદ્ અક્ષયા તથતા, એષા સા સુભૂતે તથતા તથાગતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યાખ્યાતા યદ્ ઉત સર્વધર્મતથતા. ઇતિ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય તથતાવબોધતત્પરસમાખ્યાનપ્રજ્ઞપનજ્ઞાનાનિ
અથ ખલુ યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રાસ્ તે સર્વે દિવ્યાનિ ચન્દનચૂર્ણાનિ પરિગૃહ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્યૈકાન્તે તિષ્ઠન્ન્, એકાન્તે સ્થિતાશ્ ચ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રકાશ્યતે. કિંલક્ષણા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: શૂન્યતાલક્ષણા હિ દેવપુત્રા ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, આનિમિત્તલક્ષણા હિ દેવપુત્રા ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અપ્રણિહિતલક્ષણા હિ દેવપુત્રા ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
(પ્સ્પ્_4:68)
ઇતિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતલક્ષણાનિ
અનુત્પાદલક્ષણા અનિરોધલક્ષણા અસંક્લેશલક્ષણા અવ્યવદાનલક્ષણા અભાવલક્ષણા અસ્વભાવલક્ષણા અનિશ્રિતલક્ષણા આકાશલક્ષણા અશાશ્વતલક્ષણા અનુચ્છેદલક્ષણા અનભિસંસ્કારલક્ષણા અનેકાર્થલક્ષણા અનાનાર્થલક્ષણા અનાગમનલક્ષણા આગમનલક્ષણા અલક્ષણા હિ દેવપુત્રા ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવંલક્ષણા હિ દેવપુત્રા ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા, તથાગતેન લોકસંકેતેન વ્યવહ્રિયતે ન પુનઃ પરમાર્થેન. ઇત્ય્ અનુત્પાદાનિરોધાદિજ્ઞાનમ્
ન હિ દેવપુત્રા એતાનિ લક્ષણાનિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન શક્યન્તે વિકોપયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સદેવમાનુષાસુરો ઽપિ હિ લોકસ્ તલ્લક્ષણ, એવં ન હિ દેવપુત્રા લક્ષણં લક્ષણં વિકોપયતિ, ન લક્ષણં લક્ષણં પ્રજાનાતિ, નાલક્ષણં લક્ષણં પ્રજાનાતિ, ઇતિ હિ લક્ષણાનિ ચ અલક્ષણાનિ ચ લક્ષણાલક્ષણાનિ ચ, તયોર્ દ્વયોર્ અપિ નાસ્તિ સંભવઃ, યેન પ્રજાનીયાદ્ યો વા પ્રજાનીયાત્.
ઇતિ ધર્મતાવિકોપનજ્ઞાનમ્
ન હિ દેવપુત્રા એતાનિ લક્ષણાનિ રૂપસંસ્કૃતાનિ, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનસંસ્કૃતાનિ ન ધાતુસંસ્કૃતાનિ નાયતનસંસ્કૃતાનિ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદસંસ્કૃતાનિ ન દાનપારમિતાસંસ્કૃતાનિ ન શીલપારમિતાસંસ્કૃતાનિ ન ક્ષાન્તિપારમિતાસંસ્કૃતાનિ ન વીર્યપારમિતાસંસ્કૃતાનિ ધ્યાનપારમિતાસંસ્કૃતાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાસંસ્કૃતાનિ ન સર્વશૂન્યતાસંસ્કૃતાનિ ન બોધિપક્ષ્યધર્મસંસ્કૃતાનિ નાર્યસત્યસંસ્કૃતાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિસંસ્કૃતાનિ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસંસ્કૃતાનિ, નાભિજ્ઞાસંસ્કૃતાનિ ન સર્વસમાધિસંસ્કૃતાનિ ન સર્વધારણીમુખસંસ્કૃતાનિ ન તથાગતબલસંસ્કૃતાનિ ન વૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મસંસ્કૃતાનિ ન સર્વજ્ઞતાસંસ્કૃતાનિ.
ઇત્ય્ અનભિસંસ્કારજ્ઞાનમ્
ન હિ દેવપુત્રા એતાનિ લક્ષણાનિ મનુષ્યાણાં વા અમનુષ્યાણાં વા સાસ્રવાણિ વા અનાસ્રવાણિ વા લૌકિકાનિ વા લોકોત્તરાણિ વા સંસ્કૃતાનિ વા અસંસ્કૃતાનિ વા.

અથ ખલુ ભગવાંસ્ તાન્ કામાવચરાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ એતદ્ (પ્સ્પ્_4:69) અવોચત્: યદિ કશ્ચિદ્ દેવપુત્રા આકાશં કિં લક્ષણમ્? ઇતિ વદેદ્, અપિ નુ સ સમ્યગ્ વદમાનો વદેત્.
દેવપુત્રા આહુર્: ન ભગવન્ સમ્યગ્ વદમાનો વદેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ન્ આકાશં કેનચિલ્ લક્ષણેન સંવિદ્યતે અસંસ્કૃતત્વાદ્ આકાશધાતોઃ. ઇત્ય્ અવિકલ્પજ્ઞાનમ્
ભગવાન્ આહ: ઉત્પાદાદ્ વા દેવપુત્રાસ્ તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા સ્થિતૈવૈષા ધર્મધાતુસ્થિતિર્ એવંલક્ષણા, યથા સ્થિતો લક્ષણહેતુઃ સા ભૂતા તથાગતેનાભિસંબુદ્ધા, તસ્માત્ તથાગતસ્ તથાગત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
દેવપુત્રા આહુઃ: ગમ્ભીરાણિ ભગવન્ન્ ઇમાનિ લક્ષણાનિ તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાનિ યેષાં લક્ષણાનામ્ અભિસંબુદ્ધત્વાત્, તથાગતસ્યાસઙ્ગજ્ઞાનં યેષુ લક્ષણેષુ સ્થિત્વા તથાગતેન સર્વલક્ષણાનિ સંપ્રકાશિતાનિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાસંપ્રકાશનતયા ભગવંસ્ તાનિ લક્ષણાનિ સંપ્રકાશિતાનિ. આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ગમ્ભીરેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ગોચરો, યત્ર ચરતો તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વલક્ષણાનાં પ્રભેદઃ કૃતો, રૂપલક્ષણસ્ય વેદનાલક્ષણસ્ય સંજ્ઞાલક્ષણસ્ય સંસ્કારલક્ષણસ્ય વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય, એવં સ્કન્ધલક્ષણસ્ય ધાતુલક્ષણસ્ય આયતનલક્ષણસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણસ્ય પ્રભેદઃ કૃતો યાવત્ સર્વજ્ઞતાલક્ષણસ્ય પ્રભેદઃ કૃતઃ. ઇતિ પ્રભેદજ્ઞાનમ્
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તાન્ કામાવચરાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: રૂપાણાં લક્ષણં દેવપુત્રા રૂપમ્, એવં તત્ તથાગતેનાલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધમ્, અનુભવલક્ષણા વેદના, નિમિત્તોદ્ગ્રહણલક્ષણા સંજ્ઞા, અભિસંસ્કારલક્ષણાઃ સંસ્કારાઃ, પ્રતિવિજ્ઞપ્તિલક્ષણં વિજ્ઞાનં તથાગતેનાલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધં, રાશીલક્ષણા સ્કન્ધાઃ, ગોત્રલક્ષણા ધાતવઃ, આયદ્વારલક્ષણાન્ય્ આયતનાનિ, સામગ્રીલક્ષણઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ તથાગતેનૈતે ઽલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ, પરિત્યાગલક્ષણા દાનપારમિતા, સા તથાગતેનાલક્ષણેત્ય્ અભિસંબુદ્ધા. અનુદ્દાહલક્ષણા શીલપારમિતા, અકોપલક્ષણા ક્ષાન્તિપારમિતા, અનવમર્દનીયલક્ષણા વીર્યપારમિતા, સંગ્રહલક્ષણા ધ્યાનપારમિતા, અસઙ્ગલક્ષણા પ્રજ્ઞાપારમિતા, સા તથાગતેનાલક્ષણેત્ય્ અભિસંબુદ્ધા. અવિકોપનલક્ષણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયસ્ (પ્સ્પ્_4:70) તાસ્ તથાગતેનાલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ. નૈર્યાણિકલક્ષણાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માસ્ તે તથાગતેનાલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ. વિવિક્તલક્ષણા શૂન્યતા, શાન્તલક્ષણમ્ આનિમિત્તમ્, અનાભોગલક્ષણમ્ અપ્રણિહિતં તત્ તથાગતેનાલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધં વિમોચલક્ષણા વિમોક્ષ્યાસ્ તે તથાગતેનાલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ. સુનિશ્ચિતલક્ષણાનિ બલાનિ, સુપ્રતિષ્ઠિતલક્ષણાનિ વૈશારદ્યાન્ય્, અનાચ્છેદ્યલક્ષણાઃ પ્રતિસંવિદઃ, હિતોપસંહારલક્ષણા મહામૈત્રી, પરિત્રાણલક્ષણા મહાકરુણા, બુદ્ધધર્મપ્રસાદપ્રામોદ્યલક્ષણા મુદિતા, સર્વદોષસુખદુષ્ખલાભાલાભયશોયશોનિન્દાપ્રશંસોપેક્ષાણાં લક્ષણા ઉપેક્ષા, અસંહાર્યલક્ષણા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માસ્ તે તથાગતેનાલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધા યાવત્ પ્રત્યક્ષલક્ષણં સર્વજ્ઞજ્ઞાનં તથાગતેનાલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધમ્. એવં હિ દેવપુત્રાસ્ તથાગતેન સર્વધર્મા અલક્ષણા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાસ્ તેન તથાગતો સઙ્ગજ્ઞાનીત્ય્ ઉચ્યતે. ઇત્ય્ અલક્ષણજ્ઞાનમ્
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયામાસ: પ્રજ્ઞાપારમિતા સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય યેનૈવ જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી તેન કારણેન તથાગત ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાધર્મમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ. ઇતિ સ્વધર્મોપનિશ્રયવિહારજ્ઞાનમ્
એવં ધર્મં સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયતિ અર્ચયત્ય્ અપચાયતે. ઇયં સા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાધર્મતા તસ્માદ્ ઇમાં તથાગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયત્ય્ અર્ચયત્ય્ અપચાયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, કૃતજ્ઞશ્ ચ સુભૂતે તથાગતઃ કૃતવેદી, યે ખલુ પુનઃ સુભૂતે સમ્યગ્વદમાના વદેયુઃ કૃતજ્ઞઃ કૃતવેદીતિ તથાગતં, તે સમ્યગ્વદમાનાઃ સમ્યગ્ વદેયુઃ કૃતજ્ઞઃ કૃતવેદીતિ. કથં ચ સુભૂતે તથાગતઃ કૃતજ્ઞો ભવતિ કૃતવેદીતિ? યેન સુભૂતે યાનેન તથાગત આગતઃ, યયા પ્રતિપદા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ તતસ્ તથાગતસ્ તદ્ એવ યાનં તામ્ એવ પ્રતિપદં સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયતિ અર્ચયત્ય્ અપચાયતે ઽનુગૃહ્ણાતિ અનુપરિપાલયતે, ઇયં સા સુભૂતે તથાગતસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા દ્રષ્ટવ્યા. ઇતિ સત્કારાદિજ્ઞાનમ્

(પ્સ્પ્_4:71)
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતેન સર્વધર્મા અકૃતા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ કારકાસત્તામ્ ઉપાદાય, અવિકૃતા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધા નિગ્રહાસત્તામ્ ઉપાદાય ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તથાગતસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા દ્રષ્ટવ્યા. એવં તથાગતેન પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય સર્વધર્મા અકૃતા ઇત્ય્ અભિસંબુદ્ધાઃ. ઇત્ય્ અકૃતકજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય સર્વધર્મેષ્વ્ અકૃતકજ્ઞાનં પ્રવૃત્તમ્ અપ્રવૃત્તિસંકેતેનાનેન સુભૂતે પર્યાયેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી. ઇતિ સર્વત્રગજ્ઞાનમ્
સુભૂતિર્ આહ: યદા ભગવન્ સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ, કથં તદા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ, કથઞ્ ચ સુભૂતે સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ? સર્વધર્મા હિ સુભૂતે શૂન્યાઃ ઋક્તકાઃ તુચ્છકા અસારકાઃ, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ, કથઞ્ ચ સુભૂતે સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ? સર્વધર્માઃ સુભૂતે અનિશ્રિતા અપર્યાપન્નાઃ, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ. એવં ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી. સા ચ પુના રૂપસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી, એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી, એવં ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપસ્યાદૃષ્ટત્વાત્? કથં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં? કથં વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી ભવતિ? કથં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી? કથં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે ન રૂપારમ્બણં વિજ્ઞનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવં હિ સુભૂતે રૂપસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. એવં યદા સુભૂતે ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારારમ્બણં, (પ્સ્પ્_4:72) યદા ન વિજ્ઞાનારમ્બણં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવં વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. યદા ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદારમ્બણં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવમ્ એષામ્ અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. યદા ન પારમિતારમ્બણં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવં પારમિતાનામ્ અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. એવં સર્વશૂન્યતાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશતથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદાં, યદા ન આવેણિકબુદ્ધધર્મારમ્બણં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવમ્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. યદા સુભૂતે ન સર્વજ્ઞતારમ્બણં વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, એવં સર્વજ્ઞતાયા અદૃષ્ટત્વાદ્ દર્શયિત્રી. એવં હિ સુભૂતે ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી. ઇત્ય્ અદૃષ્ટાર્થદર્શકજ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી? ઇહ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ. કિમ્ ઇતિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ? પઞ્ચસ્કન્ધા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, દ્વાદશાયતનાનિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, અષ્ટાદશધાતવો લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, દશકુશલાઃ કર્મપથા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, અવિદ્યા પ્રત્યયો દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદો લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, સત્કાયદૃષ્ટિપૂર્વકાનિ દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિકૃતાનિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, ષટ્પારમિતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ. એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ. એવં દશબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદ આવેણિકબુદ્ધધર્મા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ, સર્વજ્ઞતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ સૂચયતિ. એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ જ્ઞાપયતિ. (પ્સ્પ્_4:73) કિમ્ ઇતિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ જ્ઞાપયતિ? સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ જ્ઞાપયતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદો દશકુશલાઃ કર્મપથાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો લોકઃ શૂન્ય ઇતિ જ્ઞાપયતિ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા યાવત્ સર્વજ્ઞતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ જ્ઞપયતિ. એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રિ અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય લોકઃ શૂન્ય ઇતિ દર્શયતિ. કિમ્ ઇતિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ દર્શયતિ? સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં દશકુશલાઃ કર્મપથાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ સત્કાયદૃષ્ટિપૂર્વકાણિ દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિકૃતાનિ ષટ્પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વશૂન્યતા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા લોકઃ શૂન્ય ઇતિ દર્શયતિ. એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી.
ઇતિ શૂન્યતાકારસૂચકજ્ઞાનોપદર્શકજ્ઞાનાનિ
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય લોકો ઽચિન્ત્ય ઇતિ દર્શયતિ. કિમ્ ઇતિ લોકો ઽચિન્ત્ય ઇતિ દર્શયતિ? પઞ્ચસ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા લોકો ઽચિન્ત્ય ઇતિ દર્શયતિ. એવં વિવિક્ત ઇતિ અત્યન્તશૂન્ય ઇતિ સ્વભાવશૂન્ય ઇતિ દર્શયતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય લોકઃ શાન્ત ઇતિ દર્શયતિ. કિમ્ ઇતિ લોકઃ શાન્ત ઇતિ દર્શયતિ? સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા લોકઃ શાન્ત ઇતિ દર્શયતિ. એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી. ઇત્ય્ અચિન્ત્યતાશાન્તજ્ઞાનમ્

પુનર્ અપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ. કિમ્ ઇતિ લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ? પઞ્ચસ્કન્ધા લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ, તથા ધાત્વાયતનાનિ લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા લોકઃ શૂન્યતૈવેતિ દર્શયતિ. એવં હિ સુભૂતે (પ્સ્પ્_4:74) પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્ય જનયિત્રી અસ્ય ચ લોકસ્ય દર્શયિત્રી. સા પુનર્ ઇયં સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતસ્યૈવં લોકં દર્શયતિ, યથા નેહલોકસંજ્ઞા નાપિ પરલોકસંજ્ઞા ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યે નેહલોકસંજ્ઞાં પરલોકસંજ્ઞાં વા કુર્યાદ્.
ઇતિ લોકસંજ્ઞાનિરોધજ્ઞાનમ્ ઇતિ જ્ઞાનલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: મહાકૃત્યેન બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવતઃ પ્રત્યુપસ્થિતા, અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનાસમસમકૃત્યેનેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા ભગવતઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, મહાકૃત્યેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા તથાગતાનાં. કથં ચ સુભૂતે મહાકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? મહાકૃત્યમ્ ઇદં સુભૂતે તથાગતાનાં યદ્ ઉત સર્વસત્ત્વાનાં ત્રાણલયનાપરિત્યાગાર્થેન. કથં ચ સુભૂતે અચિન્ત્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અચિન્ત્યં સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્. એવમ્ અચિન્ત્યકૃત્યેન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્. કથં ચ સુભૂતે અતુલ્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? ન હિ સુભૂતે કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યતે, યઃ શક્નુયાત્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં તુલયિતુમ્. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણાતુલ્યકૃત્યેન તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. કથં ચ સુભૂતે તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અપ્રમેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અપ્રમેયં સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વં તન્ ન શક્યં કેનચિત્ પ્રમાતુમ્. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણાપ્રમેયકૃત્યેનેયં તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. કથઞ્ ચ સુભૂતે તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અસંખ્યેયકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અસંખ્યેયં સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વં તન્ ન શક્યં કેનચિત્ સંખ્યાતુમ્. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણાસંખ્યેયકૃત્યેન (પ્સ્પ્_4:75) તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. કથઞ્ ચ સુભૂતે અસમસમકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? નાસ્તિ સુભૂતે તથાગતાનાં સમઃ કુતઃ પુનર્ ઉત્તરઃ. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ અસમસમકૃત્યેન તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમમ્?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અચિન્ત્યં સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્, એવમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમં સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્. રૂપમ્ અપિ સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમમ્, એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમઃ. એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતા ઽપ્ય્ અચિન્ત્યા ઽતુલ્યા ઽપ્રમેયા ઽસંખ્યેયા ઽસમસમા, સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે ઽચિન્ત્યા ઽતુલ્યા ઽપ્રમેયા ઽસંખ્યેયા ઽસમસમા, યા સુભૂતે સર્વધર્માણાં ધર્મતા ન તત્ર ચિત્તન્ ન ચૈતસિકા વા ધર્મા ઉપલપ્સ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપં હિ સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમન્ ન પ્રજ્ઞાયતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમન્ ન પ્રજ્ઞાયતે. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો ન પ્રજ્ઞાયતે, યાવત્ સર્વજ્ઞતા ઽપ્ય્ અચિન્ત્યા ઽતુલ્યા ઽપ્રમેયા ઽસંખ્યેયા ઽસમસમા ન પ્રજ્ઞાયતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ રૂપમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમન્ ન પ્રજ્ઞાયતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમન્ ન પ્રજ્ઞાયતે. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો ન પ્રજ્ઞાયતે. એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતાપિ ભગવન્ કેન કારણેન ઽચિન્ત્યા ઽતુલ્યા ઽપ્રમેયા ઽસંખ્યેયા ઽસમસમા ન પ્રજ્ઞાયતે?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્યાપિ ચિન્તનં તુલનં પ્રમાણં ગણનં સમવિષમત્વં ન પ્રજ્ઞયતે. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચિન્તનં તુલનં પ્રમાણં ગણનં સમવિષમત્વં ન પ્રજ્ઞાયતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ રૂપસ્ય યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ (પ્સ્પ્_4:76) ચિન્તનં તુલનં પ્રમાણં ગણનં સમવિષમત્વં ન પ્રજ્ઞાયતે?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય સુભૂતે સ્વભાવો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો નિઃસ્વભાવત્વાત્, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે સ્વભાવો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો નિઃસ્વભાવત્વાત્. એવં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય સ્વભાવો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો નિઃસ્વભાવત્વાત્. એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવો ઽચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ઽસમસમો નિઃસ્વભાવત્વાત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યદ્ રૂપમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમમ્ અપિ નુ તત્ર રૂપમ્ ઉપલભ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, યત્ સુભૂતે વિજ્ઞાનમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અસમસમમ્ અપિ નુ તત્ર વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે. યે ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ, અપિ નુ તત્ર ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા ઉપલભ્યન્તે. યા સુભૂતે સર્વજ્ઞતા ઽચિન્ત્યા ઽતુલ્યા ઽપ્રમેયા ઽસંખ્યેયા ઽસમસમા ઽપિ નુ તત્ર સર્વજ્ઞતોપલભ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ, ઇમે તે સુભૂતે તથાગતસ્ય તથાગતધર્મા અચિન્ત્યાશ્ ચિન્તનોપરતત્વાદ્, અતુલ્યાસ્ તુલનોપરતત્વાદ્, અપ્રમેયાઃ પ્રમાણોપરતત્વાદ્, અસંખ્યેયા ગણનોપરતત્વાદ્, અસમસમાઃ સમવિષમોપરતત્વાત્. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ, ઇમે તે સુભૂતે તથાગતસ્ય તથાગતધર્મા અચિન્ત્યાશ્ ચિન્તાસમતિક્રાન્તાઃ, અતુલ્યાસ્ તુલનાસમતિક્રાન્તાઃ, અપ્રમેયાઃ પ્રમાણસમતિક્રાન્તાઃ, અસંખ્યેયા ગણનાસમતિક્રાન્તાઃ, અસમસમાઃ સમવિષમસમતિક્રાન્તાઃ. અચિન્ત્યા ઇતિ સુભૂતે અચિન્તનાધિવચનમ્ એતત્, અતુલ્યા ઇતિ સુભૂતે અતુલનાધિવચનમ્ એતત્, અપ્રમેયા ઇતિ સુભૂતે અપ્રમાણાધિવચનમ્ એતત્, અસંખ્યેયા ઇતિ સુભૂતે અગણનાધિવચનમ્ એતત્, અસમસમા ઇતિ સુભૂતે અસમવિષમાધિવચનમ્ એતત્, ઇમે તે સુભૂતે તથાગતસ્ય તથાગતધર્મા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ. અચિન્ત્યા ઇતિ સુભૂતે આકાશાચિન્ત્યત્વાદ્, એવમ્ અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમા આકાશાસમસમત્વાદ્. એવં હિ સુભૂતે તથાગતસ્ય તથાગતધર્મા અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા (પ્સ્પ્_4:77) અસમસમાઃ, તે ન શક્યન્તે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સર્વદેવકેનાપિ લોકેન ચિન્તયિતું વા તુલયિતું વા પ્રમાતું વા સંખ્યાતું વા સમવિષમં વા કર્તુમ્. એવમ્ અપ્રમેયા બુદ્ધા અપ્રમેયા બુદ્ધધર્માઃ, અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ અચિન્ત્યાતુલ્યાપ્રમેયાસંખ્યેયાસમસમપરિવર્તધર્મપર્યાયે ભગવતા ભાષ્યમાણે પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનામ્ અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, વિંશતીનાં ચ ભિક્ષુણી શતાનામ્ અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, ષષ્ટેશ્ ચોપાસકસહસ્રાણાં વિંશતીનામ્ ઉપાસિકાસહસ્રાણાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધં, વિંશતેશ્ ચ બોધિસત્ત્વસહસ્રાણામ્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્. તે ચ ભગવતા ઇહૈવ ભદ્રકલ્પે વ્યાકૃતા બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ. ઇત્ય્ અચિન્ત્યતાદિવિશેષેણ દુઃખે ચત્વારઃ ક્ષણાઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, મહાકૃત્યેનેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા, અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસમસમકૃત્યેનેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, મહાકૃત્યેનેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા, અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનાસમસમકૃત્યેનેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પઞ્ચપારમિતાઃ સમાયુક્તાઃ. અત્ર હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા સમાયુક્તા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સમાયુક્તા, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ સમાયુક્તઃ. અત્ર હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ષડભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સમાયુક્તાનિ. અત્ર હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં દશતથાગતબલાનિ સમાયુક્તાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સમાયુક્તાઃ. અત્ર હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બુદ્ધભૂમિઃ સમાયુક્તા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા સમાયુક્તા, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધ્નાભિષિક્તસ્ય જનપદસ્થામવીર્યપ્રાપ્તસ્ય (પ્સ્પ્_4:78) યાનિ તાનિ રાજકૃત્યાનિ ભવન્તિ સર્વાણિ તાન્ય્ અમાત્યસમાયુક્તાન્ય્ અલ્પોત્સુકસ્ તતો રાજા ભવત્ય્ અપહૃતભારઃ રાજકૃત્યે વા જનપદકૃત્યે વા. એવમ્ એવ સુભૂતે યે કેચિચ્ છ્રાવકધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા બોધિસત્ત્વધર્મા વા બુદ્ધધર્મા વા સર્વે તે પ્રજ્ઞાપારમિતાસમાયુક્તાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા તેષાં કૃત્યં કરોતિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે મહાકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા, અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા અપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા, સ્રોતઆપત્તિફલસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા. એવં સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબોધેર્ અપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ રૂપસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાયેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? કથં ભગવન્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં? કથં ભગવન્ વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાયેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? યાવત્ કથં ભગવન્ન્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રત્યુપસ્થિતા?
ભગવાન્ આહ: સમનુપશ્યસિ ત્વં સુભૂતે તદ્ રૂપં યદ્ રૂપં યેન વા પરિગૃહ્ણીયાદ્ અભિનિવેશેત વા?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ.
ભગવાન્ આહ: સમનુપશ્યસિ ત્વં સુભૂતે તદ્ વિજ્ઞાનં યેન વા પરિગૃહ્ણીયાદ્ અભિનિવેશેત? એવં યાવત્ સમનુપશ્યસિ ત્વં સુભૂતે તામ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં યા પરિગૃહ્ણીયાદ્ અભિનિવેશેત?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે, અહમ્ અપિ સુભૂતે તદ્ રૂપન્ ન સમનુપશ્યામિ યત્ પરિગૃહ્ણીયાં વા અભિનિવિશેયં વા, યો વા પરિગૃહ્ણીયાદ્ અભિનિવિશેત વા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્, અહમ્ અપિ સુભૂતે તદ્ વિજ્ઞાનન્ ન સમનુપશ્યામિ યત્ પરિગૃહ્ણીયાં વા અભિનિવિશેયં વા, યો વા પરિગૃહ્ણીયાદ્ અભિનિવિશેત વા, એવં યાવદ્ અહમ્ અપિ સુભૂતે તામ્ (પ્સ્પ્_4:79) અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિન્ ન સમનુપશ્યામિ, અસમનુપશ્યન્ ન પરિગૃહ્ણામિ અપરિગૃહ્ણન્ નાભિનિવિશે, અહમ્ અપિ સુભૂતે બુદ્ધભૂમિં સર્વજ્ઞતાં સર્વાકારજ્ઞતાં તથાગતત્વં બુદ્ધત્વં ન સમનુપશ્યામિ, અસમનુપશ્યન્ ન પરિગૃહ્ણામિ, અપરિગૃહ્ણન્ નાભિનિવિશે, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ રૂપન્ ન પરિગ્રહીતવ્યં નાભિનિવેષ્ટવ્યમ્. એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનં સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ન પરિગ્રહીતવ્યન્ નાભિનિવેષ્ટવ્યમ્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનિ ન પરિગ્રહીતવ્યાનિ નાભિનિવેષ્ટવ્યાનિ, એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન પરિગ્રહીતવ્યા નાભિનિવેષ્ટવ્યા યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ન પરિગ્રહીતવ્યા નાભિનિવેષ્ટવ્યા. એવં બુદ્ધત્વં સર્વજ્ઞત્વં સર્વાકારજ્ઞત્વં તથાગતત્વન્ ન પરિગ્રહીતવ્યં નાભિનિવેષ્ટવ્યમ્.
ઇતિ સર્વાર્યપુદ્ગલસંગ્રહવિશેષેન સમુદયે પ્રથમઃ ક્ષણઃ
અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુર્દૃશા દુરનુબોધા અતર્કા અતર્કાવચરા શાન્તા સૂક્ષ્મા નિપુનપણ્ડિતવિજ્ઞવેદનિયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા. તે ખલુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાઃ પૂર્વજિનકૃતાધિકારા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષન્તે, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા અવરોપિતકુશલમૂલાઃ. તે ખલુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષન્તે.
ઇતિ પુરુષવિશેષવેદનીયતાવિશેષેણ સમુદયે દ્વિતીયઃ ક્ષણઃ
સચેદ્ ભગવન્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ સત્ત્વાઃ સર્વે તે શ્રદ્ધાનુસારિણો ભવેયુઃ, ધર્માનુસારિનો ઽષ્ટમકાઃ સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તો ભવેયુઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવેયુઃ, (પ્સ્પ્_4:80) તેષાં સર્વેષાં યચ્ ચ જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં, યા ચેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એકદેવસિકી ક્ષાન્તિરુચિશ્ ચિન્તના તુલના ઉપપરીક્ષણા ગણના ઇયમ્ એવ તતઃ પરં શ્રેયઃ, યસ્યેહ એવંરૂપાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં રુચિઃ ક્ષાન્તિઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ શ્રદ્ધાનુસારિણો ધર્માનુસારિણો ઽષ્ટમકસ્ય સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં જ્ઞાનઞ્ ચ પ્રહાણઞ્ ચ, સાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતદ્, યચ્ ચ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં, સાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ.
ઇત્ય્ અસાધારણતાવિશેષેન સમુદયે તૃતીયક્ષણઃ

યઃ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણુયાત્, શ્રુત્વા ચ લિખેત લિખિત્વા ચ ઉદ્દિશ્યેદ્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાત્. એષાં ખલુ પુનઃ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચ ક્ષિપ્રતરં પરિનિર્વાણં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યં, ન ત્વ્ એવ તેષાં શ્રાવકયાનિકાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાનામ્ અન્યેષુ સૂત્રાન્તેષુ ચરતામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સામુત્કર્ષિકા ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર શ્રદ્ધાનુસારિભિર્ ધર્માનુસારિભિર્ અષ્ટમકૈશ્ ચ શિક્ષિતવ્યં, યત્ર ચ સ્રોતઆપન્નૈઃ સકૃદાગામિભિર્ અનાગામિભિર્ અર્હદ્ભિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ મહાયાનસંપ્રસ્થિતૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈશ્ ચ શિક્ષિતવ્યં, યથા તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ શિક્ષમાણૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા.
ઇતિ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાવિશેષેન સમુદયે ચતુર્થઃ ક્ષણઃ
અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ઉદાનમ્ ઉદાનયામાસુહ્: મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અચિન્ત્યપારમિતાતુલ્યપારમિતાપ્રમેયપારમિતાસંખ્યેયપારમિતાસમસમપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, યત્ર હિ નામ ભગવન્ન્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા શ્રદ્ધાનુસારિણો નિર્યાસ્યન્તિ ધર્માનુસારિણો નિર્યાસ્યન્તિ અષ્ટમકાઃ, સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો (પ્સ્પ્_4:81) ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ, યત્ર શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે અભિસંભોત્સ્યન્તે. ન ચાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઊનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે.
ઇત્ય્ અનૂનાપૂર્ણતાવિશેષેન નિરોધે પ્રથમક્ષણઃ
અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તા અભૂવન્. તે નાતિદૂરઙ્ ગત્વા અન્તર્હિતા અભૂવન્, યે કામાવચરા દેવપુત્રાસ્ તે કામધાતૌ પ્રાતિષ્ઠન્તે, યે રૂપાવચરા દેવપુત્રાસ્ તે રૂપધાતૌ પ્રાતિષ્ઠન્તે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સહ શ્રવણેનાધિમોક્ષ્યતે સ કુતશ્ ચ્યુત ઇહોપપન્નો ભવિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા સહ શ્રવણેનાધિમોક્ષ્યતે નાવલેષ્યતિ ન સંલેષ્યતિ ન ધન્વાયિષ્યતિ ન કાઙ્ક્ષિષ્યતિ ન વિચિકિત્સિષ્યતિ અભિનન્દિષ્યતિ ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતું શ્રુત્વા ચેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં તેનૈવ મનસિકારેણાવિરહિતો ભવિષ્યતિ, ન તાન્ મનસિકારાન્ ગચ્છન્ન્ આગચ્છન્ સ્થિતો નિષણ્નઃ શાયિતો વા સતતસમિતમ્ ઉચ્છ્રક્ષ્યતિ, તં ચ ધર્મભાણકં પુદ્ગલં સતતસમિતમ્ અનુબન્ધિષ્યતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તરુણવત્સા ગૌર્ નોત્સૃજતિ વત્સમ્. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્યા ગમ્ભીરાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કૃતશસ્ તાવન્ ન જહાતિ તં ધર્મભાણકં યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કાયગતા કૃતા ભવિષ્યતિ ધૃતાવાચિતા પરિચિતા મનસા ચ પ્રેક્ષિતા દૃષ્ટ્વા સુપ્રતિવિદ્ધા, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નવયાનિકપુદ્ગલો મનુષ્યેષ્વ્ એવ ચ્યુતો મનુષ્યેષ્વ્ એવોપપન્નઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન નવયાનિકેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વમ્ અપીયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વા પુસ્તકગતા સત્કૃતા ગુરુકૃતા માનિતા પૂજિતા અર્ચિતા અપચાયિતા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ ચ દીપમાલાભિઃ સ તેન કુશલમૂલેન મનુષ્યેષ્વ્ એવ ચ્યુતો મનુષ્યેષ્વ્ એવોપપન્નઃ, ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સહ શ્રવણેનાધિમુક્તઃ.
ઇતિ તીવ્રસંપ્રતિપત્તિવિશેષેણ નિરોધે દ્વિતીયક્ષણઃ
(પ્સ્પ્_4:82)
સુભૂતિર્ આહ: સ્યાદ્ ભગવન્ પર્યાયો યદ્ એતૈર્ એવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો બુદ્ધક્ષેત્રેભ્યો ઽન્યાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય તતશ્ ચ્યુતઃ સન્ન્ ઇહોપપન્નો ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સહ શ્રવણેનાધિમોક્ષ્યતે ઽધિમુચ્ય લિખિષ્યતિ લિખિત્વોદ્ગૃહીષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સ્યાત્ સુભૂતે પર્યાયો યદ્ એતૈર્ એવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો બુદ્ધક્ષેત્રેભ્યો ઽન્યાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય તતશ્ ચ્યુતઃ સન્ન્ ઇહોપપન્નો ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સહ શ્રવણેનાધિમોક્ષ્યતે અધિમુચ્ય લિખિષ્યતિ લિખિત્વોદ્ગ્રહીષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાચ્ છ્રુતા શ્રુત્વા ચોદ્ગૃહીતા ધારિતા વાચિતા સ્વાધ્યાયિતા મનસિકૃતા, સ તેનૈવ કુશલમૂલેન તૈર્ એવ મનસિકારૈર્ ઇહોપપન્નઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તુષિતેભ્યો દેવેભ્યશ્ ચ્યુતઃ, ઇહ મનુષ્યાણાં સભાગતાયામ્ ઉપપન્નઃ સ એતૈર્ એવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપ્રશ્નીકૃતઃ સ તેન કુશલમૂલેન ઇહોપપન્નઃ. યેન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તત ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન શ્રુતા, શ્રુત્વા ચ ન પરિપ્રશ્નીકૃતા, તસ્ય મનુષ્યલોકે ઉપપન્નસ્ય ભવતિ કાઙ્ક્ષયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા, તેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપીયઙ્ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન શ્રુતા, શ્રુત્વા ચ ન પરિપ્રશ્નીકૃતા, તસ્યાસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભવતિ કાઙ્ક્ષયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા, એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો (પ્સ્પ્_4:83) ઽપીયં દાનપારમિતા ન શ્રુતા ન પરિપ્રશ્નીકૃતા, તસ્યાસ્યાં દાનપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપિ, અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન શ્રુતા ન પરિપ્રશ્નીકૃતા ભવતિ, તસ્યેમાઙ્ ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ભવતિ કાઙ્ક્ષયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન પરિપ્રશ્નીકૃતાનિ ભવન્તિ ન શ્રુતાનિ વા, તસ્યેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાસ્યમાણાં શ્રુત્વા ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.

પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપિ ચત્વારિ શમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ન શ્રુતઃ, શ્રુત્વા ચ ન પરિપ્રશ્નીકૃતસ્, તસ્યાસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાસ્યમાણાયાં શ્રુત્વા ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ સર્વસમાધિધારણીમુખાનિ દશ બોધિસત્ત્વભૂમયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન શ્રુતા ભવન્તિ, શ્રુત્વા ચ ન પરિપ્રશ્નીકૃતા ભવન્તિ, તસ્યેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપિ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ન શ્રુતા ભવતિ, શ્રુત્વા ચ ન પરિપ્રશ્નીકૃતા ભવતિ, તસ્યેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ભવતિ ધન્વાયિતત્વં ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતો ઽપીયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન શ્રુતા ભવતિ ન પરિપ્રશ્નીકૃતા (પ્સ્પ્_4:84) ન ભાવિતા ન બહુલીકૃતા ન યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતા, એકં વા દિવસં દિવસદ્વયં વા દિવસત્રયં વા ચત્વારિ વા પઞ્ચ વા ષડ્ વા દશ વા દિવસાનિ, ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ સંહાર્યા ભવતિ વિરહિતશ્ ચ ભવતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ એતદ્ ભવતિ સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વાન્તતો ઽપિ ન શ્રુતા ન પરિપ્રશ્નીકૃતા ન ભાવિતા ન બહુલીકૃતા ન યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતા, તસ્ય કઞ્ચિત્ કાલં ચ્છન્દો ભવતિ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કઞ્ચિત્ કાલં ચ્છન્દો ન ભવતિ, સ પુનર્ એવં સંહ્રિયતે ચલાચલયા બુદ્ધ્યા તૂલપિચૂપમશ્ ચ ભવતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચિરયાનસંપ્રસ્થિતો વેદિતવ્યો ન કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ન સમ્યક્સંબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ. ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉદ્દિષ્ટા ન સ્વાધ્યાયિતા ન યોનિશો મનસિકૃતા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતઃ, ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન શીલપારમિતાયાં ન દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતઃ. નાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષિતઃ યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં શિક્ષિતઃ, ન સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ શિક્ષિતઃ, ન સમ્યક્પ્રહાણેષુ નર્દ્ધિપાદેષુ નેન્દ્રિયેષુ ન બલેષુ ન બોધ્યઙ્ગેષુ નાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગે શિક્ષિતઃ, ન પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ નાર્યસત્યેષુ નાષ્ટવિમોક્ષેષુ શિક્ષિતઃ, ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ શિક્ષિતઃ, ન સમાધિષુ ન ધારણીમુખેષુ શિક્ષિતઃ, ન ષટ્સુ અભિજ્ઞાસુ શિક્ષિતઃ, ન તથાગતબલેષુ શિક્ષિતઃ, ન વૈશારદ્યેષુ ન પ્રતિસંવિત્સુ નાષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતઃ, ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતઃ. તે ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા નવયાનસંપ્રસ્થિતા વેદિતવ્યાઃ, તે ધર્મમાત્રકેણ ચ શ્રદ્ધામાત્રકેણ ચ પ્રેમમાત્રકેણ ચ સમન્વાગતા, ન પુનઃ સત્કુર્વન્તીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિતું વા વાચયિતું વા ઉદ્દેષ્ટું વા સ્વાધ્યાયતું વા યોનિશો મનસિકરણાય યાવન્ ન પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ (પ્સ્પ્_4:85) નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ નાપ્ય્ અનયા ગમ્ભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરમ્ અનુગ્રહીષ્યન્તિ. એવં ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા દાનપારમિતયા, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા નાનુગ્રહીષ્યન્તિ. નાપીમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુભવિષ્યન્તિ. એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નાનુભવિષ્યન્તિ. તેષાં દ્વાભ્યાં ભૂમિભ્યામ્ અન્યતરા ભૂમિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વાન્તતો ઽપિ ન લિખિતા નોદ્દિષ્ટા ન સ્વાધ્યાતા ન યોનિશો મનસિકૃતા નાપ્ય્ અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા કશ્ચિદ્ અનુપરિગૃહીતો નાપિ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુભૂતા, તે ન તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાઞ્ ચ ભૂમિદ્વયં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યમ્. ઇતિ સમુદાગમવિશેષેણ નિરોધે તૃતીયઃ ક્ષણઃ

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સામુદ્રિકા નૌર્ યદા ભિન્ના ભવતિ તદા યે તત્ર પુરુષાઃ કાષ્ઠં વા દૃતિં વા મૃતકુણપં વા નાધ્યાલમ્બન્તે ન પરિગૃહ્ણન્તિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે અપ્રાપ્તા એવ તે પુરુષાઃ કુલં સમુદ્રે કાલં કરિષ્યન્તિ. યે ખલુ પુનઃ સામુદ્રિકાયાં નાવિભિન્નાયાં કાષ્ઠં વા દૃતિં વા મૃતકુણપં વા પુરુષા ગૃહીતવ્યં વા મન્યેયુર્ ગૃહ્ણીયુર્ વા, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે ન તે પુરુષા મહાસમુદ્રે કાલં કરિષ્યન્તિ, સ્વસ્તિના તે મહાસમુદ્રાદ્ ઉત્તરિષ્યન્તિ, તે અક્ષતા અનુપહતાઃ સ્વસ્તિના સ્થલે સ્થાસ્યન્તિ. એવમ્ એવ સુભૂતે યે તે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ શ્રદ્ધામાત્રકેણ પ્રસાદમાત્રકેણ પ્રેમમાત્રકેણ ચ સમન્વાગતા, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન લિખિષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ નાધ્યાલમ્બિષ્યન્તે, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે તે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાન્તરા એવાધ્વનિ વ્યવસાદમ્ આપત્સ્યન્તે, અપ્રાપ્તા એવ સર્વાકારજ્ઞતાં તે શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ, યાવન્ ન ધ્યાનપારમિતાં ન વીર્યપારમિતાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાં ન શીલપારમિતાં ન દાનપારમિતાં લિખિષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ, (પ્સ્પ્_4:86) નાધ્યાલમ્બિષ્યન્તિ. એવં ન સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ન ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ, નાધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાં નાષ્ટ વિમોક્ષાન્ ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા ન સર્વસમાધિસમાપત્તીર્ ન સર્વધારણીમુખાનિ ન દશ બલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાન્ સૂત્રાન્તાન્ લિખિષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ નાધ્યાલમ્બિષ્યન્તિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાન્તરાપ્ય્ અધ્વનિ વ્યવસાદમ્ આપત્સ્યન્તે, અપ્રાપ્તા એવ સર્વાકારજ્ઞતાં તે શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ. યેષાં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ અસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, તે ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યન્ત્ય્ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ અધ્યાલમ્બિષ્યન્તે યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ, પશ્ય સુભૂતે કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ શ્રદ્ધાં ક્ષાન્તિં પ્રેમ પ્રસાદમ્ અધ્યાશયં રુચિમ્ અધિમુક્તિં ચ્છન્દં ત્યાગમ્ અનિક્ષિપ્તધુરતામ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિગૃહીતા ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતા પરિગૃહીતા, યૈર્ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણાનિ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ પરિગૃહીતાઃ, યૈર્ અષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ પરિગૃહીતાનિ, યૈર્ દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ આવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પરિગૃહીતાઃ, યૈઃ સમાધિધારણીમુખાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પરિગૃહીતાઃ, યૈર્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પરિગૃહીતા તે નાન્તરાપ્ય્ અધ્વનિ વ્યવસાદમ્ આપત્સ્યન્તે, તે ઽતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિઞ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઞ્ ચ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે.
ઇત્ય્ આલમ્બનવિશેષેણ નિરોધે ચતુર્થઃ ક્ષણઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા અપરિપક્વેન ઘટેન (પ્સ્પ્_4:87) આમેનોદકં પરિગૃહીતવ્યં મન્યતે, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે નાયં ઘટશ્ ચિરમ્ અનુવર્ત્સ્યતે ક્ષિપ્રમ્ એવ વિનક્ષ્યતિ વિલયમ્ આપત્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામાપરિપક્વત્વાત્ ઘટસ્ય, સ ભૂમિપર્યવસાન એવ ભવિષ્યતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે કિઞ્ ચાપિ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયાપરિગૃહીતા, ઉપાયકૌશલેન ચાપરિગૃહીતા, ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા દાનપારમિતયાપરિગૃહીતા, ઽધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયાપરિગૃહીતાઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, સમ્યક્પ્રહાણૈર્ અપરિગૃહીતા, ઋદ્ધિપાદૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, ઇન્દ્રિયૈર્ અપરિગૃહીતા, બલૈર્ અપરિગૃહીતા, બોધ્યઙ્ગૈર્ અપરિગૃહીતા, આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણાપરિગૃહીતાઃ, પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અપરિગૃહીતાશ્, ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિર્ અપરિગૃહીતાશ્, ચતુર્ભિર્ આર્યસત્યૈર્ અપરિગૃહીતા, અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ અપરિગૃહીતા, નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ અપરિગૃહીતાઃ, શૂન્યતાનિમિતાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખૈર્ અપરિગૃહીતા, દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયાપરિગૃહીતા, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા અન્તરા વ્યસનમ્ આપત્સ્યન્તે. કિમ્ ઇતિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાન્તરા વ્યસનં ભવિષ્યતિ, યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા? તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા સુપરિપક્વેન ઘટેનોદકં પરિવહેન્ નદ્યાઃ કૂપાદ્ વા સરસ્તો વા તડાગાદ્ વા ઉદપાનાદ્ વા તસ્યોદકં પરિહરતો, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે સ્વસ્તિનાયં ઘટો ગૃહં ગમિષ્યતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, સચેત્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીત, ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો, ધ્યાનપારમિતયા પરિગૃહીતો વીર્યપારમિતયા પરિગૃહીતઃ ક્ષાન્તિપારમિતયા પરિગૃહીતઃ શીલપારમિતયા (પ્સ્પ્_4:88) પરિગૃહીતો દાનપારમિતયા પરિગૃહીતઃ, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા પરિગૃહીતો, વેદિતવ્યમ્ એતદ્ સુભૂતે અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાન્તરા વ્યધ્વનિ વ્યવસાદમ્ આપત્સ્યતે, યદ્ ઉત શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા અક્ષતો ઽનુપહતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. ઇત્ય્ આધારવિશેષેણ માર્ગે પ્રથમઃ ક્ષણઃ

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સામુદ્રિકા નૌર્ અનવબદ્ધાનાકોટિતા અકોટીકૃતા ઉદકે ઽવતારિતા ભવતિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે ઇયં નૌર્ અન્તરા સંસત્સ્યતે વ્યસનમ્ આપત્સ્યતે, અન્યેન ભાણ્ડં ભવિષ્યતિ અન્યેન નૌર્ ભવિષ્યતિ. એવં સ વણિગ્ અનુપાયકુશલો વેદિતવ્યો મહતાનયેન સંયોક્ષ્યતે મહતા રત્નેન બહિષ્કૃતો ભવિષ્યતિ. એવમ્ એવ કિં ચાપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનામ્ અસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે, તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયાપરિગૃહીતા ઉપાયકૌશલેન ચાપરિગૃહીતા ધ્યાનપારમિતયાપરિગૃહીતા વીર્યપારમિતયાપરિગૃહીતાઃ ક્ષાન્તિપારમિતયાપરિગૃહીતાઃ શીલપારમિતયાપરિગૃહીતા દાનપારમિતયાપરિગૃહીતાઃ, સર્વશૂન્યતાભિર્ અપરિગૃહીતાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ અપરિગૃહીતા, આર્યસત્યૈર્ અપરિગૃહીતા, અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ અપરિગૃહીતા, નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ અપરિગૃહીતાઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, સર્વસમાધિધારણીમુખાભિજ્ઞાભિર્ અપરિગૃહીતા, દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, વૈશારદ્યૈર્ અપરિગૃહીતાઃ, પ્રતિસંવિદ્ભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અપરિગૃહીતા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયાપરિગૃહીતા, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે અમી બોધિસત્ત્વા અન્તરા વ્યધ્વનિ વ્યસનમ્ આપત્સ્યન્તે, મહતો ઽર્થાત્ પરિહીણા ભવિષ્યન્તિ, યદ્ ઉત સર્વાકારજ્ઞતા રત્નરાશેઃ, કિં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનામ્ અન્તરા વ્યસનં યદ્ ઉત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પણ્ડિતજાતિકઃ પુરુષઃ સામુદ્રિકાયાં નાવિ સ્વાકોટિતાયામ્ ઉદકે ઽવતારિતાયાં ભાણ્ડાવરોપિતાયાં યુક્તેન વાયુનાવષ્ટબ્ધાયાં, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે નેયં સામુદ્રિકા નૌર્ અન્તરા વ્યસનમ્ આપત્સ્યતે, ગમિષ્યત્ય્ એષા તં પ્રદેશં યત્રાનયા ગન્તવ્યં, લૌકિકાનાઞ્ ચ રત્નાનાં સ વણિગ્ લાભી ભવિષ્યતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ (પ્સ્પ્_4:89) અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતઃ, ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા દાનપારમિતયા ચ પરિગૃહીતઃ, સર્વશૂન્યતાભિઃ સર્વબોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ સર્વસમાધિભિઃ સર્વધારણીમુખૈર્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ પરિગૃહીતઃ, આર્યસત્યૈઃ પરિગૃહીતઃ, અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ પરિગૃહીતઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ પરિગૃહીતઃ, અભિજ્ઞાભિઃ પરિગૃહીતઃ, દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ પરિગૃહીતઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા પરીગૃહીતો, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યસનમ્ આપત્સ્યતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ એવ સુભૂતે ભવતિ યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતો ભવત્ય્ ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો ભવતિ, ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા દાનપારમિતયા પરિગૃહીતો ભવતિ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા પરિગૃહીતો ભવતિ, સ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચ શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં પતતિ.
ઇતિ સાકલ્યવિશેષેણ માર્ગે દ્વિતીયઃ ક્ષણઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો વિંશતિવર્ષશતિકો જાત્યા જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકસ્ તસ્ય કશ્ચિદ્ એવ શરીરે વ્યાધિર્ ઉત્પદ્યેત વાતિકો વા પૈત્તિકો વા શ્લેષ્મિકો વા સાંનિપાતિકો વા, તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સ પુરુષો મુક્તકઃ શક્તઃ સ્વયમ્ ઉત્ક્રાન્તુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કશ્ચિત્ પુનઃ સુભૂતે સ પુરુષ ઉત્તિષ્ઠેત્?
સુભૂતિર્ આહ: કિં ચાપિ ભગવન્ સ પુરુષો મઞ્ચાદ્ ઉત્તિષ્ઠેદ્, અથ ચ પુનર્ અપ્રતિબલઃ ક્રોશાન્તં વા પ્રક્રમિતું સ તયા જરયા તૈશ્ ચ વ્યાધિભિઃ ક્ષપિતઃ, કિં ચાપિ તતો મઞ્ચાદ્ ઉત્તિષ્ઠેદ્, અથ ચ પુનઃ સો ઽપ્રતિબલઃ પ્રક્રમિતુમ્.
(પ્સ્પ્_4:90)
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયાપરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતો, ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા દાનપારમિતયાપરિગૃહીતો, અધ્યાત્મશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયાપરિગૃહીતઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ અપરિગૃહીતઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈર્ અપરિગૃહીતો, ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ આર્યસત્યૈશ્ ચાપરિગૃહીતઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ અપરિગૃહીતો, દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મૈર્ અપરિગૃહીતો, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરીગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયાપરિગૃહીતઃ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ એવ પુરુષો વિંશતિવર્ષશતિકો જાત્યા જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ, સ વાતેન વા પિત્તેન વા શ્લેષ્મના વા સાંનિપાતેન વા પરિક્ષપિતસ્, તં મઞ્ચાદ્ ઉત્સ્થાપ્ય દ્વૌ બલવન્તૌ પુરુષૌ વામદક્ષિણયોઃ પાર્શ્વયોર્ અબલં વ્યાનુપરિગૃહ્ય એવં વદેતામ્: આગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ યેનેચ્છસિ યેન કામો ઽનુપરિગૃહીતસ્ ત્વમ્ આવાભ્યાં નાન્તરા પતિષ્યસિ યાવન્ ન તત્ સ્થાનમ્ અનુપ્રાપ્તો ભવિષ્યસિ. એવમ્ એવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાસ્તિ શ્રદ્ધાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ પ્રેમાસ્તિ પ્રસાદો ઽસ્ત્ય્ અધ્યાશયો ઽસ્તિ રુચિર્ અસ્ત્ય્ અધિમુક્તિર્ અસ્તિ ચ્છન્દો ઽસ્તિ ત્યાગો ઽસ્ત્ય્ અનિક્ષિપ્તધુરતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સ ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો, ધ્યાનપારમિતયા પરિગૃહીતો, વીર્યપારમિતયા પરિગૃહીતઃ, ક્ષાન્તિપારમિતયા પરિગૃહીતઃ, શીલપારમિતયા પરિગૃહીતો, દાનપારમિતયા પરિગૃહીતો, ઽધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા પરિગૃહીતઃ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા સંસત્સ્યતે, પ્રતિબલો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તત્ સ્થાનમ્ અનુપ્રાપ્તું યદ્ ઉતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યેનાવિરહિતઃ.
(પ્સ્પ્_4:91)

સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાપરિગૃહીતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલેન ચાપરિગૃહીતાઃ શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઞ્ ચ પતન્તિ?
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે યસ્ ત્વં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ એતમ્ અર્થં પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યં મન્યસે, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આદિત એવ યદ્ દાનન્ દદાતિ તદ્ અહંકારમમકારપતિતયા સંતત્યા દદાતિ, યચ્ છીલં રક્ષતિ, યાં ક્ષાન્તિં ભાવયતિ, યદ્ વીર્યમ્ આરભતે, યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, તદ્ અહંકારમમકારપતિતેન ચિત્તેન ભાવયતિ, તસ્ય તદ્ દાનન્ દદત એવં ભવતિ, અહં દાનં દદામીદન્ દાનં દદામિ, અસ્મૈ દાનન્ દદામિ, અહં શીલં રક્ષામિ, ઇદં શીલં રક્ષામિ, અહં શીલવાન્, અહં ક્ષમામિ, અહં ક્ષાન્તિં સંપાદયામિ, અહં ક્ષમાવાન્, અહં વીર્યમ્ આરભે, ઽહમ્ આરબ્ધવીર્યો, ઽહં વીર્યવાન્, અહં ધ્યાનં સમાપદ્યે, અહં ધ્યાયામિ, અહં ધ્યાનવાન્, અહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામીમાં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, અહં પ્રજ્ઞાવાન્, સ તેન દાનેન મન્યતે તદ્ દાનં મન્યતે દાનં મમેતિ મન્યતે, એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં, તયા પ્રજ્ઞયા મન્યતે તાં પ્રજ્ઞાં મન્યતે પ્રજ્ઞાં મમેતિ મન્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ દાનપારમિતાયા એતે વિકલ્પાઃ સંવિદ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આરમિતા હિ દાનપારમિતા, એવં ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એતે વિકલ્પાઃ સંવિદ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આરમિતા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સ ચ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો નારં જાનાતિ ન પારં જાનાતિ, સો ઽપરિગૃહીતો દાનપારમિતયા શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાપરિગૃહીતો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયાપરિગૃહીતઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતતિ, ન નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્. કથઞ્ ચ બોધિસત્ત્વો ઽનુપાયકુશલો ભવતિ? ઇહ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા આદાવ્ એવમ્ અનુપાયેન દાનં દદાતિ, અનુપાયેન શીલં રક્ષતિ, અનુપાયેન ક્ષાન્તિં સંપાદયતિ, અનુપાયેન વીર્યમ્ આરભતે, અનુપાયેન ધ્યાનં સમાપદ્યતે, અનુપાયેન પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, તસ્યૈવં ભવતિ, અહં દાનં દદામિ, ઇદં દાનં દદામિ, અહં શીલં રક્ષામિ, ઇદં શીલં રક્ષામિ, અહં ક્ષાન્તિં સંપાદયામિ, ઇમાં ક્ષાન્તિં સંપાદયામિ, અહં (પ્સ્પ્_4:92) વીર્યમ્ આરભે, ઇદં વીર્યમ્ આરભે, અહં ધ્યાનં સમાપદ્યે, ઇદં ધ્યાનં સમાપદ્યે, અહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, ઇમાં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, સ દાનં મન્યતે દાનેન મન્યતે દાનં મમેતિ મન્યતે, શીલં મન્યતે શીલેન મન્યતે શીલવાન્ અહમ્ ઇતિ મન્યતે, ક્ષાન્તિં મન્યતે ક્ષાન્ત્યા મન્યતે ક્ષમાવાન્ અહમ્ ઇતિ મન્યતે, વીર્યં મન્યતે વીર્યેણ મન્યતે વીર્યં મમેતિ મન્યતે, ધ્યાનં મન્યતે ધ્યાનેન મન્યતે ધ્યાનવાન્ અહમ્ ઇતિ મન્યતે, પ્રજ્ઞાં મન્યતે પ્રજ્ઞયા મન્યતે પ્રજ્ઞા મમેતિ મન્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ દાનપારમિતાયાં વિકલ્પઃ સંવિદ્યતે યથાસૌ વિકલ્પયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આરમિતૈષા યદ્ ઉત દાનપારમિતા, આરમિતૈષા યદ્ ઉત શીલપારમિતા, આરમિતૈષા યદ્ ઉત ક્ષાન્તિપારમિતા, આરમિતૈષા યદ્ ઉત વીર્યપારમિતા, આરમિતૈષા યદ્ ઉત ધ્યાનપારમિતા. ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિકલ્પઃ સંવિદ્યતે યથાસૌ વિકલ્પયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આરમિતૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, સ ચ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો નારં જાનાતિ ન પારં જાનાતિ, સો ઽપરિગૃહીતો દાનપારમિતયા પરિગૃહીતઃ શીલપારમિતયાપરિગૃહીતઃ ક્ષાન્તિપારમિતયાપરિગૃહીતો વીર્યપારમિતયાપરિગૃહીતો ધ્યાનપારમિતયાપરિગૃહીતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયાપરિગૃહીત, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતતિ, ન નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચોપાયકૌશલેન ચાપરિગૃહીતઃ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચોપાયકૌશલેન ચ પરિગૃહીતો ન શ્રાવકભૂમિં વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ, અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ આરાગયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આદાવ્ એવ દાનં દદન્, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા દાનન્ દદાતિ, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા શીલં રક્ષતિ, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા ક્ષાન્તિં સંપાદયતિ, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા વીર્યમ્ આરભતે, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા ધ્યાનં સમાપદ્યતે, નાહંકારમમકારપતિતેન ચેતસા પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, તસ્ય નૈવં ભવતિ, અહં દાનન્ દદામીદન્ દાનન્ દદામ્ય્ અસ્યૈ દાનં દદામિ, અહં શીલં રક્ષામિ, ઇદં શીલં રક્ષામિ, એષુ શીલં રક્ષામિ, અહં ક્ષાન્તિં સંપાદયામિ, ઇમાં ક્ષાન્તિં સંપાદયામિ, અસ્મૈ ક્ષાન્તિમ્ (પ્સ્પ્_4:93) સંપાદયામિ, અહં વીર્યમ્ આરભે, ઇદં વીર્યમ્ આરભે, અસ્યાર્થે વીર્યમ્ આરભે, અહં ધ્યાનં સમાપદ્યે, ઇદં ધ્યાનં સમાપદ્યે, એષુ ધ્યાનં સમાપદ્યે, અહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, ઇમાં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, અસ્યાર્થે પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, સ દાનં ન મન્યતે દાનેન ન મન્યતે દાનં મમેતિ ન મન્યતે, શીલં ન મન્યતે શીલેન ન મન્યતે શીલં મમેતિ ન મન્યતે, ક્ષાન્તિં ન મન્યતે ક્ષાન્ત્યા ન મન્યતે ક્ષાન્તિં મમેતિ ન મન્યતે, વીર્યં ન મન્યતે વીર્યેણ ન મન્યતે વીર્યં મમેતિ ન મન્યતે, ધ્યાનં ન મન્યતે ધ્યાનેન ન મન્યતે ધ્યાનં મમેતિ ન મન્યતે, પ્રજ્ઞાં ન મન્યતે પ્રજ્ઞયા ન મન્યતે પ્રજ્ઞા મમેતિ ન મન્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ દાનપારમિતાયાં વિકલ્પો ન સંવિદ્યતે યેન મન્યતે, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાયાં વિકલ્પો ન સંવિદ્યતે યેન મન્યતે, તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિકલ્પો ન સંવિદ્યતે યેન મન્યતે, આરમિતૈષા યદ્ ઉત દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા આરમિતૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, સ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આરમિતાઞ્ ચ પારમિતાઞ્ ચ ન મન્યતે, સ દાનપારમિતયા પરિગૃહીતઃ, શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતો, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા પરિગૃહીતો ન શ્રાવકભૂમિં વા ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં ચારાગયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીત ઉપાયકૌશલેન ચ પરિગૃહીતો ન શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં પતતિ. એવમ્ ઉપાયકૌશલપરિગૃહીતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ આરાગયતિ.
ઇતિ સંપરિગ્રહવિશેષેણ માર્ગે તૃતીયઃ ક્ષણઃ

એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ન્ આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં ધ્યાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં વીર્યપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં શીલપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્? કથં દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં યાવદ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતુકામેન ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_4:94) ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતુકામેન યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતુકામેન કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ, યે ઽસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઉદ્દેષ્ટારઃ, ધ્યાનપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયા દાનપારમિતાયા ઉદ્દેષ્ટારઃ, તસ્યેમાઙ્ ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર યદ્યદ્ એવ દાનન્ દદાસિ તત્તત્ સર્વમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામય, એહિ ત્વં કુલપુત્ર યદ્યદ્ એવ શીલં રક્ષસિ, ક્ષાન્તિં સંપાદયસિ, વીર્યં આરભસે, ધ્યાનં સમાપદ્યસે, પ્રજ્ઞાં ભાવયસિ, તત્તત્ સર્વમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામય, મા ચ ત્વં કુલપુત્રાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં રૂપતઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા વેદનાતો મા સંજ્ઞાતો મા સંસ્કારતો મા વિજ્ઞાનતઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા ચ ત્વં કુલપુત્રાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિન્ દાનપારમિતયા પરામ્રાક્ષીઃ, મા શીલપારમિતયા મા ક્ષાન્તિપારમિતયા મા વીર્યપારમિતયા મા ધ્યાનપારમિતયા, મા પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરામ્રાક્ષીઃ, મા અધ્યાત્મશૂન્યતયા મા બહિર્ધાશૂન્યતયા મા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા પરામ્રાક્ષીઃ, મા સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા સમ્યક્પ્રહાણૈઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા ઋદ્ધિપાદૈર્ ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ મા આર્યસત્યૈર્ મા અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ મા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ, મા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા સમાધિભિર્ મા ધારણીમુખૈર્ મા દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ મા ચતુર્ભિર્ વૈષારદ્યૈર્ મા ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ મા અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ પરામ્રાક્ષીઃ, મા ચ ત્વં કુલપુત્રાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરામ્રાક્ષીઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અપરામૃષ્ટં હિ રૂપમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, અપરામૃષ્ટા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, અપરામૃષ્ટં વિજ્ઞાનમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, અપરામૃષ્ટા દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, અપરામૃષ્ટા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અપરામૃષ્ટા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, અપરામૃષ્ટાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, અપરામૃષ્ટાઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગા, અપરામૃષ્ટા અભિજ્ઞા, (પ્સ્પ્_4:95) અપરામૃષ્ટા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અપરામૃષ્ટાન્ય્ આર્યસત્યાનિ, અપરામૃષ્ટા અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ, અપરામૃષ્ટાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, અપરામૃષ્ટાનિ સમાધિધારણીમુખાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ, અપરામૃષ્ટાશ્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, અપરામૃષ્ટા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. મા ચ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપે સ્પૃહાં કાર્ષીઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્પૃહં હિ કુલપુત્ર રૂપં, વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, મા ચ ત્વં કુલપુત્ર વિજ્ઞાને સ્પૃહાં કાર્ષીઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્પૃહં હિ કુલપુત્ર વિજ્ઞાનં, મા ચ ત્વં કુલપુત્ર દાનપારમિતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ, મા આર્યસત્યેષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા સર્વસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા ચ ત્વં કુલપુત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્પૃહાં કાર્ષીઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્પૃહા હિ કુલપુત્ર સર્વાકારજ્ઞતા, મા ચ ત્વં કુલપુત્ર સ્રોતઆપત્તિફલે સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા સકૃદાગામિફલે મા અનાગામિફલે મા અર્હત્ત્વે મા પ્રત્યેકબોધૌ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, મા બોધિસત્ત્વનિયામે સ્પૃહાં કાર્ષીઃ, માનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્પૃહાં કાર્ષીઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્વભાવશૂન્યા હિ કુલપુત્ર સર્વધર્માઃ. ઇત્ય્ અનાસ્વાદનાવિશેષેણ માર્ગે ચતુર્થઃ ક્ષણઃ ઇતિ વિશેષલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: દુષ્કરકારકા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ, યે સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયન્ત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામાઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, દુષ્કરકારકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા, યે સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયન્ત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામા (પ્સ્પ્_4:96) લોકસ્ય હિતાય, સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સંપ્રસ્થિતા લોકસ્ય સુખાય, સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સંપ્રસ્થિતા લોકસ્ય ત્રાણં ભવિષ્યામ ઇત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ. લોકસ્ય શરણં ભવિષ્યામો, લોકસ્ય લયનં લોકસ્ય પરાયણં લોકસ્ય દ્વીપા લોકસ્ય પરિણાયકા અનુકમ્પકા નાથા લોકસ્ય ગતિર્ ભવિષ્યામ ઇતિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ. કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ લોકસ્ય હિતાય સંપ્રસ્થિતા ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વાન્ પઞ્ચભ્યો ગતિભ્યઃ પરિમોચ્યાભયસ્થલે ક્ષમે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામા લોકસ્ય હિતાય સંપ્રસ્થિતા ભવન્તિ. ઇતિ હિતકારિત્રમ્
કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લોકસ્ય સુખાય સંપ્રસ્થિતા ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાન્ દુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ પરિમોચયિત્વાભયસ્થલે ક્ષેમે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લોકાનાં સુખાય સંપ્રસ્થિતા ભવન્તિ. ઇતિ સુખકારિત્રમ્

કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામા લોકસ્ય ત્રાણં ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય યાનિ તાનિ સંસારાવચરાણિ દુઃખાનિ તતઃ સત્ત્વાંસ્ ત્રાયન્તિ, તેષાઞ્ ચ દુષ્ખાનાં પ્રહાણાય ધર્મં દેશયન્તિ, તે તં ધર્મં શ્રુત્વાનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્ય ત્રાણં ભવન્તિ.

ઇતિ ત્રાણકારિત્રમ્
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામા લોકસ્ય શરનં ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય જાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્મણઃ સત્ત્વા જાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ પરિમોચયન્તિ પરિમોચ્યાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લોકસ્ય શરણં ભવન્તિ. ઇતિ શરણકારિત્રમ્
(પ્સ્પ્_4:97)
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનાં લયનં ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં સર્વધર્માણામ્ અશ્લેષાય ધર્મન્ દેશયન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં લયનં ભવન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ અશ્લેષો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યઃ સુભૂતે રૂપસ્યાશ્લેષઃ સ રૂપસ્યાસંબન્ધો, યો રૂપસ્યાસંબન્ધઃ સ રૂપસ્યાનુત્પાદો, યો રૂપસ્યાનુત્પાદઃ સ રૂપસ્યાનિરોધો, યો રૂપસ્યાનિરોધઃ સ રૂપસ્યાશ્લેષઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યઃ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ સ વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધો, યો વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધઃ સ વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો, યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદઃ સ વિજ્ઞાનસ્યાનિરોધો, યો વિજ્ઞાનસ્યાનિરોધઃ સ વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ચ સર્વપારમિતાસુ સપ્તત્રિંસત્સુ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ આર્યસત્યેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ, યઃ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતાયા અશ્લેષઃ સ સર્વાકારજ્ઞતાયા અસંબન્ધો, યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અસંબન્ધઃ સ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદો, યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદઃ સ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનિરોધો, યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનિરોધઃ સ સર્વાકારજ્ઞતાયા અશ્લેષઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાનાં સર્વધર્માશ્લેષાય ધર્મન્ દેશયન્તિ.
ઇતિ લયનકારિત્રમ્
કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામા લોકસ્ય પરાયણં ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ એવંધર્મન્ દેશયન્તિ, યદ્ રૂપસ્ય પારન્ ન તદ્ રૂપં, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યદ્ વિજ્ઞાનસ્ય પારન્ ન તદ્ વિજ્ઞાનં, યત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પારન્ ન તે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ, યત્ સર્વપારમિતાનાં પારન્ ન તાઃ સર્વપારમિતાઃ, યત્ સર્વશૂન્યતાનાં પારન્ ન તાઃ સર્વશૂન્યતાઃ, યદ્ બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં પારન્ ન તે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, એવમ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો, (પ્સ્પ્_4:98) યદ્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પારન્ ન તે આવેણિકબુદ્ધધર્માઃ, યાવદ્ યત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પારન્ ન સા સર્વાકારજ્ઞતા, યથા ચ સુભૂતે રૂપન્ તથા સર્વધર્માસ્ તથા સર્વાકારજ્ઞતા.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ યથા સર્વધર્માસ્ તથા રૂપં નન્વ્ અભિસંબુદ્ધૈર્ ચ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ રૂપસ્ય પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્ય પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. નાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, ઇદં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ ઇમે સ્કન્ધા ઇમે ધાતવ ઇમાન્ય્ આયતનાનિ અયં પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, ઇમાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ઇમાઃ પારમિતા ઇમાઃ શૂન્યતા ઇમે બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ઇમાન્ય્ આર્યસત્યાનિ ઇમા અભિજ્ઞા ઇમા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, ઇમાનિ વિમોક્ષસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ઇમાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, ઇમે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ, ઇયં સર્વાકારજ્ઞતેતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન હિ સુભૂતે રૂપસ્ય પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્ય પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિત્. એવં ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાઞ્ ચ પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિન્, ન પારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિન્, ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિત્, એવન્ ન યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પારે વિકલ્પઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. અપિ નુ સુભૂતે દુષ્કરં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ય ઇમાન્ એવંરૂપાન્ ધર્માન્ ઉપનિધ્યાયન્તિ ન ચાવલીયન્તે. એવં ચ મયૈતે ધર્મા અભિસંબોધવ્યા. એવઞ્ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યૈતાન્ ધર્માન્ એવંશાન્તાન્ એવંપ્રણીતાન્ પ્રકાશયિષ્યામ ઇતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્ય પરાયણં ભવન્તિ. ઇતિ સુપરાયણકારિત્રમ્
(પ્સ્પ્_4:99)

કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્ય દ્વીપા ભવન્તિ? તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યે પ્રદેશા ઉદકપરિચ્છિન્ના ભવન્તિ મહાનદીષુ ચ મહાસમુદ્રેષુ વા તે સુભૂતે દ્વીપા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. એવમ્ એવ સુભૂતે રૂપં પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુભૂતે પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નમ્. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાનિ, એવં દાનપારમિતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના, એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના, અધ્યાત્મશૂન્યતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના બહિર્ધાશૂન્યતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાઃ, આર્યસત્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાનિ, વિમોક્ષસમાપત્તિધારણીમુખાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાઃ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્ના. એતેન સુભૂતે પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છેદેન સર્વધર્માઃ પરિચ્છિન્નાઃ, યશ્ ચ સુભૂતે સર્વધર્માણાં પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છેદઃ, એતચ્ છાન્તમ્ એતત્ પ્રણીતમ્ એતદ્ યથાત્મ્યં, યદ્ ઉત શૂન્યતાનુપલમ્ભો ધર્મો પરિચ્છેદસ્ તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો વિરોધો નિર્વાણમ્. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાન્ સર્વધર્માન્ દેશયન્તો લોકસ્ય દ્વીપા ભવન્તિ.
કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્યાલોકો ભવતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દીર્ઘરાત્રમ્ અવિદ્યાણ્ડકોશપર્યવનદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં તમોભિભૂતાનાં પ્રજ્ઞયાવભાસયન્ મોહાન્ધકારમ્ અવિદ્યાતમોભિનત્તિતિમિરં વિધૂનોત્ય્, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્યાલોકો ભવતિ.
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ ઉલ્કાધારો ભવતિ પ્રભાકરઃ? ઇહ સુભૂતે (પ્સ્પ્_4:100) બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ય ઇમે ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચતુઃસંગ્રહવસ્તુપ્રતિસંયુક્તાશ્ ચ સૂત્રાન્તાસ્ તેષામ્ અર્થન્ તત્ત્વતઃ સત્ત્વેભ્યઃ પ્રકાશયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ તત્ર નિયોજયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ ઉલ્કાધારઃ પ્રભાકરો ભવતિ.
કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં સાર્થવાહો ભવતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય કુમાર્ગસંપ્રસ્થિતાનાં સત્ત્વાનાં ચતુર્ગમનગામિનામ્ એકાયનં માર્ગમ્ ઉપદિશતિ સત્ત્વાનાં વિશુદ્ધયે શોકોપદ્રવાણાં સમતિક્રમાય દુઃખદૌર્મનસ્યાનામ્ અસ્તંગમાયાર્યસ્ય ધર્મસ્યાધિગમાય નિર્વાણસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં સાર્થવાહો ભવતિ. ઇતિ દ્વીપકારિત્રમ્
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય લોકસ્ય પરિણાયકો ભવતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે મહાકરુણામ્ ઉત્પાદ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય રૂપસ્યાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. એવં દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. ઉપાયપારમિતાયાઃ પ્રણિધાનપારમિતાયા બલપારમિતાયા જ્ઞાનપારમિતાયાશ્ ચાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવ શૂન્યતાયાશ્ ચાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાનાં ચાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયા વ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં ચાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. એવં સર્વસમાધીનામ્ (પ્સ્પ્_4:101) સર્વધારણીમુખાનાં દશાનાં બલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ચાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. પ્રત્યેકબોધેર્ અનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. સ્રોતઆપત્તિફલસ્યાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. એવં સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વફલસ્યાનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય ધર્મન્ દેશયતિ સંપ્રકાશયતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં પરિણાયકો ભવતિ. ઇતિ પરિણાયકકારિત્રમ્

કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામઃ સત્ત્વાનાં ગતિર્ ભવતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મૂઢાનાં ગતિકાનાં સત્ત્વાનામ્ અન્તશો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ગતિર્ ભવતિ. આકાશગતિકં રૂપમ્ ઇતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, આકાશગતિકં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. આકાશગતિકા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચેતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા આકાશગતિકા ઇતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. આકાશગતિકા સર્વજ્ઞતેતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા રૂપશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, અનાગતિગતિકા વિજ્ઞાનશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાઞ્ ચ શૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. એવમ્ અનાગતિગતિકા સર્વપારમિતાસર્વશૂન્યતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. (પ્સ્પ્_4:102) અનાગતિગતિકા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા દશતથાગતબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. અનાગતિગતિકા સર્વાકારજ્ઞતાશૂન્યતા સા નાગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં ગતિર્ ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? શૂન્યતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે શૂન્યતાયા આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. આનિમિત્તગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે આનિમિત્તસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અપ્રણિહિતગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽપ્રણિહિતસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનભિસંસ્કારગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનભિસંસ્કારસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. ઇત્ય્ અનાભોગકારિત્રમ્

અનુત્પાદગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનુત્પાદસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનિરોધગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનિરોધસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અસંક્લેશાવ્યવદાનગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽસંક્લેશાવ્યવદાનસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અજાતાભાવગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽજાતાભાવસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. સ્વપ્નગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે સ્વપ્નસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. માયાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે માયાયા આગતિર્ વા ગતિર્ (પ્સ્પ્_4:103) વોપલભ્યતે. પ્રતિશ્રુત્કાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે પ્રતિશ્રુત્કાયા આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. પ્રતિભાસગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે પ્રતિભાસસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. નિર્મિતગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે નિર્મિતસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. મરીચીગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે મરીચ્યા આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. ગન્ધર્વનગરગતિકા હિ સુભૂતે સર્વ ધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ગન્ધર્વનગરસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનન્તાપર્યન્તગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે અનન્તાપર્યન્તસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનુદ્ધારાપ્રત્યુદ્ધારગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનુદ્ધારાપ્રત્યુદ્ધારસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભોતે ઽનાગતેર્ આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અનાયૂહાનિર્યૂહગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનાયૂહાનિર્યૂહસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અયોગાવિયોગાશ્લેષાવિશ્લેષગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽયોગાવિયોગાશ્લેષાવિશ્લેષસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. આત્મગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે આત્મન આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. સત્ત્વગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા, જીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકોત્થાપકસમુત્થાપકગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સત્ત્વો ન સંવિદ્યતે જીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકોત્થાપકસમુત્થાપકા ન સંવિદ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. નિત્યગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, સુખગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, આત્મગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, શુભગતિકા (પ્સ્પ્_4:104) હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે નિત્યં સુખમ્ આત્મા શુભન્ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. અનિત્યગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, દુઃખગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, અનાત્મગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, અશુભગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે અનિત્યં દુઃખમ્ અનાત્મા અશુભન્ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. રાગગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, દોષગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, મોહગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, દૃષ્ટિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે દૃષ્ટિકૃતં વસ્તુ ન સંવિદ્યતે, કુતો દૃષ્ટિકૃતાનિ ભવિષ્યન્તિ?, કુત એવાગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. તથતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તથતાયા આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે, ધર્મધાતુગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, ભૂતકોટિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, સમતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, અચિન્ત્યધાતુગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ધર્મધાતોર્ ભૂતકોટેઃ સમતાયા અચિન્ત્યધાતોર્ આગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે. અચલગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽચલસ્ય ધર્મસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વોપલભ્યતે.
ઇતિ યાનત્રયનિર્યાણતત્ફલસાક્ષાત્કરણકારિત્રમ્

રૂપગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે રૂપન્ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનન્ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન સંવિદ્યન્તે, (પ્સ્પ્_4:105) કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. દાનપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે દાનપારમિતા ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. એવં શીલપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, ક્ષાન્તિપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, વીર્યપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, ધ્યાનપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતા ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ આસામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે અધ્યાત્મશૂન્યતા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ આસામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન સંવિદ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા ન સંવિદ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. આર્યસત્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિચ્છૂન્યતાનિમિત્તપ્રણિહિતાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા ગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. સ્રોતઆપત્તિફલગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, સકૃદાગામિફલગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, અનાગામિફલગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે, અર્હત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધગતિકા (પ્સ્પ્_4:106) હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધા ન સંવિદ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ. અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે તાઙ્ ગતિન્ ન વ્યતિવર્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા આગતિર્ વા ગતિર્ વા ભવિષ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કો ઽત્ર ભગવન્ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અધિમોક્ષ્યતે?
ભગવાન્ આહ: યે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પૂર્વચરિતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, પૂર્વજિનકૃતાધિકારાઃ પૂર્વજિનપરિપાચિતકુશલમૂલા ભવિષ્યન્તિ, બહુબુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતા ભવિષ્યન્તિ, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાશ્ ચ ત ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષન્તે. ઇતિ ગતિકારિત્રમ્
ઇતિ કારિત્રલક્ષણમ્
સુભૂતિર્ આહ: કાનિ પુનર્ ભગવંસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં લિઙ્ગાન્ય્ આકારાણિ નિમિત્તાનિ સ્વભાવા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં જ્ઞાસ્યન્તિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: રાગવિનયવિવિક્તસ્વભાવાસ્ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, દોષમોહવિનયવિવિક્તસ્વભાવાસ્ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ. ઇતિ ક્લેશવિવિક્તસ્વભાવઃ
રાગલિઙ્ગવિવિક્તસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, દોષમોહલિઙ્ગવિવિક્તસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ. ઇતિ તલ્લિઙ્ગવિવેકસ્વભાવઃ
રાગનિમિત્તવિવેકસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, દોષમોહનિમિત્તવિવેકસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ. ઇતિ તન્નિમિત્તવિવેકસ્વભાવઃ
રાગારાગવિવિક્તસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, દોષાદોષમોહામોહવિવિક્તસ્વભાવાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષ્યન્તે.
(પ્સ્પ્_4:107)
સુભૂતિર્ આહ: કિંગતિકાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આજ્ઞાસ્યન્તિ?
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતાગતિકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આજ્ઞાસ્યન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતાગતિકાસ્ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાનાં ગતિર્ ભવન્તિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વાકારજ્ઞતાગતિકાસ્ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાનાં ગતિર્ ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષ્યન્તે.
ઇતિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષવિવેકસ્વભાવઃ
સુભૂતિર્ આહ: દુષ્કરકારકા ભગવંસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યૈર્ અયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ. ન ચાત્ર સત્ત્વો ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, દુષ્કરકારકાસ્ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યૈર્ અયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંનાહો ન રૂપસંબદ્ધઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે રૂપં ન સંવિદ્યન્તે, ન બોધિસત્ત્વો ન બોધિસત્ત્વસંનાહસ્ તેનોચ્યતે સુભૂતે ન રૂપસંબદ્ધો ઽયં સંનાહ ઇતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંનાહો ન વિજ્ઞાનસંબદ્ધઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનન્ ન સંવિદ્યતે ન બોધિસત્ત્વો ન બોધિસત્ત્વસંનાહસ્ તેનોચ્યતે સુભૂતે ન વિજ્ઞાનસંબદ્ધો ઽયં સંનાહ ઇતિ. ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં વા સંબદ્ધો ઽયં સંનાહઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા ન સંવિદ્યન્તે ન બોધિસત્ત્વો ન બોધિસત્ત્વસંનાહસ્ તેનોચ્યતે સુભૂતે ન પ્રતીત્યસમુત્પાદસંબન્ધો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંબદ્ધો ઽયં સંનાહ ઇતિ. એવં વિસ્તરેણ સુભૂતે નાયં સંનાહ આત્મસત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકસંબન્ધો યાવત્ સુભૂતે નાયં સંનાહઃ સર્વાકારજ્ઞતાસંબદ્ધઃ. તત્ (પ્સ્પ્_4:108) કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા ન સંવિદ્યતે ન બોધિસત્ત્વો ન બોધિસત્ત્વસંનાહસ્ તેનોચ્યતે, યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાસંબદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંનાહ ઇતિ. સર્વધર્મસંબદ્ધો બતાયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંનાહો યૈર્ અયં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરદ્ભિર્ એવં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ, એવં સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામઃ. ઇતિ દુષ્કરતાસ્વભાવઃ
સુભૂતિર્ આહ: અસ્ય ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ, એવં સંનાહસંનદ્ધસ્ય સ્થાનદ્વયન્ ન પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યં શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા, અસ્થાનમ્ એતત્ ભગવન્ન્ અનવકાશો ઽયં સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સંનાહસંનદ્ધઃ સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતેન્ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સીમાબદ્ધઃ સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહસંનદ્ધઃ. ઇત્ય્ ઐકાન્તિકસ્વભાવઃ
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કં પુનસ્ ત્વં સુભૂતે ઽર્થવશં સંપશ્યન્ન્ એવં વદસિ? અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાન્ ન દ્વયોઃ સ્થાનયોર્ અન્યતરાન્યતરં સ્થાનં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યં શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હિ ભગવન્ ન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રાદેશિકાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહઃ સંનદ્ધઃ, સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણાય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનસ્ય કૃતશો ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંનાહઃ સંનદ્ધઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન પ્રાદેશિકાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસંનાહઃ સંનદ્ધઃ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સર્વસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાણાય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનસ્ય કૃતશો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસંનાહઃ સંનદ્ધઃ. ઇત્ય્ ઉદ્દેશસ્વભાવઃ

સુભૂતિર્ આહ: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સા ન કેનચિદ્ ભાવયિતવ્યા ન ક્વચિન્ ન કથંચિદ્ ભાવયિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન (પ્સ્પ્_4:109) હિ ભગવન્ન્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિર્ ઉપલભ્યતે, યો વા ભાવયેદ્ યં વા ભાવયેદ્ યેન વા ભાવયેત્, આકાશભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સર્વધર્મા ભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અસદ્ભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અપરિગ્રહભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના.
ભગવાન્ આહ: કસ્ય સુભૂતે ભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારબ્ભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આત્મભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દાનપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના શીલપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ક્ષાન્તિપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વીર્યપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ધ્યાનપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અધ્યાત્મશૂન્યતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાભાવનાવિભાવનૈસા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિમોક્ષમુખસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આર્યસત્યભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, (પ્સ્પ્_4:110) દશબલભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સ્રોતઆપત્તિફલભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સકૃદાગામિફલભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અનાગામિફલભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અર્હત્ત્વભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રત્યેકબુદ્ધભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, બોધિસત્ત્વભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાભાવનાવિભાવનૈષા ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, રૂપભાવનાવિભાવનૈષા સુભૂતે યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સ્કન્ધભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આયતનભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, ચક્ષુરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનચક્ષુઃસંસ્પર્શચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોધર્મઃ મનોવિજ્ઞાન મનઃસંસ્પર્શમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, પૃથિવીધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અબ્ધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, તેજોધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વાયુધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આકાશધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના વિજ્ઞાનધાતુભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના અવિદ્યાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના સંસ્કારભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, વિજ્ઞાનભાવનાવિભાવનૈષા, નામરૂપભાવનાવિભાવનૈષા, ષડાયતનભાવનાવિભાવનૈષા, (પ્સ્પ્_4:111) સ્પર્શભાવનાવિભાવનૈષા, વેદનાભાવનાવિભાવનૈષા, તૃષ્ણાભાવનાવિભાવનૈષા, ઉપાદાનભાવનાવિભાવનૈષા, ભવભાવનાવિભાવનૈષા, જાતિભાવનાવિભાવનૈષા, જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસભાવનાવિભાવનૈ ષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. એવં સર્વપારમિતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, સર્વશૂન્યતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, બોધિપક્ષ્યધર્મભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, આર્યસત્યાભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાભાવનાવિભાવનૈષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના.
ઇત્ય્ અનુપલમ્ભસ્વભાવઃ

ઇહ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઇતિ, યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાભિનિવિશેત સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષિતવ્યો, એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાભિનિવિશેત સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષિતવ્યઃ. એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં નાભિનિવિશેત, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નાભિનિવિશેત, આર્યસત્યેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ નાભિનિવિશેત, અષ્ટવિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ નાભિનિવિશેત, સમાધિધારણીમુખેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ નાભિનિવિશેત, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ નાભિનિવિશેત, યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નાભિનિવિશેત સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન પરભાષિતાનિ ન પરમન્ત્રિતાનિ સારતઃ પરતઃ પશ્યતિ સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ (પ્સ્પ્_4:112) ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રાગસહિતૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ સંહ્રિયતે ન દોષમોહસહગતૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ સંહ્રિયતે સો ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષિતવ્યઃ. યઃ કશ્ચિદ્ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે નાવલીયતે ન સંલીયતે ન ચાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસં પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચાવિરહિતો ભવતિ, અભિનન્દતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્રવણં શ્રુત્વા ચોદ્ગૃહ્ણાતિ પર્યવાપ્નોતિ ધારયતિ વાચયતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોતિ તથત્વાય પ્રતિપદ્યતે, વેદિતવ્યમ્ એતત્ સુભૂતે પૂર્વાન્તતો ઽપ્ય્ અનેનાવિનિવર્તનીયેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા ઉદ્ગૃહીતા પર્યવાપ્તા ધારિતા વાચિતા યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતા તથત્વાય પ્રતિપન્ના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે નાવલીયતે ન સંલીયતે ન ચાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસં ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઉત્તરે ચ શ્રુત્વા ઉદ્ગૃહ્ણાતિ પર્યવાપ્નોતિ ધારયતિ વાચયતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોતિ તથત્વાય પ્રતિપદ્યતે. ઇત્ય્ અનભિનિવેશસ્વભાવઃ
સુભૂતિર્ આહ: યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે નાવલીયતે ન સંલીયતે ન ચાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસં, કથં ભગવંસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવચારયિતવ્યા?
ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા નિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવચારયિતવ્યા.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા નિમ્નયા સંતત્યા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવચારણા ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: શૂન્યતાનિમ્નયા શૂન્યતાપ્રવણયા શૂન્યતાપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવચારણા ભવતિ, આનિમિત્તનિમ્નયા આનિમિત્તપ્રવણયા આનિમિત્તપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા, અપ્રણિહિતનિમ્નયા અપ્રણિહિતપ્રવણયા (પ્સ્પ્_4:113) અપ્રણિહિતપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા, આકાશનિમ્નયા આકાશપ્રવણયા આકાશપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા, યાવદ્ ભૂતકોટિનિમ્નયા ભૂતકોટિપ્રવણયા ભૂતકોટિપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા, અનભિસંસ્કારનિમ્નયાનભિસંસ્કારપ્રવણયાનભિસંસ્કારપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવચારણા ભવતિ. સ્વપ્નનિમ્નયા નિર્માણનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા, માયાનિમ્નયા મરીચિનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા, પ્રતિશ્રુત્કાનિમ્નયા પ્રતિભાસનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા, પ્રતિબિમ્બનિમ્નયા ગન્ધર્વનગરનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવચારણા ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ ભગવાન્ એવમ્ આહ, શૂન્યતાનિમ્નયા શૂન્યતાપ્રવણયા શૂન્યતાપ્રાગ્ભારયા સંતત્યા ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વ્યવચારણા ભવતિ. એવમ્ આનિમિત્તાપ્રણિહિતાકાશાનુત્પાદાનિરોધાજાતાભાવાસંક્લેશાવ્યવદાનતથતાવિતથતાનન્યતથતાધર્મતાધર્મસ્થિતિતાધર્મનિયામતાચિન્ત્યતાભૂતકોટ્યનભિસંસ્કારસ્વપ્નનિર્માણમાયામરીચિપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિભાસપ્રતિબિમ્બગન્ધર્વનગરનિમ્નયા પ્રવણયા પ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવચારણા ભવતિ. કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપમ્ અપિ વ્યવચારયતિ? વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનમ્ અપિ વ્યવચારયતિ? એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વ્યવચારયતિ? સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિધારણીમુખાનિ વ્યવચારયતિ? સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ વ્યવચારયતિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા વ્યવચારયતિ? દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ વ્યવચારયતિ? કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ વ્યવચારયતિ?

ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપં વ્યવચારયતિ, ન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં વ્યવચારયતિ, ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વ્યવચારયતિ, ન સર્વપારમિતા ન સર્વશૂન્યતા વ્યવચારયતિ, ન બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ વ્યવચારયતિ, નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ નાર્યસત્યાનિ વ્યવચારયતિ, ન વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વ્યવચારયતિ, (પ્સ્પ્_4:114) ન દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ વ્યવચારયતિ, ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં વ્યવચારયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા ન કેનચિત્ કૃતા ન કુતશ્ચિદ્ આગતા ન ક્વચિદ્ ગતા નાપિ ક્વચિત્ સ્થિતા ન દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થા ન તસ્યાઃ સંખ્યા ઉપલભ્યતે, ન ગમનં નાગમનમ્ ઉપલભ્યતે, યસ્યાશ્ ચ ન સંખ્યા ન ગમનં નાગમનમ્ ઉપલભ્યતે, સા ન શક્યા કેનચિદ્ અભિસંબોદ્ધું, ન રૂપેણ ન વેદનયા ન સંજ્ઞયા ન સંસ્કારૈર્ ન વિજ્ઞાનેન ન સ્કન્ધૈર્ ન ધાતુભિર્ નાયતનૈર્ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદેન ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગૈર્, ન દાનેન ન શીલેન ન ક્ષાન્ત્યા ન વીર્યેણ ન ધ્યાનેન ન પ્રજ્ઞયા યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતા જ્ઞાનેનાભિસંબોદ્ધુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપમ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતા, વેદનૈવ સંજ્ઞૈવ સંસ્કારા એવ, વિજ્ઞાનમ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યા ચ રૂપસ્ય તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા ચ બુદ્ધધર્માણાં તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યા ચ વિજ્ઞાનસ્ય તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા ચ બુદ્ધધર્માણાં તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા, યા ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનાં તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા ચ બુદ્ધધર્માણાં તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા, યા ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા ચ બુદ્ધધર્માણાં તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં યા ચ પારમિતાતથતા, યા ચ શૂન્યતાતથતા, યા ચ બોધિપક્ષ્યધર્મતથતા, યા ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતા યા ચાર્યસત્યતથતા, યા ચ સમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતા, યા ચ વિમોક્ષમુખતથતા, યા ચાભિજ્ઞાતથતા, યા ચ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્તથતા, યા ચાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા, યા ચ બુદ્ધધર્માણાં તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા.
અથ ખલુ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા દિવ્યાનિ ચન્દનચૂર્ણાનિ ગૃહીત્વા દિવ્યાન્ય્ ઉત્પલકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકમાન્દરવમહામાન્દરવાણિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાક્ષિપન્તિ સ્મ, ક્ષિપ્ત્વા ચ (પ્સ્પ્_4:115) યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે તિષ્ઠન્, એકાન્તે સ્થિતાશ્ ચ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુર્દૃશા દુરનુબોધાતર્કાતર્કાવચરા શાન્તા શૂક્ષ્મા નિપુણપણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયા સર્વલોકવિપ્રત્યનીકા યદ્ ઉત તથાગતાનાં બોધિર્ યત્ર નામ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, એવં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવં નિપુણાં નિર્દિશન્તિ, રૂપમ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ વિજ્ઞાનમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ રૂપસ્ય તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા, યા ચ વેદનાયાસ્ તથતા, યા ચ સંજ્ઞાયાસ્ તથતા, યા ચ સંસ્કારાણાં તથતા, યા ચ વિજ્ઞાનસ્ય તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ એવ સર્વાકારજ્ઞતા, સર્વાકારજ્ઞતૈવ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં યા ચ યાવદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં તથતા, યા ચ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાંસ્ તાન્ કામાવચારાન્ રૂપાવચારાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતત્, રૂપમ્ એવ દેવપુત્રાઃ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ દેવપુત્રા રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનમ્ એવ દેવપુત્રાઃ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ દેવપુત્રા વિજ્ઞાનમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ રૂપસ્ય તથતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા, યા ચ વેદનાયાસ્ તથતા યા ચ સંજ્ઞાયાસ્ તથતા યા ચ સંસ્કારાણાં તથતા, યા ચ વિજ્ઞાનસ્ય તથતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ એવ સર્વાકારજ્ઞતા, સર્વાકારજ્ઞતૈવ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. દાનપારમિતૈવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ (પ્સ્પ્_4:116) દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ દેવપુત્રાઃ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ દાનપારમિતાતથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાતથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. અધ્યાત્મશૂન્યતૈવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવાધ્યાત્મશૂન્યતા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતૈવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવાભાવસ્વભાવશૂન્યતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાસ્ તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ સ્મૃત્યુપસ્થાનાઇ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનતથતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથથા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં યા ચ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગતથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાઅદ્વૈધીકારા. એવમ્ આર્યસત્યશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્, આવેણિકબુદ્ધધર્મા એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથથા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધા, બુદ્ધા એવ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતૈવ બુદ્ધાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં તથતા, યા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. ઇદમ્ અપિ દેવપુત્રા અર્થવશં સંપશ્યંસ્ તથાગતો ઽલ્પોત્સુકતાયાં ચિત્તં નામયામાસ ન ધર્મદેશનાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ગમ્ભીરો બતાયં (પ્સ્પ્_4:117) ધર્મો દુર્દૃશો દુરનુબોધો ઽતર્કો ઽતર્કાવચરઃ શાન્તઃ શૂક્ષ્મઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયઃ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો યદ્ ઉતેયં તથાગતાનાં બોધિઃ, સા ન કેનચિદ્ અભિસંબુદ્ધા ન કદાચિદ્ અભિસંબુદ્ધા ન ક્વચિદ્ અભિસંબુદ્ધા ઇયં સા ધર્માણાં ગમ્ભીરતા ધર્મતા યત્ર ન દ્વયસમુદાચારો નાદ્વયસમુદાચારઃ સંવિદ્યતે. ઇત્ય્ આલમ્બનસ્વભાવઃ
આકાશગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, તથતાગમ્ભીરતયા ધર્મધાતુગમ્ભીરતયા ભૂતકોટીગમ્ભીરતયા અચિન્ત્યધર્મધાતુગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, અનન્તાપર્યન્તયા અનાગમનાગમનતયા અનુત્પાદાનિરોધસમતયા અસંક્લેશાવ્યવદાનસમતયા, અનભિસંસ્કારસમતયા આત્મગમ્ભીરતયા સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ. રૂપગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, સ્કન્ધગમ્ભીરતયા ધાતુગમ્ભીરતયાયતનગમ્ભીરતયા પ્રતીત્યસમુત્પાદગમ્ભીરતયા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, દાનપારમિતાગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, શીલપારમિતાગમ્ભીરતયા ક્ષાન્તિપારમિતાગમ્ભીરતયા વીર્યપારમિતાગમ્ભીરતયા ધ્યાનપારમિતાગમ્ભીરતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાગમ્ભીરતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનગમ્ભીરતયા સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ, આર્યસત્યગમ્ભીરતયા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતગમ્ભીરતયા અભિજ્ઞાગમ્ભીરતયા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખગમ્ભીરતયા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્ગમ્ભીરતયા અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મગમ્ભીરતયા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાગમ્ભીરતયા દેવપુત્રા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ.

એવમ્ ઉક્તે દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો ઽયં ભગવન્ ધર્મો દેશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાયં ભગવન્ ધર્મો રૂપસ્યોદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા દેશ્યતે, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્યોદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા દેશ્યતે, ન (પ્સ્પ્_4:118) સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનામ્ ઉદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા દેશ્યતે. એવં ન સર્વશૂન્યતાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપ્ક્ષ્યાણાં ધર્માણાં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ ઉદ્ગ્રહાય વા નાનુદ્ગ્રહાય વા ધર્મ ઉપદેશ્યતે, ન સર્વધર્માણામ્ ઉદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા ધર્મો દેશ્યતે, નાયં ભગવન્ ધર્મઃ સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય ઉદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા દેશ્યતે. એવં ન સકૃદાગામિફલસ્ય નાનાગામિફલસ્ય નાર્હત્ત્વસ્ય ન પ્રત્યેકબોધેર્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા નોદ્ગ્રહાય નાનુદ્ગ્રહાય વા ધર્મો દેશ્યતે, ઉદ્ગ્રહે ચ લોકશ્ ચરતિ મમ રૂપં, મમ વેદના મમ સંજ્ઞા મમ સંસ્કારા મમ વિજ્ઞાનં, મમ સ્કન્ધા મમ ધાતવો મમાયતનાનિ મમ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽહં પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ, મમ દાનમ્ અહં દાનપતિર્ મમ શીલમ્ અહં શીલવાન્ મમ ક્ષાન્તિર્ અહં ક્ષાન્તિમાન્ મમ વીર્યમ્ અહં વીર્યવાન્ મમ ધ્યાનમ્ અહં ધ્યાનવાન્ મમ પ્રજ્ઞા અહં પ્રજ્ઞાવાન્, મમાધ્યાત્મશૂન્યતા અહમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં ભાવયામિ યાવન્ મમાભાવસ્વભાવશૂન્યતાહમ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયામિ, મમ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ મમ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા મમાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો મમાર્યસત્યાનિ મમાભિજ્ઞા મમ વિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ મમ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ અહં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવાન્ મમ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો મમાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા મમ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અહં સ્રોતઆપન્નો મમ સકૃદાગામિફલમ્ અહં સકૃદાગામી મમાનાગામિફલમ્ અહમ્ અનાગામી મમાર્હત્ત્વમ્ અહમ્ અર્હન્ મમ પ્રત્યેકબોધિર્ અહં પ્રત્યેકબુદ્ધો મમ સર્વાકારજ્ઞતા અહં સર્વાકારજ્ઞતાઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતન્, નાયં દેવપુત્રા ધર્મો રૂપસ્યોદ્ગ્રહાય દેશ્યતે નાનુદ્ગ્રહાય, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનસ્યોદ્ગ્રહાય દેશ્યતે નાનુદ્ગ્રહાય. યે તુ દેવપુત્રા રૂપસ્યોદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યે વિજ્ઞાનસ્યોદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, ન તે ભવ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયિતુમ્. યે સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનામ્ ઉદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, યે સર્વપારમિતાસર્વશૂન્યતાસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનામ્ ઉદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, યે પ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યાર્યસત્યશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ (પ્સ્પ્_4:119) ઉદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, યે દેવપુત્રાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા ઉદ્ગ્રહાય ચરન્તિ, ન તે ભવ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયિતું યાવન્ ન પ્રતિબલા ધ્યાનવીર્યક્ષાન્તિશીલદાનપારમિતાં ભાવયિતું, યાવન્ ન પ્રતિબલાઃ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયિતુમ્. ઇતિ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકસ્વભાવઃ
સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્માનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, કસ્યાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, યાવદ્ ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, આર્યસત્યાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ, સર્વાકારજ્ઞતાનુલોમિકો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ. નાયં ધર્મઃ ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે રૂપે ન પ્રતિહન્યતે, એવં વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને ન પ્રતિહન્યતે, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન પ્રતિહન્યતે, સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ ન પ્રતિહન્યતે, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ન પ્રતિહન્યતે, આર્યસત્યેષુ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ન પ્રતિહન્યતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ન પ્રતિહન્યતે, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન પ્રતિહન્યતે. અપ્રતિહતલક્ષણો બતાયં ધર્મઃ, આકાશસમતામ્ ઉપાદાય, તથતાસમતામ્ ઉપાદાય, ધર્મધાતુસ્થિતિતામ્ ઉપાદાય, ભૂતકોટિસમતામ્ ઉપાદાય, અચિન્ત્યધાતુસમતામ્ ઉપાદાય, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમતામ્ ઉપાદાય, અનુત્પાદાનિરોધસમતામ્ ઉપાદાય, અસંક્લેશાવ્યવદાનસમતામ્ ઉપાદાય, અનુત્પાદો ઽયં ધર્મો રૂપાનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનાનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનામ્ (પ્સ્પ્_4:120) અનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય, સર્વપારમિતા સર્વશૂન્યતાનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્માપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યાર્યસત્યાભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માનુત્પાદાનિરોધતામ્ ઉપાદાય. ઇત્ય્ અપ્રતિઘાતસ્વભાવઃ
અપદો ઽયં ધર્મો રૂપપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સર્વપારમિતાસર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બોધિપક્ષ્યધર્મપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, આર્યસત્યાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સર્વાકારજ્ઞતાપદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અપદો ઽયં ધર્મઃ. ઇત્ય્ અપદસ્વભાવઃ
અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચન્: અનુજાતો ઽયં ભગવન્ ભગવતઃ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યદ્યદ્ એવ દેશયતિ સર્વતચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતમ્ આરભ્ય ધર્મં દેશયતિ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ કામાવચરાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયામાસ: યદ્ એવં દેવપુત્રા વદથ, અનુજાતો ઽયં ભગવન્ ભગવતઃ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ, કિમ્ ઇત્ય્ અનુજાતત્વાત્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ઽનુજાતસ્ તથાગતસ્ય? યથા તથાગતસ્ય તથાનાગતાગતા, એવમ્ એવ સુભૂતેર્ અપિ તથતાનાગતાગતા, એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્ તથાગતસ્યાનુજાતઃ. યા તથાગતસ્ય તથતા સા સર્વધર્મતથતા, યા સર્વધર્મતથતા સા તથાગતતથતા અવિતથતા અનન્યતથતા, એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાતઃ. યા તથાગતતથતા સા સ્થિતિતથતા યા સ્થિતિતથતા સા તથાગતતથતા, એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાતઃ. યથા તથાગતતથતાવિકારા નિર્વિકારા, એવં હિ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય તથતાવિકારા નિર્વિકારા યથા તથાગતસ્ય તથતા ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે. એવં સર્વધર્મતથતા ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે. યા ચ તથાગતતથતા યા ચ સર્વધર્મતથતા (પ્સ્પ્_4:121) એકૈવૈષા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા ન સા કદાચિન્ ન તથતા, યતઃ સા ન કદાચિન્ ન તથતા તતઃ સા તથતાદ્વયાદ્વૈધીકારા. એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાતઃ. યથા તથાગતતથતા સર્વત્રગાવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા, એવં હિ સુભૂતિતથતા સર્વત્રગાવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા. યથા તથાગતતથતા અભિન્ના અભેદતથતાનુપલભ્યા, એવં સુભૂતિતથતા અભિન્ના અભેદતથતાનુપલભ્યા. એવં હિ સુભૂતિસ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાતઃ. યથા તથાગતતથતાનન્યતથતા સર્વધર્મતથતા, યા ન સા કદાચિન્ ન તથતા, સદા સા તથતા તથૈવ સુભૂતિસ્થવિરો ઽનન્યતથતા યા તથાગતમ્ અનુજાતો ન ક્વચિદ્ અનુજાતઃ, એવં હિ સુભૂતિસ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાતઃ. યથા તથાગતતથતા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, એવં સર્વધર્મતથતા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના. એવં હિ સુભૂતિસ્થવિરતથતા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, એવં હિ સુભૂતિસ્થવિરસ્ તથાગતમ્ અનુજાત ઇતિ ઉચ્યતે. અતીતતથતાસમતયા તથાગતતથતાસમતાતથાગતતથતાસમતયાતીતતથતાસમતા, અનાગતતથતાસમતયા તથાગતતથતાસમતા તથાગતતથતાસમતયા અનાગતતથતાસમતા, પ્રત્યુત્પન્નતથતાસમતયા તથાગતતથતાસમતા તથાગતતથતાસમતયા પ્રત્યુત્પન્નતથતાસમતા. ઇતિ હ્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. રૂપતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા રૂપતથતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા વિજ્ઞાનતથતા, ઇતિ હિ તથાગતતથતા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. સ્કન્ધતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા સ્કન્ધતથતા, ધાતુતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા ધાતુતથતા, આયતનતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા આયતનતથતા, પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા, ઇતિ હિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ (પ્સ્પ્_4:122) અદ્વૈધીકારમ્. અનન્યતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયાનન્યતથતા, એવં સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. દાનપારમિતાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા દાનપારમિતાતથતા, એવં શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાતથતા, ઇતિ હિ દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અધ્યાત્મશૂન્યતાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયાધ્યાત્મશૂન્યતાતથતા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાતથતા, ઇતિ હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતાતથતા ચ તથાગતતથતા ચ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. સ્મૃત્યુપસ્થાનતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા સ્મૃત્યુપસ્થાનતથતા, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા માર્ગતથતા. ઇતિ હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનતથતા ચ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા પ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતા, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતા, ઇતિ હ્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિતથતા ચ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતતથતા, આર્યસત્યતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા આર્યસત્યતથતા, અભિજ્ઞાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયાભિજ્ઞાતથતા, ઇતિ હિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતતથતા ચાર્યસત્યતથતા ચાભિજ્ઞાતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્તથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્તથતા, આવેણિકબુદ્ધધર્મતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતા, ઇતિ હિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્તથતા (પ્સ્પ્_4:123) ચાવેણિકબુદ્ધધર્મતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. સર્વાકારજ્ઞતાતથતયા તથાગતતથતા તથાગતતથતયા સર્વાકારજ્ઞતાતથતા, ઇતિ હિ સર્વાકારજ્ઞતાતથતા ચ તથાગતતથતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. ઇયં સા સુભૂતે તથાગતતથતાયાં તથતામ્ આગમ્ય તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ તથાગત ઇતિ નામધેયં લભતે. અસ્મિન્ ખલુ પુનસ્ તથતાપરિવર્તે ભાષ્યમાણે, યં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુઃ ષડ્વિકારમ્ અષ્ટાદશમહાનિમિત્તં કમ્પતે પ્રકમ્પતે સંપ્રકમ્પતે, ચલતિ પ્રચલતિ સંપ્રચલતિ, વેધતે પ્રવેધતે સંપ્રવેધતે, રણતિ પ્રરણતિ સંપ્રરણતિ, ક્ષુભ્યતિ પ્રક્ષુભ્યતિ સંપ્રક્ષુભ્યતિ, ગર્જતિ પ્રગર્જતિ સંપ્રગર્જતિ, પૂર્વા દિગ્ ઉન્નમતિ પશ્ચિમા દિગ્ અવનમતિ, પશ્ચિમા દિગ્ ઉન્નમતિ પૂર્વા દિગ્ અવનમતિ, ઉત્તરા દિગ્ ઉન્નમતિ દક્ષિણા દિગ્ અવનમતિ, દક્ષિણા દિગ્ ઉન્નમતિ ઉત્તરા દિગ્ અવનમતિ, અન્તાદ્ ઉન્નમતિ

મધ્યાદ્ અવનમતિ, મધ્યાદ્ ઉન્નમતિ અન્તાદ્ અવનમતિ.
અથ ખલુ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા દિવ્યૈશ્ ચન્દનચૂર્ણૈર્ ભગવન્તં સુભૂતિસ્થવિરં ચાભ્યવકિરન્ન્ એવં ચ વાચમ્ અભાષન્ત, આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અયં સુભૂતિસ્થવિરસ્ તથાગતતથતયા તથાગતમ્ અનુજાતઃ. ઇત્ય્ અગતિસ્વભાવઃ
અથ ખલુ સુભૂતિસ્થવિરસ્ તેષાં દેવપુત્રાણાં તામ્ એવ કથામ્ અનુબધ્નાતિ સ્મ, ઇતિ હિ દેવપુત્રાઃ સુભૂતિસ્થવિરો ન રૂપમ્ અનુજાતો ન રૂપસ્ય તથતામ્ અનુજાતો, નાન્યત્ર રૂપતથતાયા અનુજાતઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનમ્ અનુજાતો, ન વિજ્ઞાનતથતામ્ અનુજાતો, નાન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયા અનુજાતઃ ન સ્કન્ધધાત્વાયતનમ્ અનુજાતો ન સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતામ્ અનુજાતો નાન્યત્ર સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતાયા અનુજાતઃ ન પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અનુજાતો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતામ્ અનુજાતો, નાન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતાયા અનુજાતઃ. એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ, (પ્સ્પ્_4:124) ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુજાતો, ન સર્વાકારજ્ઞતાતથતામ્ અનુજાતો, નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાતથતાયા અનુજાતઃ. નાસંસ્કૃતમ્ અનુજાતો, નાસંસ્કૃતતથતામ્ અનુજાતો, નાન્યત્ર સંસ્કૃતતથતાયા અનુજાતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે યો વાનુજાયેત યેન વાનુજાયેત, યો વાનુજન્યેત યેન વાનુજન્યેત. ઇત્ય્ અજાતિસ્વભાવઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માચ્ છારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરેયં ભગવંસ્ તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિર્, યત્ર ન રૂપમ્ ઉપલભ્યતે ન રૂપતથતા, યદા રૂપમ્ એવ નોપલભ્યતે કુતઃ પુના રૂપતથતોપલપ્સ્યતે, યત્ર ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, યત્ર ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે ન વિજ્ઞાનતથતા, યદા વિજ્ઞાનમ્ એવ નોપલભ્યતે કુતઃ પુનર્ વિજ્ઞાનતથતોપલપ્સ્યતે. યત્ર ન સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે ન સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતા, યદા સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્ય્ એવ નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતોપલપ્સ્યતે. યત્ર ન પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચોપલભ્યન્તે ન પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા વા, યદા પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્ એવ વા નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગતથતા વોપલપ્સ્યતે. એવં સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા, યત્ર ન સર્વાકારજ્ઞતોપલભ્યતે, ન સર્વાકારજ્ઞતાતથતા, યદા સર્વાકારજ્ઞતૈવ નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સર્વાકારજ્ઞતાતથતોપલપ્સ્યતે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર એવમ્ એતદ્, ગમ્ભીરેયં શારિપુત્ર તથતા, યત્ર ન રૂપમ્ ઉપલભ્યતે, ન રૂપસ્ય તથતોપલભ્યતે, રૂપમ્ એવ નોપલભ્યતે કુતઃ પુના રૂપસ્ય તથતોપલપ્સ્યતે, યત્ર ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે ન વિજ્ઞાનસ્ય તથતોપલભ્યતે વિજ્ઞાનમ્ એવ નોપલભ્યતે કુતો વિજ્ઞાનસ્ય તથતોપલપ્સ્યતે. (પ્સ્પ્_4:125) યત્ર ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા ઉપલભ્યન્તે ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય તથતોપલભ્યતે, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ એવ નોપલપ્સ્યતે, કુતઃ પુનઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય તથતોપલપ્સ્યતે. એવં યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતોપલભ્યતે ન સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતોપલભ્યતે સર્વાકારજ્ઞતૈવ નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતોપલપ્સ્યતે. અસ્યાં ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર તથતાયામ્ અવિતથતાયામ્ અનન્યતથતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભિક્ષુશતદ્વયસ્યાનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, પઞ્ચાનાં ભિક્ષુણીશતાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ વિશુદ્ધં, પઞ્ચાનાં બોધિસત્ત્વસહસ્રાણામ્ અનુત્પત્તિકધર્મેષુ ક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્, ષષ્ટેશ્ ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરિહાણધર્મકાણામ્ અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ વિદિત્વા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યદ્ એતેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ?
ભગવાન્ આહ: એતૈશ્ ચ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વૈઃ પઞ્ચબુદ્ધશતાનિ પર્યુપાસિતાનિ સર્વત્ર ચ દાનં દત્તં શીલં રક્ષિતં ક્ષાન્ત્યા સંપાદિતં વીર્યમ્ આરબ્ધં ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ પ્રજ્ઞા ભાવિતા, તે પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતત્વાદ્ ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતત્વાદ્ એવં ચરિતાઃ, વયં દાનં દદામો વયં શીલં રક્ષામો વયં ક્ષાન્ત્યા સંપાદયામો વયં વીર્યમ્ આરભામહે વયં ધ્યાનં સમાપદ્યામહે વયં પ્રજ્ઞાં ભાવયામઃ, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાદ્ અનુપાયકૌશલેન દાનં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાં ભાવયામાસુઃ, તે નાનાત્વસંજ્ઞાયાં ચરન્તો નાનાત્વોપલબ્ધ્યા બોધિસત્ત્વનિયામં નાવક્રામન્તિ, તે બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અનવક્રામન્તઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તા યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તાઃ, કિં ચાપિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અસ્તિ માર્ગઃ શૂન્યતા વા નિમિત્તં વા પ્રણિહિતં વા તે પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતા ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કૃત્વા શ્રાવક ભવન્તિ.
(પ્સ્પ્_4:126)
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેન ભગવંસ્ તૈર્ એવં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ ધર્મૈઃ સુભાવિતૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતા ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કૃત્વા શ્રાવકા ભવન્તિ. બોધિસત્ત્વાઃ પુનર્ ભગવંસ્ તૈર્ એવં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ ધર્મૈઃ સુભાવિતૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપાયકૌશલ્યં ચાગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યન્તે?

ભગવાન્ આહ: ઇહ શારિપુત્ર એકઃ સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેન વિરહિતઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ ધર્માન્ ભાવયન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યમ્ અનાગમ્ય શ્રાવકો ભવતિ. અપરઃ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ ધર્માન્ ભાવયન્ન્ ઉપાયકૌશલેન બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામત્ય્ અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યતે. તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર પક્ષિણઃ શકુનેર્ યોજનશતિકો વા આત્મભાવો ભવેદ્, દ્વિયોજનશતિકો વા ત્રિયોજનશતિકો વા ચતુર્યોજનશતિકો વા આત્મભાવો ભવેત્, સ દેવેભ્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશેભ્યો જમ્બૂદ્વીપમ્ આગન્તવ્યં મન્યેત, સ ચ પક્ષી શકુનિર્ અપક્ષો ભવેત્, સ દેવેભ્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશેભ્ય આત્માનં પરિમોક્તવ્યં મન્યેત જમ્બૂદ્વીપં ગમિષ્યામીતિ. અથ તસ્ય પક્ષિણઃ શકુનેર્ અર્ધપતિતસ્યલ્તદ્ અભવત્, અહો બતાહં દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષુ પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે શારિપુત્રાપિ નુ સ પક્ષી શકુનિઃ પ્રતિબલઃ, પુનર્ એવ દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષુ પ્રતિષ્ઠાતુમ્?
શારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: સચેત્ પુનર્ અસ્યાન્તરે, એવં ભવેદ્, અહો બતાહમ્ અક્ષતો ઽનુપહતો જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે શારિપુત્રાપિ નુ સ પક્ષી શકુનિર્ અક્ષતો ઽનુપહતો જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિતિષ્ઠેત્?
શારિપુત્ર આહ: નો ભગવન્, ક્ષતશ્ ચાસૌ ભગવન્ન્ ઉપહતશ્ ચાપ્રાપ્ત એવ જમ્બૂદ્વીપં મરણં નિગચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ એતદ્ ભવતિ ભગવન્ યસ્ય મહાંશ્ ચાત્મભાવો ભવતિ, અજાતપક્ષશ્ ચ દૂરાચ્ ચ વિપ્રકૃષ્ટાત્ પ્રપતતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારિપુત્ર કિઞ્ ચાપિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ અવગમ્ય દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તસ્ય ચ મહત્ પ્રસ્થાનં મહાંશ્ ચિત્તોત્પાદો ઽપ્રમાણપરિગ્રહો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયોપાયકૌશલેનૈવ (પ્સ્પ્_4:127) વિરહિતઃ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાવિરહિતેન ચિત્તેન દાનં દત્તં ભવતિ શીલં રક્ષિતં ક્ષાન્ત્યા સંપાદિતં વીર્યમ્ આરબ્ધં ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ સ ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયોપાયકૌશલેન ચ વિરહિતો ઽભૂત્, તેન સ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ. કિઞ્ ચાપિ સ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં સમન્વાહરતિ આરાધયતિ નિમિત્તીકરોતિ, ન ચ સ તથાગતાનાં શીલં જાનાતિ સમાધિં જાનાતિ પ્રજ્ઞાં જાનાતિ વિમુક્તિં જાનાતિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં જાનાતિ, સો ઽજાનન્ ન બુધ્યમાનઃ શૂન્યતાયામ્ આનિમિત્તે પ્રણિહિતે વા શાન્તિં શૃણોતિ સ તાં શાન્તિં નિમિત્તીકરોતિ નિમિત્તતશ્ ચાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. એવં હિ પરિણામયન્ બોધિસત્ત્વઃ સ્થાસ્યતિ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ એતચ્ છારિપુત્ર યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયોપાયકૌશલેન ચ વિરહિતો ભવતિ, ન ચ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, સ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ. ઇતિ તથતાનુપલમ્ભસ્વભાવઃ
ઇત્ય્ ઉક્તં સ્વભાવલક્ષણમ્
યઃ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્યતે ન ચ નિમિત્તીકરોતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ભાવયતિ ન ચ નિમિત્તીકરોતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયતિ ન ચ નિમિત્તીકરોતિ. ઇતિ સામાન્યેન મોક્ષભાગીયમ્
સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયોપાયકૌશલ્યેન ચાવિરહિતસ્ ત્રૈયધ્વિકાન્ બુદ્ધાન્ સમન્વાહરતિ, તેષાં ચાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતયશ્ ચ શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, તત્સર્વં ન નિમિત્તીકરોતિ ન શૂન્યતાસમાધિં નિમિત્તીકરોતિ આનિમિત્તસમાધિમ્ અપ્રણિહિતસમાધિં ન નિમિત્તીકરોતિ વેદિતવ્યમ્ એતચ્ છારિપુત્ર નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ (પ્સ્પ્_4:128) વા સ્થાસ્યતીતિ, અક્ષતો ઽનુપહતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. ઇતિ શ્રદ્ધાત્મકં મોક્ષભાગીયમ્
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનં દત્તં ન ચ નિમિત્તીકૃતં, શીલં રક્ષિતં ક્ષાન્ત્યા સંપાદિતં વીર્યમ્ આરબ્ધં ધ્યાનં સમાપન્નં પ્રજ્ઞા ભાવિતા ન ચ નિમિત્તીકૃતા, અતિતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનિ ન નિમિત્તીકૃતાનિ, ઇદં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તદ્ ઉપાયકૌશલ્યં યન્ નિમિત્તવિરહિતેન ચિત્તેન દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનં સમાપદ્યતે પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ભાવયતિ, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ભાવયતિ, સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ સમાપદ્યતે, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાવયતિ ન ચ નિમિત્તીકરોતિ, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરતિ ન ચ નિમિત્તીકરોતિ. ઇતિ વીર્યાત્મકં મોક્ષભાગીયમ્
શારિપુત્ર આહ: યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ, યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચોપાયકૌશલ્યેન ચાવિરહિતાશયસ્ તસ્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. ઇતિ સ્મૃત્યાત્મકં મોક્ષભાગીયમ્

તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધો યો ઽભિસંબુધ્યેત યેન ચાભિસંબુધ્યેત યં ચાભિસંબુધ્યેત રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદો વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ વા સર્વપારમિતા વા સર્વશૂન્યતા વા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા વા ધર્મા આર્યસત્યાનિ વા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો વા સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વા અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા વા બુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતા વા. યે પુનર્ ઇમે ભગવન્ બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતા ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતાશ્ ચ સંશયસ્ તેષાં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો (પ્સ્પ્_4:129) ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંસ્ તૈર્ બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્ વા પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતૈર્ યદ્યદ્ એવ દાનં દત્તં તત્સર્વં નિમિત્તીકૃત્ય દત્તમ્, એવં યદ્યદ્ એવ શીલં રક્ષિતં ક્ષાન્ત્યા સંપાદિતં વીર્યમ્ આરબ્ધં ધ્યાનં સમાપન્નં, યા ચૈવ પ્રજ્ઞા વ્યવચારિતા સા સર્વા નિમિત્તીકૃત્ય વ્યવચારિતા. તસ્માત્ સંશયસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યાવિરહિતેન ભવિતવ્યં, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાયકૌશલ્યેન સ્થિત્વાનુપલમ્ભયોગેન આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન દાનં દાતવ્યં શીલં રક્ષિતવ્યં ક્ષાન્ત્યા સંપાદયિતવ્યં વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન અધ્યાત્મશૂન્યતા ભાવયિતવ્યા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાવયિતવ્યા. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિતવ્યાનિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેનાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેનાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સમાપત્તવ્યાઃ. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેનાર્યસત્યાનિ ભાવયિતવ્યાનિ. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન સર્વવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ ભાવયિતવ્યાનિ. આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા ભાવયિતવ્યાઃ, આનિમિત્તસહગતેન ચિત્તેન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરિતવ્યમ્.