પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 141149

ભગવાન્ આહ: દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સુભૂતે ન પ્રતિષ્ઠતે. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? સ્વભાવશ્ ચ તેષાં ફલં નાસ્તિ યત્ર પ્રતિષ્ઠેત યેન વા પ્રતિષ્ઠેત યો વા પ્રતિષ્ઠેત, ન ચ તાવન્માત્રકેન તુષ્ટિમ્ આપદ્યતે, ન ચ મયા સ્રોતઆપત્તિફલં ન પ્રાપ્તવ્યં પ્રાપ્તવ્યં મયા સ્રોતઆપત્તિફલં ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યમ્, એવં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં, ન ચ મયાર્હત્ત્વં ન પ્રાપ્તવ્યં પ્રાપ્તવ્યં મયાર્હત્ત્વં ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યં, ન ચ મયા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ન પ્રાપ્તવ્યા પ્રાપ્તવ્યા મયા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યં, યદ્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતિ, દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ન પ્રતિષ્ઠતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય નાન્યત્ર ચિત્તં પ્રતિલબ્ધમ્ અન્યત્રાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમામ્ અપિ ભૂમિમ્ ઉપાદાય વર્તમાનો ઽન્યત્ર ન કિંચિચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયત્ય્ અન્યત્રાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં યાવદ્ દશમીં ભૂમિમ્ ઉપાદાય વર્તમાનો નાન્યત્ર કિંચિચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, યાવદ્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તેર્ નાન્યત્ર કિંચિચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ અન્યત્રાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અતૃપ્તમાનસઃ. સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવદ્ એવ કાયેન (પ્સ્પ્_6-8:123) વા પરાક્રમતે વાચા વા મનસા વા પરાક્રમતે, નાન્યત્ર બોધિચિત્તાત્ તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિચિત્તે સ્થિત્વાવિક્ષિપ્તમાનસો બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા અનુત્પન્નાઃ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્મા અનુત્પન્નાસ્ તત્ પુનઃ કથં યેનાભિસંસ્કુર્વન્તિ, તેષાં સર્વધર્મા અનુત્પન્નાઃ?
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ન પુનર્ ભગવન્ન્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા, યે પુનર્ ઇમાં ધર્મસ્થિતિતાન્ ન જાનન્તિ તેષામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ યેન માર્ગેણ સત્ત્વાન્ મોચયતિ સંસારાત્.
ઇતિ સર્વાભિનિવેશપ્રહાણનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અનુત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે ઉતાહો ઉત્પન્નેન?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ નાનુત્પન્નેન ચોત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ નૈવ નાનુત્પન્નેન નૈવ નોત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સુભૂતે માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે નામાર્ગેણ, બોધિર્ એવ સુભૂતે માર્ગઃ, માર્ગ એવ બોધિઃ.
(પ્સ્પ્_6-8:124)
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્મન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિર્ એવ માર્ગો માર્ગ એવ બોધિર્ અનુપ્રાપ્તૈવ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસ્, તત્ કથં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નિર્દિશ્યતે? દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણૈર્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈશ્ ચતુર્ભિર્ આર્યસત્યૈઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અષ્ટવિમોક્ષૈર્ નવભિર્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિઃ સર્વધારણીમુખૈર્ દશભિર્ બોધિસત્ત્વભૂમિભિર્ દશભિઃ પારમિતાભિર્ વિંશતિભિઃ શૂન્યતાભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકબુદ્ધધર્મૈઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે બુદ્ધો બોધિં પ્રાપ્યતિ બુદ્ધ એવ બોધિર્ એવ બુદ્ધઃ.
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવં વદત્ય્, અનુપ્રાપ્તૈવ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિર્ ઇતિ. ઇહ સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂર્ય સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ સર્વશૂન્યતાશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તીર્ અષ્ટવિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધિધારણીમુખાનિ દશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ દશતથાગતબલાં વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂર્ય વજ્રોપમે સમાધૌ સ્થિત્વૈકચિત્તક્સણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે તદા તથાગત ઇતિ નિર્દિશ્યતે સર્વધર્માન્ જાનીત ઇત્ય્ અતઃ સર્વદર્શિં સર્વજ્ઞ ઇત્ય્ અભિધીયતે.
ઇતિ સમ્યક્સંબોધિપ્રાપ્તિનિર્વેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય કાયદૌઃશીલ્યં (પ્સ્પ્_6-8:125) વાગ્દૌઃશીલ્યં મનોદૌઃસીલ્યમ્ આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ વિશોધયતિ યૈઃ પરિશુધૈઃ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમદ્ ભગવન્ કાયદૌઃશીલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વાગ્દૌઃશીલ્યં મનોદૌઃશીલ્યમ્?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ કાયકર્માકુશલી પ્રાણાતિપાતે વર્તતે, અદત્તાદાને વર્તતે, કામમિથ્યાચારે વર્તતે, ઇદમ્ ઉચ્યતે કાયદૌઃશીલ્યં, યદ્ વાક્કર્માકુશલં મૃષાવાદે વર્તતે, પિશુનવચને વર્તતે, પારુષ્યે વર્તતે, અબદ્ધપ્રલાપે વર્તતે, ઇદમ્ ઉચ્યતે વાગ્દૌઃશીલ્યં, યન્ મનસ્કર્માકુશલમ્ અભિધ્યાયાં વર્તતે, વ્યાપાદે ચ વર્તતે, મિથ્યાદૃષ્ટૌ વર્તતે, ઇદમ્ ઉચ્યતે મનોદૌઃશીલ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યત્ માત્સર્યચિત્તમ્ ઇદં મનોદૌઃશીલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યદ્ દૌઃશીલ્યચિત્તં ક્ષોભચિત્તં કૌશીદ્યચિત્તં વિક્ષેપચિત્તમ્ અસમાહિતચિત્તં દૌષ્પ્રજ્ઞચિત્તમ્ ઇદમ્ અપિ દૌઃશીલ્યચિત્તં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યચ્ છીલમ્ અપરિશુદ્ધમ્ ઇદમ્ અપ્ય્ અપરિશુદ્ધં દૌઃશીલ્યચિત્તં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ વિરહિતશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ શૂન્યતાસમાધિનાનિમિત્તસમાધિનાપ્રણિહિતસમાધિના વિરહિત ઇદમ્ અપિ દૌઃશીલ્યચિત્તં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય.

પુનર્ અપરં સુભૂતે યચ્ છ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ સ્પૃહણા, ઇદમ્ અપિ દૌષ્ઠુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. યત્ સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ સ્પૃહણા, ઇદમ્ અપિ દૌષ્ઠુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. યદ્ અનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ સ્પૃહણા, ઇદમ્ અપિ દૌષ્ઠુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. યદ્ અર્હત્ત્વસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ સ્પૃહણા, ઇદમ્ અપિ દૌષ્ઠુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પ્રત્યેકબોધિસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ સ્પૃહણા, ઇદમ્ અપિ દૌષ્ઠુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય.
(પ્સ્પ્_6-8:126)
પુનર્ અપરં સુભૂતે રૂપસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, વેદનાસંજ્ઞા સંજ્ઞાસંજ્ઞા સંસ્કારસંજ્ઞા વિજ્ઞાનસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, ચક્ષુઃસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, શ્રોત્રસંજ્ઞા ઘ્રાણસંજ્ઞા જિહ્વાસંજ્ઞા કાયસંજ્ઞા મનઃસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, રૂપસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, શબ્દસંજ્ઞા ગન્ધસંજ્ઞા રસસંજ્ઞા સ્પ્રષ્ટવ્યસંજ્ઞા ધર્મસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, શ્રોત્રવિજ્ઞાનસંજ્ઞા ઘ્રાણવિજ્ઞાનસંજ્ઞા જિહ્વાવિજ્ઞાનસંજ્ઞા કાયવિજ્ઞાનસંજ્ઞા મનોવિજ્ઞાનસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, શ્રોત્રસંસ્પર્શસંજ્ઞા ઘ્રાણસંસ્પર્શસંજ્ઞા જિહ્વાસંસ્પર્શસંજ્ઞા કાયસંસ્પર્શસંજ્ઞા મનઃસંસ્પર્શસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, પૃથિવીધાતુસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યમ્, અબ્ધાતુસંજ્ઞા તેજોધાતુસંજ્ઞા, વાયુધાતુસંજ્ઞા, આકાશધાતુસંજ્ઞા વિજ્ઞાનધાતુસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, સ્કન્ધસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલયં, ધાતુસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યમ્, આયતનસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યમ્, અવિદ્યાસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, સંસ્કારસંજ્ઞા વિજ્ઞાનસંજ્ઞા નામરૂપસંજ્ઞા ષડાયતનસંજ્ઞા સ્પર્શસંજ્ઞા વેદનાસંજ્ઞા તૃષ્ણાસંજ્ઞા ઉપાદાનસંજ્ઞા ભવસંજ્ઞા જાતિસંજ્ઞા જરામરણસંજ્ઞા શોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, સ્ત્રીસંજ્ઞા પુરુષસંજ્ઞા કામધાતુસંજ્ઞા રૂપધાતુસંજ્ઞા આરૂપ્યધાતુસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યં, કુશલસંજ્ઞા અકુશલસંજ્ઞા લૌકિકસંજ્ઞા લોકોત્તરસંજ્ઞા સાસ્રવસંજ્ઞા અનાસ્રવસંજ્ઞા સંસ્કૃતસંજ્ઞા અસંસ્કૃતસંજ્ઞા દૌષ્ઠુલ્યમ્, ઇદં કાયદૌષ્ઠુલ્યં વાગ્દૌષ્ઠુલ્યં મનોદૌષ્ઠુલ્યં, તદ્ વિવર્જ્યાત્મના ચ દાનાં દદાતિ, પરાંશ્ ચ દાને સમાદાપયતિ, અન્નમ્ અન્નાર્થિકાનાં પાનં પાનાર્થિકાનાં વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિકાનાં યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાન્ સર્વોપકરણપરિષ્કારાન્ દદાતિ, પરાંશ્ ચાન્યતરાન્યતરેષુ માનુષ્યકેષુ (પ્સ્પ્_6-8:127) સર્વોપકરણપરિષ્કારેષુ સમાદાપયતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ, આત્મના ચ શીલં રક્ષતિ પરાંશ્ ચ શીલે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ, આત્મના ચ વીર્યમ્ આરભતે પરાંશ્ ચ વીર્યે સમાદાપયતિ, આત્મના ચ ધ્યાનં સમાપદ્યતે પરાંશ્ ચ ધ્યાને સમાદપયતિ, આત્મના ચ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાયાં સમાદાપયતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ, આત્મના ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નપરિપૂર્ણે કૃત્વા ત્રિષુ રત્નેષુ દાનં દદાતિ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેન
મે સપ્તરત્નમ્ અયં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવતુ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યાનિ વાદ્યાનિ વાદયતિ બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધચૈત્યેષુ વા, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેન મે દિવ્યાઃ શબ્દા મનોરમાઃ શ્રોત્રસુખા સતતસમિતં વાદ્યા ભવન્તુ બુદ્ધક્ષેત્રે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યૈર્ ગન્ધૈસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું પરિપૂરયિત્વા બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધચૈત્યેષુ વા દદાતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેન મે દિવ્યા ગન્ધા ઘ્રાણસુખા મનોરમા ભવન્તુ બુદ્ધક્ષેત્રે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શતરસાનિ ભોજનાનિ તથાગતેષુ વા દદાતિ, તથાગતશ્રાવકેષુ વા તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેન બુદ્ધક્ષેત્રે મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય શ્રાવકસંઘસ્ય શતરસાનિ ભોજનાનિ સંપદ્યેરન્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યાન્ય્ ઉપલેપનાનિ દદાતિ, તથાગતેષુ વા તથાગતશ્રાવકેષુ વા તથાગતચૈત્યેષુ વા, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેન મે બુદ્ધક્ષેત્રે દિવ્યાનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ કાયસુખાનિ મનોનુકૂલાનિ (પ્સ્પ્_6-8:128) સંપદ્યેરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સર્વસત્ત્વાનામ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંકલ્પૈર્ આત્મના ચ સર્વસત્ત્વૈશ્ ચ સાર્ધં પઞ્ચકામગુણાન્ બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધશ્રાવકેષુ વા સર્વસત્ત્વેષુ વોપનામયતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્ અનેન કુશલમૂલેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય મે સર્વશ્રાવકસંઘસ્ય સર્વસત્ત્વાનાં ચ મનોરમાઃ પઞ્ચકામગુણાઃ સ્યુર્ ઇતિ. એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, યં નૂનમ્ અહમ્ આત્મના ચ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ પ્રથમે ધ્યાને નિવેશયેયમ્, એવં દ્વિતીયે તૃતીયે ધ્યાને, આત્મના ચ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ ચતુર્થે ધ્યાને નિવેશયેયમ્, આત્મના ચ મૈત્રીં ભાવયેયં, સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ મૈત્રીભાવનાયાં નિવેશયેયમ્, એવં કરુણામુદિતામ્ આત્મના ચોપેક્ષાં ભાવયેયં સર્વસત્ત્વાં ચોપેક્ષાભાવનાયાં નિવેશયેયમ્, આત્મના ચાકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચાકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેયં, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિમ્ આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તિમ્, આત્મના ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્, આત્મના ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયેયં સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાન્ય્, આત્મના ચાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ભાવયેયં સર્વસત્ત્વાંશ્ ચાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગભાવનાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્, આત્મના ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયેયં સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખભાવનાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેયં, તસ્ય મમાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય, સર્વસત્ત્વા એવં ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈર્ અવિરહિતા ભાવેયુશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિર્ અવિરહિતા ભાવેયુશ્ ચતુર્ભિર્ બ્રાહ્મૈર્ વિહારૈર્ અવિરહિતા ભવેયુઃ, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ અવિરહિતા (પ્સ્પ્_6-8:129) ભવેયુઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ વિમોક્ષમુખૈર્ અવિરહિતા ભવેયુર્ ઇત્ય્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, સ તાવદ્ બોધૌ ચરતિ યાવદ્ ઇમે સર્વાભિપ્રાયાઃ પરિપૂર્ણા ભવન્તિ, સ આત્મના ચ સર્વકુશલધર્મસમન્વાગતો ભવતિ, પરાંશ્ ચ સર્વકુશલધર્મસમન્વાગતાન્ કરોતિ, તસ્ય સ્વભિરૂપઃ પ્રાસાદિકો દર્શનીયો મહાપુરુષલક્ષણવિભૂષિત આત્મભાવો ભવતિ, યે ચ તેન બોઓધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાઃ પરિપાચિતાસ્ તેષાં ચ સત્ત્વાનાં સ્વભિરૂપઃ પ્રાસાદિકો દર્શનીયો મહાપુરુષલક્ષણવિભૂષિત આત્મભાવો ભવતિ યદ્ ઉત પુણ્યપરિગ્રહાદ્, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બુદ્ધક્સેત્રં પરિશોધયિતવ્યં, યથા ત્રયાણામ્ અપાયાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, સર્વદૃષ્ટિગતાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્
અપિ ન ભવિષ્યતિ, રાગદોષમોહાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, યાવદ્ દ્વયસ્ય નામધેયમ્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, અનિત્યદુષ્ખાનાત્માશુભપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, પરિગ્રાહકપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, અહંકારમમકારપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, ફલવ્યવસ્થાનપ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ, અન્યત્ર શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસ્ય સમાધેર્ ઘોષઃ પ્રચરિષ્યતિ, ત્યાગેચ્છતાયાઃ યાવત્ પ્રજ્ઞેચ્છતાયાઃ સર્વેષાં સત્ત્વાનાં છન્દાદ્ એવ વૃક્ષેભ્યો ઘોષા નિશ્ચરિષ્યન્તિ વાતેરિતેભ્યઃ એવં સર્વેભ્યો ઽધ્યાત્મિકબાહ્યેભ્યો ધર્મેભ્યો ઘોષા નિશ્ચરિષ્યન્તિ, શૂન્યમ્ ઇતિ વાનિમિત્તમ્ ઇતિ વાપ્રણિહિતૈન્ ઇતિ વા શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ, અનુત્પાદાનિરોધાનાં શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ, યથૈવ સર્વધર્માણાં નૈઃસ્વાભાવ્યં તથાઇવ શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ, સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યા ઇતિ, યથૈતેષાં ધર્માણાં સ્વભાવસ્ તથાઇવ શબ્દો નિશ્ચરિષ્યત્ય્ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, યચ્ છૂન્યન્ ન તત્ર નિમિત્તમ્ અસ્તિ તદ્ અપ્રણિહિતમ્ એષા સૈવં રૂપાધર્મદેશના નિશ્ચરિષ્યતિ રાત્રૌ દિવસે વા સ્થિતાણાં વા નિષણ્ણાનાં વા શયનાનાં વા ચઙ્ક્રમતાં વા ઇદૃશાઃ સર્વધર્મદેશના નિશ્ચરિષ્યન્તિ. તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે યદાસૌ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ સ્યાત્, તસ્ય ખલુ પુનસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવ સતો યે દશદિગ્લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે (પ્સ્પ્_6-8:130) સર્વે ઽસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યન્તે, યે ચ તસ્ય વર્ણં સત્ત્વા શ્રોષ્યન્તિ નામધેયં વા તે સર્વે નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધ્યૌ. તસ્ય ખલુ પુનસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મં દેશયતો ન કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય સંશયો ભવિષ્યતિ, અયં ધર્મો ઽયન્ ન ધર્મઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ખલુ પુનઃ સર્વધર્માણાં ધર્મતા ન તત્ર કશ્ચિદ્ અધર્મઃ સર્વ એવ સ ધર્મઃ. તત્ર યે સત્ત્વા અકુશલમૂલગ્રસ્તા વાનવરોપિતકુશલમૂલા વા બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધશ્રાવકેષુ વા કલ્યાણમિત્રાપરિગૃહીતા
આત્મદૃષ્ટિમ્ આલીયન્તે યાવત્ પશ્યકદૃષ્ટિમ્ આલીયન્તે, અન્તેષુ તિષ્ઠન્તિ, ઉચ્છેદે વા શાશ્વતે વા, આત્મના મિથ્યાગ્રહેણ ગૃહીતા અસમ્યક્સંબુદ્ધેષુ સમ્યક્સંબુદ્ધસંજ્ઞિન્, સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ વાસમ્યક્સંબુદ્ધસંજ્ઞિનસ્ તે ઽધર્મે ધર્મ ઇતિ વદન્તિ, તે ધર્મં પ્રતિક્ષિપન્તિ તે ધર્મં પ્રતિક્ષિપ્ય કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યન્તે, તાંસ્ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાન્ સંસારપર્યાપન્નાંસ્ તતઃ પાપકદૃષ્ટિગતાદ્ વિવેચયન્તિ વિવેચ્ય નિયતે રાશૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. તે તત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતા ન પુનર્ અપાયેષૂપપદ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, યસ્ય પરિશુદ્ધસ્ય ન કિંચિત્ સત્ત્વાનાં વૈકલ્યં ભવિષ્યતિ લૌકિકેષુ વા ધર્મેષુ લોકોત્તરેષુ વા ધર્મેષુ સાસ્રવેષુ વા ધર્મેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ વા ધર્મેષુ સંસ્કૃતેષુ વાસંસ્કૃતેષુ વા ધર્મેષુ યાવત્ સર્વે નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
ઇતિ બુદ્ધક્ષેત્રવિશુદ્ધિનિવેશનકર્મ

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ?
ભગવાન્ આહ: નિયતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે રાશૌ નિયતઃ શ્રાવકરાશૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધરાશૌ વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકરાશૌ વા નિયતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધરાશૌ વા નિયતો ઽપિ તુ બુદ્ધરાશૌ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદિક (પ્સ્પ્_6-8:131) ઉતાહો ઽવિનિવર્તનીયો ઽથ ચરમભવિકઃ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વા નિયતઃ ચરમભવિકો વા નિયતો ઽપિ તુ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો નિયતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતો ઽપાયેષૂપપત્સ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે નિયતઃ પતિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽપાયેષૂપપત્સ્યતે. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ ત્વ્ અષ્ટમકો વા સ્રોતઆપન્નો વા સકૃદાગામિ વા અનાગામિ વાર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા નિયતો ઽપાયેષૂપપત્સ્યન્તે.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽપાયેષૂપપત્સ્યતે નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યઃ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્તિં સંપાદયતિ વીર્યમ્ આરભતે ધ્યાનં સમાપદ્યતે પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, મૈત્રીં કરુણાં મુદિતામ્ ઉપેક્ષાં સત્ત્વેષુ ભાવયતિ, સર્વાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્ પ્રહાય તિષ્ઠતિ, સો ઽપાયેષૂપપત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, દીર્ઘાયુષ્કેષુ વા દેવેષૂપપત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, યત્રાપચારઃ કુશલાનાં ધર્માણાં પ્રત્યન્તેષુ વા જનપદેષૂપત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, મિથ્યાદૃષ્ટિકેષુ વા કુલેષૂપપદ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, તત્ર ચોપપત્સ્યતે યત્ર ન બુદ્ધશબ્દો ન ધર્મશબ્દો ન સંઘશબ્દઃ શ્રુયતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, અક્રિયાદૃષ્ટિકેષુ વા કુલેષૂપપત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો ઽધ્યાશયેન દશાકુશલાન્ કર્મપથાન્ અધ્યાપદ્યેત નેદં સ્થાનં વિદ્યતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં કુશલધર્મસમન્વાગતો યદ્ ઉત નાપ્રતિરૂપેષુ સ્થાનેષૂપપત્સ્યતે, તત્ કિં તથાગતેનાત્મના જાતકાનિ નિર્દિષ્ટાનિ, ઇમે પુનઃ કુશલા ધર્માઃ ક્વગતાઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન પુનઃ સુહ્બૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંચિન્ત્યતમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ, (પ્સ્પ્_6-8:132) યેનાત્મભાવેન સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્યઃ તમ્ આત્મભાવં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય પ્રતિગૃહ્ણાતિ, કિં પુનઃ સુભૂતે ઽસ્ત્ય્ એતદ્ અર્હતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય વા ઉપાયકૌશલ્યં યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતસ્ તિર્યગ્યોનાવ્ ઉપપન્નઃ સ્યાત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તથાગતસ્ય તદ્ ઉપાયકૌશલ્યમ્ અસ્તિ યેન તત્રોપપન્નઃ સ્યાદ્, યે ચ તત્ર વધાય પરાક્રમન્તે તાન્ અનુત્તરાયાં ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ વિનયે પ્રતિષ્ઠાપયતિ તેષામ્ એવ ચાર્થે આત્માનં પરિત્યજયતિ, ન ચ તેષાં સત્ત્વાનાં વિહેઠના ભવતિ, તદ્ અનેન તે સુહ્બૂતે પર્યાયેનૈવં વેદિતવ્યં તથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય મહાકરુણાં પરિપૂરયમાણો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તિર્યગ્યોનૌ વર્તતે.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમેષુ ભગવન્ કુશલધર્મેષુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમમ્ એવંરૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સર્વન્ તત્ સુભૂતે કુશલં કર્મ યદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિપૂરયિતવ્યં, સર્વકુશલધર્મપરિપૂરિર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણેન ન કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ન પરિપૂરયિતવ્યો યેન પરિપૂરિતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત, તદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વકુશલધર્મપરિપૂર્યૈ શિક્ષિતવયં યત્ર શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ સર્વવાસનાનુસંધિં પ્રહાસ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવચ્ છુક્લધર્મસમન્વાગત આર્યેણાનાસ્રવેણ ધર્મેણાપાયેષૂપપદ્યતે તિર્યગ્યોનૌ વા?
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે તથાગત આર્યો ઽનાસ્રવઃ?
સુભૂતિર્ આહ: આર્યો ભગવન્ન્ અનાસ્રવઃ.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તથાગતસ્ તિર્યગ્યોનિગતં પ્રાણિનમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્મિણોતિ, યદ્ અભિનિર્માય બુદ્ધકૃત્યં કુર્યાત્?
સુભૂતિર્ આહ: કુર્યાદ્ ભગવન્ કુર્યાત્ સુગત.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તથાગતસ્ તિર્યગ્ ભવતિ?
(પ્સ્પ્_6-8:133)
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તિર્યગ્યોનેર્ દુઃખં પ્રત્યનુભવતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આર્યેણાનાશ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વગતઃ સઞ્ચિન્ત્ય તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ, યેનાત્મભાવેન સમન્વાગતમ્ અન્યાન્ પરિપાચયેદ્ યથા તથાગતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતસ્ તન્ નિર્મિતમ્ અભિનિર્મિણોતિ, યદ્ અભિનિર્માય કર્મ કારયતિ, યેન કર્મણા પરેષાં પ્રીતિર્ જાયતે?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આર્યેણાનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતસ્ તત્ તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ, યેનાત્મભાવેન સમન્વાગતઃ સત્ત્વાનાં કૃત્યં કરોતિ, ન ચ તથારૂપાં વેદનાં પ્રત્યનુભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: ન હિ ભગવન્ દુષ્ખા અપાયા?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે માયાકારા માયાં દર્શયતિ, હસ્તિવિગ્રહં વાશ્વવિગ્રહં વા બલીવર્દવિગ્રહં વાન્યાન્ વા વિવિધાન્ પ્રાણકજાતાન્ દર્શયત્ય્ અપિ તુ સ હસ્તી વા ભવતિ, અશ્વો વા બલીવર્દવિગ્રહો વાન્યે વા વિવિધાઃ પ્રાણકજાતા ભવન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આર્યેણાનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતઃ સઞ્ચિન્ત્ય તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ યેનાત્મભાવેણ સમન્વાગતઃ સત્ત્વાનાં કૃત્યં કરોતિ, ન ચ તથારૂપાં વેદનાં પ્રત્યનુભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: મહોપાયકુશલો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો નામ ભગવન્ન્ આર્યેણાનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતો યેન યેન હ્ય્ આત્મભાવેન શક્યતે સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તુન્ તં તમ્ એવાત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ.
ઇતિ સમ્યક્સંબોધિપ્રતિનિયમનિવેશનકર્મ
કતમેષુ ભગવન્ શુક્લેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા ઇદમ્ એવંરૂપમ્ ઉપાયકૌશલ્યં કરોતિ યેન તૈર્ ન લિપ્યતે?

ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો (પ્સ્પ્_6-8:134) મહાસત્ત્વ એવંરૂપેણોપાયકૌશલ્યેન સમાન્વગતો ભવતિ, યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ પૂર્વદક્ષિણપશ્ચિમોત્તરસ્યામ્ અધમૂર્ધં વિદિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાનાં કૃત્યં કરોતિ, ન તત્ર ક્વચિત્ સ્પૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વથૈવ ધર્માન્ નોપલભતે, યદ્ વા સ્પૃશ્યેત યેન વા સ્પૃશ્યેત યો વા સ્પૃશ્યેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વ એતે ત્રયો ધર્માઃ સ્વભાવશૂન્યાઃ તત્ર ન શૂન્યતયા શૂન્યતા સંસ્પૃશ્યતે નૈવ શૂન્યતાં કશ્ચિત્ સંસ્પૃશતિ, નાપિ શૂન્યતા સંસ્પૃશ્યતે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યતા નોપલભ્યતે, ઇયં સાનુપલંભશૂન્યતા યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવ સ્થિતો નાન્યેષુ ધર્મેષુ?
ભગવાન્ આહ: કતમો વા સુભૂતે ધર્મોએ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાન્તર્ગતઃ?
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યા, તત્ કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા અન્તર્ગતાઃ, ન હિ ભગવઞ્ છૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્માન્તર્ગતઃ?

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન પુનઃ સુભૂતે સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, ન ચ સર્વધર્માઃ શૂન્યતાયામ્ અન્તર્ગતાઃ.
ઇત્ય્ અપ્રમેયસત્ત્વાર્થનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્મે શૂન્યતાયાં સ્થિત્વા અભિજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરતિ, યાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદી વાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ ગચ્છતિ, તેષુ ચ લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તાન્ પર્યુપાસ્તે ધર્મઞ્ ચ શૃણોતિ તેષુ ચ બુદ્ધેષુ ભગવન્સુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયત્ય્, એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધવં વિદિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ ગચ્છતિ, તેષુ ચ લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તાન્ પર્યુપાસ્તે ધર્મઞ્ ચ શૃણોતિ તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ.
(પ્સ્પ્_6-8:135)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યે તે પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવસ્ તાન્ સર્વાન્ શૂન્યાન્ પશ્યતિ, યે ઽપિ તત્ર બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્વભાવેણ શૂન્યા, અન્યત્ર નામસંકેતાત્ પ્રજ્ઞાપ્તિમ્ ઉપાદાય નિર્દિશ્યન્તે, સા ચ સર્વા પ્રજ્ઞપ્તિઃ સ્વભાવેન શૂન્યા. યદિ તે લોકધાતવો ન સ્વભાવેન શૂન્યા અભવિષ્યંસ્, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તો ન સ્વભાવેન શૂન્યા અભવિષ્યંસ્, તે ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તિસમુદાચારા ન સ્વભાવેન શૂન્યા અભવિષ્યંસ્, તત્પ્રાદેશિકી શૂન્યતાભવિષ્યદ્ યસ્માત્ પ્રાદેશિકી શૂન્યતા નોપલભ્યતે તસ્માત્ સર્વધર્મા સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ.
અત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભિજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરતિ, યાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા દિવ્યઞ્ ચક્ષુર્ અભિનિર્હરતિ, દિવ્યં શ્રોત્રમ્ ઋદ્ધિવિધિજ્ઞાનં પૂર્વનિવાસં ચ્યુત્યુપપત્તિમ્ અભિનિર્હરતિ. આભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શક્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું, યદ્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાભિજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિર્ અન્તર્ગતા, અભિજ્ઞાસુ બોધિર્ અન્તર્ગતા માર્ગયિતવ્યાયાં માર્ગયમાણો દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણાત્મનસ્ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પશ્યતિ, પરાંશ્ ચ કુશલેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ, ન ચ કુશલેષુ ધર્મેષ્વ્ અભિનિવેક્ષ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વકુશલા ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ, ન ચ શૂન્યતા ક્વચિદ્ અભિનિવેક્ષ્યતે યદ્ અભિનિવેશમ્ આસ્વાદયિષ્યતિ નિઃસ્વભાવશૂન્યતા.
તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દિવ્યં ચક્ષુર્ અભિનિર્હરતિ યેન ચક્ષુષા સર્વધર્મા શૂન્યાન્ પશ્યતિ, તત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ ધર્માન્ આગમ્ય તત્ કર્માભિનિરૂપયતિ, યયા કર્માભિનિરુક્ત્યા સત્ત્વાનાન્ ધર્મં દેશયતિ ન પુનઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઉપ્લભ્યતે, ઇત્ય્ અનુપલંભયોગેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિજ્ઞા અભિનિર્હરતિ, યાસ્વ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અભિજ્ઞા કરુણાધર્માઃ કર્તવ્યાસ્ તાન્ કરોતિ.
તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ પૂર્વસ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયાં દિશ્ય્ ઉત્તરસ્યાં દિશ્ય્ અધ ઊર્ધ્વલોકધાતુષુ યાવદ્ વિદિક્ષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ, (પ્સ્પ્_6-8:136) સ તત્રર્દ્ધ્યા ગત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, યદિ વા દાનેન યદિ વા શીલેન યદિ વા ક્ષાન્ત્યા યદિ વા વીર્યેણ યદિ વા ધ્યાનેન યદિ વા પ્રજ્ઞયા યદિ વા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ યદિ વાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખૈર્ યદિ વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મૈર્ યદિ વા બોધિસત્ત્વધર્મૈર્ યદિ વા બુદ્ધધર્મૈસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં કૃત્યં કરોતિ.
તત્ર યે સત્ત્વા મત્સરિણસ્ તેષામ્ એવં ધર્મં દેશયતિ, દદત દાનન્ દુષ્ખં હિ ભોઃ પુરુષા દારિદ્ર્યન્ ન ચ દારિદ્ર્યેણ શક્યમ્ આત્મનો ઽર્થઃ કર્તું પ્રાગ્ એવ પરસ્ય, તસ્માદ્ યૂયમ્ આત્મના ચ સુખિનો ભવિષ્યથ પરાંશ્ ચ સુખયિષ્યથ મા દારિદ્ર્યેણાન્યેષાં માંસાનિ ખાદયન્તો ન મોક્ષ્યથ ત્રિભિર્ અપાયૈઃ.
યે દુઃશીલા સત્ત્વાસ્ તેષામ્ એવં ધર્મં દેશયતિ, દુઃખં હિ ભોઃ પુરુષા દૌઃશીલ્યં ન ચ દૌઃશીલ્યેન શક્યમ્ આત્મનો ઽથઃ કર્તું પ્રાગ્ એવ પરસ્ય, દૌઃશીલ્યસ્ય ચ યો વિપાકો નરકો વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા તત્ર યૂયં ત્રિષ્વ્ અપાયેષુ પ્રપતિતા આત્માનમ્ એવ ન શક્યથોદ્ધર્તું પ્રાગ્ એવ પરં, તદ્ ભવદ્ભિર્ એકદૌશીલ્યચિત્તસ્યાપ્ય્ અવકાશો ન દાતવ્યઃ, મા પશ્ચાત્ પ્રભૂતં કાલં તપ્યત.
યે સત્ત્વાઃ પ્રતિહતચિત્તાઃ પરસ્ય ચં ક્રુધ્યન્તિ વ્યાપદ્યન્તે દોષમ્ ઉત્પાદયતામ્ એષામ્ એવં ધર્મં દેશયતિ, મા ભવન્તો ઽન્યોન્યં ક્ષુભ્યથાન્યોન્યં વ્યાપદ્યધ્વે મા દોષમ્ ઉત્પાદયત ક્ષુબ્ધચિત્તસ્ય હિ ન કશ્ચિત્ કુશલો ધર્મ આમુખી ભવતિ, તદ્ ભવન્તો ઽન્યોન્યમ્ એવં ક્ષુબ્ધચિત્તા વ્યાપન્નચિત્તાઃ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યન્ નરકં વા પ્રપતથા તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા, તદ્ ભવદ્ભિર્ એકચિત્તેનાપિ ન ક્ષોબ્ધવ્યં પ્રાગ્ એવાન્યેષાં ચિત્તાનામ્ અવકાશો દાતવ્યઃ.
યે કુશીદાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ વીર્યે નિયોજયતિ તેષામ્ એવં ધર્મં દેશ્યતિ, મા ભવન્તઃ કૌશીદ્યમ્ આપદ્યધ્વં ન કુસીદાનાં હીનવીર્યાણાં કાચિચ્ છુભા પ્રવૃત્તિઃ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યત્ કુશીદાનાન્ નરકો વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા તદ્ ભવદ્ભિર્ એકસ્યાપિ કુશીદચિત્તસ્યાવકાશો ન દાતવ્યઃ પ્રાગ્ એવાન્યેષાં ચિત્તાનામ્.
યે વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ ધ્યાને નિયોજયતિ, તેષાં એવં (પ્સ્પ્_6-8:137) ધર્મં દેશયતિ, મા ભવન્તો મુષિતસ્મૃતયો વિક્ષિપ્તચિત્તાશ્ ચ ભવતન્ મુષિતસ્મૃતીનામ્ વિક્ષિપ્તચિત્તાનાં વા કુશલા ધર્મા ભવન્તિ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે, યં મુષિતસ્મૃતીનાં વિક્ષિપ્તચિત્તાનાં વા નરકો વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા તદ્ ભવદ્ભિર્ એકસ્યાપિ વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાવકાશો ન દાતવ્યઃ, પ્રાગ્ એવાન્યેસાઞ્ ચિત્તાનામ્.
યે દુષ્પ્રજ્ઞાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ, તેષામ્ એવં ધર્મં દેશયતિ, મા યૂયં દૌષ્પ્રજ્ઞચિત્તમ્ ઉત્પાદયેધ્વં નાપ્રજ્ઞાનાં સુગતિગમનં ભવતિ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ દુષ્પ્રજ્ઞાનાં નરકો વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા, તદ્ ભવદ્ભિર્ એકચિત્તોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાવિરહિતો નોત્પાદયિતવ્યં પ્રાગ્ એવાન્યેષાં ચિત્તોત્પાદાનામ્ અવકાશો દાતવ્યઃ.
યે રાગચરિતાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ શુભભાવનાયાં નિયોજયતિ, યે માર્ગે ઽસ્થિતાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ માર્ગે નિયોજયતિ યદિ વા શ્રાવકમાર્ગે નિયોજયતિ, યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગે નિયોજયતિ તેષામ્ એવં ધર્મં દેશયતિ, યત્ર ભવન્તો ઽભિનિવિષ્ટાત્ તે ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ, ન સ્વભાવેન શૂન્યેષુ ધર્મેષુ શક્યમ્ અભિનિવેષ્ટુમ્ અનભિનિવિષ્ટા ચ શૂન્યતા.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા સત્ત્વાનામ્ ઉપકારં કરોતિ.

નાસ્તિ સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ શક્તો ઽભિજ્ઞાસ્વ્ અસ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મદેશનાં કર્તુમ્, ઉત્પથપ્રસ્થિતાન્ વા સત્ત્વાન્ માર્ગે ઽવતારયિતું નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તદ્યથા સુભૂતે ઽપક્ષઃ પક્ષી ન શક્નોત્ય્ આકાશે ક્રમિતુમ્, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનાગમ્યાભિજ્ઞા ન શક્નોતિ સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિતું, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અભિજ્ઞા અભિનિર્હર્તવ્યાઃ.
સ ઇમાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અભિનિર્હૃતાભિર્ યદ્ આકાઙ્ક્ષતિ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તું તત્ કરિષ્યતિ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ દ્રક્ષ્યતિ તત્ર સત્ત્વા ઉત્પન્નાસ્ તાન્ દ્રક્ષ્યતિ, દૃષ્ટ્વા ચ તાન્ સત્ત્ત્વાન્ ઋદ્ધ્યા ગત્વા ચેતસૈવ ચિત્તં પ્રજ્ઞાસ્યતિ, ચિત્તં જ્ઞાત્વા તથાઇવ તેષાં ધર્મં દેશયિષ્યતિ, યદિ વા દાનકથાં (પ્સ્પ્_6-8:138) યદિ વા શીલકથાં યદિ વા ક્ષાન્તિકથાં યદિ વા વીર્યકથાં યદિ વા ધ્યાનકથાં યદિ વા પ્રજ્ઞાકથાં યાવન્ નિર્વાણકથાં વા.
સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણોભૌ શબ્દૌ શ્રોષ્યતિ માનુષ્યઞ્ ચામાનુષ્યઞ્ ચ, તત્ર યે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયતિ, તન્ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના શ્રુત્વા તથાઇવોદ્ગ્રહીષ્યતિ તથાઇવોદ્ગૃહ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, દાનકથાં વા શીલકથાં વા ક્ષાન્તિકથાં વા વીર્યકથાં વા ધ્યાનકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા યાવન્ નિર્વાણકથાં વા.
તસ્ય ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનં સુવિશુદ્ધં ભવિષ્યતિ સ તેન ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન સુવિશુદ્ધેન સત્ત્વાનાં ચિત્તં પ્રજ્ઞાસ્યતિ, ચિત્તં જ્ઞાત્વા તેષાં તથાઇવ ધર્મં દેશયિષ્યતિ, દાનકથાં વા શીલકથાં વા ક્ષાન્તિકથાં વા વીર્યકથાં વા ધ્યાનકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા યાવન્ નિર્વાણકથાં વા.
સો ઽનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્પરિષ્યતિ, અપ્ય્ આત્મનઃ પરેષામ્ અપિ સ તેન પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન એવં જ્ઞાસ્યતિ, એવંનામાનિ તે ઽભૂવન્ પૂર્વકાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સશ્રાવકસંઘાસ્ તત્ર યે સત્ત્વાઃ પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ તેભ્યસ્ તથાઇવ ધર્મં દેશયિષ્યતિ દાનકથાં વા શીલકથાં વા ક્ષાન્તિકથાં વા વીર્યકથાં વા ધ્યાનકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા યાવન્ નિર્વાણકથાં વા.
સો ઽનેકવિવિધયા ઋદ્ધ્યા સમન્વાગતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ ગત્વા બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે તેષુ ચ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયિષ્યતિ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપ્ય તદ્ એવ પુનર્ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ આગમિષ્યતિ, આગત્ય તેષાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યતિ, દાનકથાં વા શીલકથાં વા ક્ષાન્તિકથાં વા વીર્યકથાં વા ધ્યાનકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા યાવન્ નિર્વાણકથાં વા.
તસ્યાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞાજ્ઞાનં સુપરિશુદ્ધં ભવિષ્યતિ, સ તેનાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞાજ્ઞાનેન સુવિશુદ્ધેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યતિ, દાનકથાં વા શીલકથાં વા ક્ષાન્તિકથાં વા વીર્યકથાં વા ધ્યાનકથાં વા પ્રજ્ઞાકથાં વા યાવન્ (પ્સ્પ્_6-8:139) નિર્વાણકથાં વા.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અભિજ્ઞા અભિનિર્હર્તવ્યાઃ.
સ ઇમાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ નિહૃતાભિર્ યં યમ્ એવાકાઙ્ક્ષિષ્યત્ય્ આત્મભાવં પ્રતિગ્રહીતું તં તમ્ એવાત્મભાવં પ્રતિગ્રહીષ્યતિ, ન ચ તેન સુખેન વા દુઃખેન વા સુમના વા દુર્મના વા ભવિષ્યતિ, નૈવાસ્યાનુનય પ્રતિઘૌ ભવિષ્યથઃ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે બુદ્ધનિર્મિતઃ પુરુષઃ સર્વકૃત્યાનિ કરોતિ, ન ચ તેન સુખેન વા દુષ્ખેન વા લિપ્યતે.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાભિજ્ઞાભિર્ વિક્રીડિતવ્યમ્ એવં વિક્રીડં બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યતિ સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ.
એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિશુદ્ધેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ પરિપાચિતેષુ સત્ત્વેષુ શક્યાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ હિ સુભૂતે અઙ્ગહાનિર્ અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સમોધૌ.
ઇતિ બુદ્ધોપસંક્રમણોપાસનાદિનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમાનિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધ્યઙ્ગાનિ યાનિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિપૂર્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભાગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સર્વે કુશલા ધર્માઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધ્યઙ્ગાનિ.
સુભૂતિર્ આહ: તે પુનર્ ભગવન્ કતમે કુશલા ધર્મા યૈઃ કુશલૈઃ ધર્મૈર્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સુભૂતે દાનપારમિતા કુશલો ધર્મસ્ તત્ર ચ યાવિકલ્પના યદ્ દાનં ન જાનાતીદં દાનં યસ્યાર્થે દાતવ્યં યેન દાતવ્યં, તે ચાસ્ય ત્રયો વિકલ્પા ન સંવિદ્યન્તે સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યયા પારમિતયાત્મના ચ તરતિ સત્ત્વાંશ્ ચ સંસારાદ્ ઉત્તારયતીમે તે કુશલા ધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે (પ્સ્પ્_6-8:140) માર્ગઃ, યેન માર્ગેણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તીર્ણાસ્ તરન્તિ તરિષ્યન્તિ ચ. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા કુશલા ધર્માસ્ તત્ર ચ યાવિકલ્પના, યત્ પ્રજ્ઞાં ન જાનાતીયં પ્રજ્ઞા યસ્યાર્થે ભાવયિતવ્યા યેન ભાવયિતવ્યા, તે ચાસ્ય ત્રયો વિકલ્પા ન સંવિદ્યન્તે સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય યયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા, આત્મના ચ તરતિ સત્ત્વાંશ્ ચ સંસારાદ્ ઉત્તારયતીમે તે કુશલા ધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે માર્ગઃ, યેન માર્ગેણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વાસ્ તીર્ણાસ્ તરન્તિ તરિષ્યન્તિ ચ.

એવં ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ સર્વશૂન્યતાઃ, અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વસમાધયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞા દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલા ધર્માસ્ તેષુ ચાવિકલ્પના યદ્ બુદ્ધધર્માન્ ન જાનાતીમે બુદ્ધધર્મા યસ્યાર્થે ભાવયિતવ્યા યેન ભાવયિતવ્યાસ્ તે ચાસ્ય ત્રયો વિકલ્પા ન સંવિદ્યન્તે સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય યૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ આત્મના ચ તરતિ સત્ત્વાંશ્ ચ સંસારાદ્ ઉત્તારયતીમે તે કુશલા ધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્ત્વસ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે માર્ગઃ, યેન માર્ગેણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તીર્ણાસ્ તરન્તિ ચ તરિષ્યન્તિ ચ, યાવન્તઃ સુભૂતે કેચિદ્ બોધયે માર્ગાસ્ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તવ્યા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતવ્યમ્.
ઇતિ બોધ્યઙ્ગનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ ઇમે ધર્મા બોધિસત્ત્વધર્માઃ, બુદ્ધધર્માઃ પુનઃ કતમે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનર્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, યદીમે ધર્મા બોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધધર્માઃ પુનઃ કતમે? એત એવ સુભૂતે બુદ્ધધર્મા યદ્ (પ્સ્પ્_6-8:141) એભિર્ ધર્મૈઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંબુધ્યતે તસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રાપ્તસ્ય સર્વવાસનાનુસંધિઃ પ્રહીયતે, તાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભિસંબુધ્યતે તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન સર્વધર્મા એકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા અભિસંબુદ્ધા અયં વિશેસો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય. તદ્ યથાપિ નામ સુભૂતે અન્ય એવ પ્રતિપન્નકો ઽન્યઃ ફલસ્થઃ, ન ચ તાવ્ ઉભાવ્ અપિ નાગ્રપુદ્ગલૌ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વ આનન્તર્યમાર્ગપ્રતિપન્નકસ્ તથાગતઃ પુનર્ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્મેષ્વ્ અનાવરણજ્ઞાનપ્રાપ્તઃ, અયં સુભૂતે વિશેષો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ ઇમે ધર્માઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાસ્ તત્ કથં સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ વિશેષો વા નાનાકરણં વોપલભ્યતે? અયં નૈરયિકો ઽયં તૈર્યગ્યોનિકો ઽયં યામલૌકિકો ઽયં દેવો ઽયં મનુષ્યો ઽયં ગોત્રભૂમિર્ અયમ્ અષ્ટમકો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ, યથૈવ ભગવન્ન્ ઇમે પુદ્ગલા નોપલભ્યન્તે તથાઇવ ભગવન્ કર્મ નોપલભ્યતે, યથૈવ ભગવન્ કર્મ નોપલભ્યતે તથાઇવ વિપાકો નોપલભ્યતે.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મણ્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વદસિ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન કર્મ ન વિપાક ઉપલભ્યતે, યે સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ સત્ત્વા નાભિજાનન્તિ તે કર્માભિસંકુર્વન્તિ દુશ્ચરિતં વા સુચરિતં વા સાસ્રવં વાનાસ્રવં વા, તે દુશ્ચરિતેન કર્મણા ત્રિષ્વ્ અપાયેષુ પ્રપતન્તિ, નરકેષુ વા તિર્યગ્યોનૌ વા યમલોકે વા, સુચરિતેન દેવમનુષ્યેષૂપપદ્યન્તે, અનાચ્છેદ્ય રૂપધાતૌ ચોપપદ્યન્તે, તદ્ બોધિસત્ત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્, શીલપારમિતાયાં ચરન્, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્, વીર્યપારમિતાયાં ચરન્, ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્, ઉપાયપારમિતાયાં ચરન્, પ્રણિધાનપારમિતાયાં ચરન્, બલપારમિતાયાં ચરન્, જ્ઞાનપારમિતાયાં ચરન્, અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં (પ્સ્પ્_6-8:142) ચરન્, બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્, આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખેષુ ચરન્, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચરન્, પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ચરન્, દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચરન્, દશસુ તથાગતબલેષુ ચરન્, ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચરન્, ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ ચરન્, અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ન્ અચ્છિદ્રચારીમાન્ બોધિસત્ત્વધર્માન્ ઉત્પાદયતિ યાનુત્પાદ્ય બોધ્યઙ્ગપરિવારસહગતં વજ્રોપમં સમાધિં સમાપન્નો ઽનુત્ત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, યેનાર્થેન કૃતેન ન પુનર્ વિપ્રણસ્યન્તિ યેન વિપ્રણાશેણ પઞ્ચગતિકે સંસારે પ્રપતેયુઃ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય પઞ્ચગતિકઃ સંસાર ઉપલબ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.

સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવતા કૃષ્ણાં વા શુક્લં વા કર્મોપલબ્ધમ્?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ નોપલબ્ધં કુતો નરકસ્ તિર્યગ્યોનિર્ યમલોકઃ પ્રજ્ઞપ્તો દેવમનુષ્યાઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ, સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ?
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે એતે સત્ત્વા જાનન્તિ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે સત્ત્વા એવં જાનીયુઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ, ન બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠેતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્થિત્વા ન સત્ત્વાન્ મોચયેત્, ત્રિભ્યો ઽપાયેભ્યો યાવત્ પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાદ્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે (પ્સ્પ્_6-8:143) સત્ત્વા ન જાનન્તિ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માંસ્ તે ઽજ્ઞતા ન પરિમુચ્યન્તે પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાત્, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે શ્રુત્વા સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠેત્, ઇમે ધર્માસ્ તથા ન સંવિદ્યન્તે યથા બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ઠાસ્ તે સત્ત્વા અસતો ઽસંવિદ્યમાનાં ધર્માન્ સ્વયમ્ એવ વિકલ્પયન્ત્ય્ ઉપલભન્તે વાસત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞિનો ઽરૂપે રૂપસંજ્ઞિનો ઽવેદનાયાં વેદનાસંજ્ઞિનો ઽસંજ્ઞાયાં સંજ્ઞાસંજ્ઞિનો ઽસંસ્કારેષુ સંસ્કારસંજ્ઞિનો ઽવિજ્ઞાઞે વિજ્ઞાનસંજ્ઞિનો ઽસ્કન્ધેષુ સ્કન્ધસંજ્ઞ્મો ઽધાતુષુ ધાતુસંજ્ઞિનો ઽનાયતનેષ્વ્ આયતનસંજ્ઞિનો ઽપ્રતીત્યસમુત્પાદે પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞ્મો ઽપ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મસંજ્ઞિનો ઽપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગે પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંજ્ઞિનો ઽલોકોત્તરેષુ લોકોત્તરસંજ્ઞિનો ઽસાસ્રવેષુ સાસ્રવસંજ્ઞિનઃ, નાનાસ્રવેષ્વ્ અનાસ્રવસંજ્ઞિનો ઽસંસ્કૃતેષુ ધર્મેષુ સંસ્કૃતધર્મસંજ્ઞિનઃ, સંસ્કૃતેષુ ધર્મેષુ અસંસ્કૃતધર્મસંજ્ઞિનઃ, અસંવિદ્યમાનાનાં વિપર્યાસે ઽવિપર્યસ્તચિત્તાઃ કાયેન વાચા મનસા ચ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ, તે પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાદ્ ન પરિમુચ્યન્તે, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપાર્મિતાયાં ચરન્ સર્વાન્ અન્તર્ગતાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ કૃત્વા બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતિ, યયા ચર્યયા ચરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
ઇતિ કર્મફલસંબન્ધો વિપ્રણાસનિવેશનકર્મ
અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય દુષ્ખઞ્ ચ દુષ્ખસમુદયં ચ દુષ્ખનિરોધઞ્ ચ દુઃખનિરોધગામિનીઞ્ ચ પ્રતિપદમ્ આખ્યાતિ દેશયતિ પ્રકાશયતિ વિવૃણોતિ વિભજતિ પ્રજ્ઞાપયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એષુ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ સર્વાન્તર્ગતાઃ કુશલા ધર્મા યે કેચિદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા યૈર્ બોધિપાક્ષિકૈર્ ધર્મૈસ્ ત્રયાણાં રત્નાનાં વ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ, કતમેષાં ત્રયાણામ્? બુદ્ધરત્નસ્ય ધર્મરત્નસ્ય સંઘરત્નસ્ય, એતેષાં ત્રયાણાં રત્નાનાં પ્રાદુર્ભાવાત્ સત્ત્વાઃ પરિમુચ્યન્તે પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાત્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ દુઃખજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ, અથ દુષ્ખેન પરિનિર્વાન્તિ? ઉતાહો સમુદયજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ, અથ સમુદયેન પરિનિર્વાન્તિ? ઉતાહો (પ્સ્પ્_6-8:144) નિરોધજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ, અથ નિરોધેન પરિનિર્વાન્તિ? ઉતાહો માર્ગજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ, અથ માર્ગેણ પરિનિર્વાન્તિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સુભૂતે દુષ્ખજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ ન દુષ્ખેન, ન સમુદયજ્ઞાનેન ન સમુદયેન, ન નિરોધજ્ઞાનેન ન નિરોધેન, ન માર્ગજ્ઞાનેન પરિનિર્વાન્તિ ન માર્ગેણ, યા પુનઃ સુભૂતે ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં સમતા તત્ પરિનિર્વાણમ્ ઉક્તં મયા, ન પુનર્ દુઃખેન પરિનિર્વાન્તિ ન દુષ્ખજ્ઞાનેન, ન સમુદયેન ન સમુદયજ્ઞાનેન, ન નિરોધેન ન નિરોધજ્ઞાનેન, ન માર્ગેણ પરિનિર્વાન્તિ ન માર્ગજ્ઞાનેન.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમા ભગવન્ ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં સમતા?
ભગવાન્ આહ: યત્ર સુભૂતે ન દુષ્ખન્ ન દુષ્ખજ્ઞાનં, યત્ર ન સમુદયો ન સમુદયજ્ઞાનં, યત્ર ન નિરોધો ન નિરોધજ્ઞાનં, યત્ર ન માર્ગો ન માર્ગજ્ઞાનમ્, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યા એષાં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાણાં તથતાવિતથતાનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા યસ્યોત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્માધાતુર્ યાસંપ્રમોષધર્મતાયૈ અપરિહાણધર્મતાયૈ સંપ્રવર્તતે, તાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્યાનુબોધયે ચરતિ, યથા સત્યાનુબોધયે ચરતિ, યથા સત્યાન્ય્ અનુબોધવ્યાનિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્યાનુબોધયે ચરતિ, યથા ચરન્ સત્યાન્ય્ અનુબુધ્યતે, અભિસંબુધ્ય તથત્વાય પ્રતિપદ્યતે, યથા પ્રતિપદ્યમાનો ન શ્રાવકભૂમિં પતતિ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં પતતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સો ધર્મો યસ્યાન્તં પશ્યતિ, તથા ચ પશ્યતિ યથા ન કઞ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે, અનુપલંભમાનઃ સર્વધર્મા શૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ, સત્યપર્યાપન્નાં (પ્સ્પ્_6-8:145) વા અસત્યપર્યાપન્નાં વા તં સર્વે શુન્યા ઇતિ પશ્યતિ, સ એવં પશ્યન્ન્ અવક્રાન્તનિયામો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગોત્રભૂમૌ સ્થિતો ભવતિ, તસ્ય ગોત્રભૂમૌ સ્થિતસ્ય ન મૂર્ધવિનિપાતો ભવતિ યેન મૂર્ધવિનિપાતેન શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતેત્, સ ઇહ ગોત્રભૂમૌ સ્થિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદયતિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીર્ ઉત્પાદયતિ, સ ઇહ શમથભૂમૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માન્ પ્રવિચિનોતિ, ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ અનુબુધ્યતે, સ દુઃખઞ્ ચ પરિજાનાતિ ન ચ દુષ્ખારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, સમુદયઞ્ ચ પ્રજહાતિ ન ચ સમુદયારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, નિરોધઞ્ ચ સાક્ષાત્કરોતિ ન ચ નિરોધારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, માર્ગઞ્ ચ ભાવયતિ ન ચ માર્ગારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, અન્યત્ર બોધિનિમ્નેન ચિત્તેન બોધિપ્રવેશેન બોધિપ્રાગ્ભારેણ ચિત્તેન સર્વધર્માન્ યથાવત્ પશ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વધર્માન્ યથાવત્ પશ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માન્ શૂન્યાન્ પશ્યતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ સર્વધર્માન્ શૂન્યાન્ પશ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યદ્ ઉત સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ, યો ઽનયૈવંરૂપયા વિપશ્યનયા સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ, ન ચ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવં પશ્યતિ, યત્ર સ્વભાવે સ્થિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવં સતિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવા બોધિઃ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્, યથા વદસિ, અભાવસ્વભાવા સુભૂતે બોધિઃ, સા ન બુદ્ધેન કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધેન નાર્હતા નાપિ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ય ઇહ સમાધૌ ચરન્ત્ય્ અન્યત્ર સત્ત્વા ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ.
ઇતિ સત્યદર્શનવિવેશનકર્મ
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તદા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં (પ્સ્પ્_6-8:146) શિક્ષિતુકામેન રૂપે કથં શિક્ષિતવ્યં? વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને કથં શિક્ષિતવ્યમ્? ચક્ષુરાયતને શ્રોત્રાયતને ઘ્રાણાયતને જિહ્વાયતને કાયાયતને મનઆયતને કથં શિક્ષિતવ્યમ્? રૂપાયતને શબ્દાયતને ગન્ધાયતને રસાયતને સ્પ્રષ્ટવ્યાયતને ધર્માયતને કથં શિક્ષિતવ્યમ્? ચક્ષુર્ધાતૌ રૂપધાતૌ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતૌ, શ્રોત્રધાતૌ શબ્દધાતૌ શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતૌ, ઘ્રાણધાતૌ ગન્ધધાતૌ ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતૌ, જિહ્વાધાતૌ રસધાતૌ જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતૌ, કાયધાતૌ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતૌ કાયવિજ્ઞાનધાતૌ, મનોધાતૌ ધર્મધાતૌ મનોવિજ્ઞાનધાતૌ કથં શિક્ષિતવ્યમ્? ચક્ષુઃસંસ્પર્શાયતને શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શાયતને કથં શિક્ષિતવ્યમ્? અવિદ્યાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને નામરૂપે ષડાયતને સ્પર્શે વેદનાયાં તૃષ્ણાયામ્ ઉપાદાને ભવે જાતૌ જરામરણે કથં શિક્ષિતવ્યમ્? દુષ્ખસત્યે સમુદયસત્યે નિરોધસત્યે માર્ગસત્યે કથં શિક્ષિતવ્યમ્? રૂપિષુ ધર્મેષ્વ્ અરૂપિષુ સનિદર્શનેષ્વ્ અનિદર્શનેષુ સપ્રતિઘેષ્વ્ અપ્રતિઘેષુ સંસ્કૃતેષ્વ્ અસંસ્કૃતેષુ સાસ્રવેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ સાવદ્યેષ્વ્ અનવદ્યેષુ હીનેષુ પ્રણીતેષ્વ્ અધ્યાત્મિકેષુ વા બાહ્યેષુ વા દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતેષ્વ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ કુશલાકુશલવ્યાકૃતાવ્યાકૃતેષુ કામપ્રતિસંયુક્તેષુ રૂપપ્રતિસંયુક્તેષ્વ્ આરૂપ્યપ્રતિસંયુક્તેષુ શૈક્ષેષ્વ્ અશૈક્ષેષુ નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષેષુ કથં શિક્ષિતવ્યમ્? રાગે પ્રતિઘે માને ઽવિદ્યાયાં દૃષ્ટૌ વિચિકિત્સાયાં કથં શિક્ષિતવ્યમ્? માત્સર્યે દાને દૌઃશીલ્યે શીલે વ્યાપાદે ક્ષાન્તૌ કૌશીદ્યે વીર્યે વિક્ષેપે ધ્યાને દૌષ્પ્રજ્ઞે પ્રજ્ઞાયાં કથં શિક્ષિતવ્યમ્? વિકલ્પે શૂન્યતાયાં નિમિત્તે આનિમિત્તે મિથ્યાપ્રણિહિતે સમ્યક્પ્રણિહિતે, શુભે ઽશુભે ધર્મે કથં શિક્ષિતવ્યમ્? ક્લેશે ક્લેશપ્રહાણે સંક્લેશે વ્યવદાને સંસારે નિર્વાણે ધાતૌ કથં શિક્ષિતવ્યમ્? બુદ્ધધર્મેષુ કથં શિક્ષિતવ્યમ્?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એવમ્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા મૈત્રેય બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં શિક્ષિતુકામેન, નામમાત્રકં રૂપમ્ ઇતિ શિક્ષિતવ્યં, નામમાત્રં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામમાત્રં યાવદ્ (પ્સ્પ્_6-8:147) બુદ્ધધર્મા ઇતિ શિક્ષિતવ્યમ્.
અથ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદા ભગવન્ સવસ્તુકમ્ ઇદં નામધેયમ્ ઉપલભ્યતે, યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, સવસ્તુકમ્ ઇદં નામધેયમ્ ઉપલભ્યતે યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં, સવસ્તુકમ્ ઇદં નામધેયમ્ ઉપલભ્યતે યદ્ ઇદં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, યદ્ ઉત સંસ્કારનિમિત્તમ્ ઉપાદાય, તદા કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામમાત્રકં રૂપમ્ ઇતિ શિક્ષિતવ્યં, નામમાત્રં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામમાત્રં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ શિક્ષિતવ્યમ્, અથાવસ્તુકમ્ એવં સતિ તસ્ય નામ્નસ્ તદ્ અપિ નામમાત્રં ન પ્રયુજ્યતે યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ નામમાત્રં ન પ્રયુજ્યતે યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં, યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ નામમાત્રં ન પ્રયુજ્યતે.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એતદ્ અવોચત્: આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં તસ્મિન્ સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઇદં યાવદ્ બુધધર્મા ઇતિ, યતશ્ ચ મૈત્રેય તેન સંસ્કારનિમિત્તેન વસ્તૂનિ રૂપમ્ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ નામ્નિ રૂપમ્ ઇતિ સંપ્રત્યયો ભવતિ, પ્રત્યયાગમઃ પ્રતિસંવેદનઃ, તેન ચ મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં તસ્મિન્ સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યદ્ ઇદં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય સ્યાદ્ ઇહૈકત્યસ્ય તસ્મિન્ન્ એવ સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ સંજ્ઞા વા પ્રજ્ઞપ્તિર્ વા નામ વાનુવ્યવહારો વાભિનિવેશો વા.
[મૈત્રેય] આહ: એવં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તદ્ અનેનાપિ તે મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, આગન્તુકમ્ એકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં તસ્મિન્ સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યદ્ ઇદં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ.
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: (પ્સ્પ્_6-8:148) એવં સતિ ભગવન્ન્ ઉપલબ્ધ એવ ભવતિ રૂપસ્ય સ્વભાવો યત્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ, યદ્ ઉપાદાય નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુવ્યવહારો ભવતિ, યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યદ્ ઇદં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એવમ્ આહ: સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુવ્યવહારો રૂપમ્ ઇતિ, તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય સ્વભાવો વા સ રૂપસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં વેતિ.
[મૈત્રેય] આહ: પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં ભગવન્ યદ્ ઇદં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં મૈત્રેય તવૈવં ભવત્ય્ ઉપલબ્ધ એવં ભવતિ રૂપસ્ય સ્વભાવ ઇતિ, યત્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તવસ્તુ યદ્ ઉપાદાય નામ સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુવ્યવહારો ભવતિ, યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, યદ્ ઇદં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યદ્ ઇદં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય સ્વભાવો વા સ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં વેતિ.
[મૈત્રેય] આહ: પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં ભગવન્ યદ્ ઇદં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં મૈત્રેય તવૈવં ભવત્ય્ ઉપલબ્ધ એવં ભવતિ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવ ઇતિ?
મૈત્રેય આહ: સચેદ્ ભગવન્ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વં રૂપં, સચેદ્ ભગવન્ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, તદ્ એવં સતિ ન તૂપલબ્ધ એવ સ્વભાવો ભવતિ, રૂપસ્ય યદ્ ઇદન્ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વમ્ ઇતિ, તદ્ એવં સતિ ન તૂપલબ્ધ એવ સ્વભાવો ભવતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં, યદ્ ઇદં નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વમ્ ઇતિ.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યદ્ રૂપમ્ ઇતિ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વં, યદ્ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા (પ્સ્પ્_6-8:149) ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રત્વમ્ અપિ નુ તસ્યોત્પાદો વા પ્રજ્ઞાયતે વ્યયો વા સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા.
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તત્ કુતસ્ તવૈવં ભવતિ મૈત્રેય ઉપલબ્ધ એવ સ્વભાવો ભવતિ રૂપસ્ય વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણામ્ ઇતિ પેયાલમ્?
મૈત્રેય આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વશઃ સ્વલક્ષણેન નાસ્ત્ય્ એવ રૂપં, કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વશઃ સ્વલક્ષણેન નાસ્ત્ય્ એવ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં, ન સન્ત્ય્ એવ યાવદ્ બુદ્ધધર્માઃ.
ભગવાન્ આહ: નાહં મૈત્રેય સર્વશઃ સ્વલક્ષણેન રૂપન્ નાસ્તીતિ વદામિ, નાહં મૈત્રેય સર્વશઃ સ્વલક્ષણેન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ન સન્તીતિ વદામિ.
મૈત્રેય આહ: કથં ભગવન્ રૂપમ્ અસ્તિ? કથં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્માઃ સન્તિ?

ભગવાન્ આહ: લોકસંકેતવ્યવહારતો મૈત્રેય રૂપમ્ અસ્તિ ન તુ પરમાર્થતો લોકસંકેતવ્યવહારતો મૈત્રેય વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્માઃ સન્તિ નો પરમાર્થતઃ.
મૈત્રેય આહ: યથા ખલ્વ્ અહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ નિરભિલપ્ય એવ ધાતુઃ પરમાર્થતઃ, સચેદ્ ભગવન્ નિરભિલપ્યો ધાતુઃ પરમાર્થતઃ, તત્ કથં યત્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ યત્ર રૂપમ્ ઇત્ય્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપ્યતે, તત્ કથં યત્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ યત્ર વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇત્ય્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપ્યતે પરમાર્થતો ન ભવતિ, સચેત્ તન્ ન પરમાર્થઃ તત્ કથં નિરભિલપ્યો ધાતુર્ ભવતિ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ નિરભિલપ્યો ધાતુર્ ઇતિ ન યુજ્યતે.
ભગવાન્ આહ: તેન હિ મૈત્રેય ત્વામ્ એવાત્ર પ્રતિપક્ષામિ યથા તે ક્ષમતે તથાઇવં વ્યાકુરુ. તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યથા તે નિરભિલપ્ય ધાતૌ પ્રજ્ઞાપ્રચારો ભવતિ, ઉપલભસે ત્વં તસ્મિન્ સમયે સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ યત્રેદમ્ આગન્તુકનામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ (પ્સ્પ્_6-8:150) ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કરા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ.
[મૈત્ર્ય આહ:] નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તદ્ અનેનાપિ તે મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યત્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુસ્ તન્ નિરભિલપ્યાદ્ ધાતોર્ નાન્યન્ નાપ્ય્ અનન્યન્, સ ચ તસ્માત્ સંસ્કારનિમિત્તાદ્ વસ્તુનો નાન્યો નિરભિલપ્યો ધાતુર્ નાપ્ય્ અનન્યો યત્રેદમ્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપતં યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ, વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, સંસ્કારનિમિત્તાચ્ ચેદ્ વસ્તુનો મૈત્રેય નિરભિલપ્યો ધાતુર્ અન્યઃ સ્યાદ્ અપીદાનીં સર્વકાલં પૃથગ્જનાઃ પરિનિર્વાયુર્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધેરન્, અનન્યશ્ ચેન્ મૈત્રેય સંસ્કારનિમિત્તાદ્ વસ્તુનો નિરભિલપ્યો ધાતુઃ સ્યાદ્ અપીદાનીં તદ્ અપિ નિમિત્તં નોપલભ્યેત્, યતસ્ તસ્ય નિરભિલપ્યસ્ય ધાતોઃ પ્રતિવેધો ભવેત્. તદ્ અનેનાપિ તે મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, ન તસ્માત્ સંસ્કારનિમિત્તાદ્ વસ્તુનો ઽન્યો નિરભિલપ્યો ધાતુર્, નાપિ તસ્માદ્ અનન્યો નિરભિલપ્યો ધાતુર્ યત્રેદમ્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપતં યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ.
મૈત્રેય આહ: સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિરભિલપ્યધાતૂપનિબદ્ધે પ્રજ્ઞાપ્રચારે વર્તમાનસ્ તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ નોપલભતે, યત્રેદમ્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, તત્ કથં ભગવન્ વિદ્યમાનં નોપલભતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એવમ્ આહ: ન હિ મૈત્રેય તસ્ય સંસ્કારનિમિત્તસ્ય વસ્તુનઃ કાચિદ્ વિદ્યમાનતા વાવિદ્યમાનતા વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યસ્મિન્ હિ વા મૈત્રેય સમયે તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ વિકલ્પયસિ તસ્મિન્ સમયે તત્ સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ વિકલ્પતો ગ્રહણમ્ એતિ, તસ્મિન્ વા પુનઃ સમયે નિરભિલપ્યધાતૂપનિબદ્ધે પ્રજ્ઞાપ્રચારે વર્તમાનો ન વિકલ્પયસિ તસ્મિન્ સમયે નિર્વિકલ્પતો ગ્રહણમ્ એતિ.
મૈત્રેય આહ: એવં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ન ત્વ્ એવં સતિ મૈત્રેય વિકલ્પમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત સંસ્કારનિમિત્તં વસ્તુ યત્રેદમ્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં (પ્સ્પ્_6-8:151) યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કરા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, વિકલ્પમાત્રે વા પુનસ્ તસ્ય નિર્વિકલ્પે વા ધાતૌ વર્તમાનસ્ય વિકલ્પેષ્વ્ અપગતેષુ કતમા તસ્ય વિદ્યમાનતા વાવિદ્યમાનતા વોપલભ્યતે, યત્રેદમ્ આગન્તુકં નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ?
મૈત્રેય આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્મપ્રભેદકૌશલ્યે વર્તમાનેન કતિભિર્ આકારૈ રૂપપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુગન્તવ્યા? કતિભિર્ આકારૈર્ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્મપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુગન્તવ્યા?
ભગવાન્ આહ: ત્રિભિર્ મૈત્રેયાકારૈર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મપ્રભેદકૌશલ્યે વર્તમાનેન રૂપપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુગન્તવ્યા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુધ્ધધર્મપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુગન્તવ્યા, યદ્ ઉતેદં પરિકલ્પિતં રૂપમ્ ઇદં વિકલ્પિતં રૂપમ્ ઇદં ધર્મતા રૂપમ્ ઇતિ, યદ્ ઉતેયં પરિકલ્પિતા વેદના ઇયં વિકલ્પિતા વેદના ઇયં ધર્મતા વેદના, યદ્ ઉત ઇયં પરિકલ્પિતા સંજ્ઞા ઇયં વિકલ્પિતા સંજ્ઞા ઇયં ધર્મતા સંજ્ઞા, યદ્ ઉતેમે પરિકલ્પિતાઃ સંસ્કારા ઇમે વિકલ્પિતાઃ સંસ્કારા ઇમે ધર્મતા સંસ્કારાઃ, ઇદં પરિકલ્પિતં વિજ્ઞાનમ્ ઇદં વિકલ્પિતં વિજ્ઞાનમ્ ઇદં ધર્મતા વિજ્ઞાનમ્, ઇમે યાવત્ પરિકલ્પિતા બુદ્ધધર્મા ઇમે વિકલ્પિતા બુદ્ધધર્મા ઇમે ધર્મતા બુદ્ધધર્માઃ.
મૈત્રેય આહ: કતમદ્ ભગવન્ પરિકલ્પિતં રૂપમ્? કતમદ્ વિકલ્પિતં રૂપમ્? કતમદ્ ધર્મતા રૂપં? કતમા ભગવન્ પરિકલ્પિતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં? કતમા વિકલ્પૈતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં? કતમા ધર્મતા વેદના સંજ્જ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં? યાવત્ કતમે ભગવન્ પરિકલ્પિતા બુધધર્માઃ? કતમે વિકલ્પિતા બુદ્ધધર્માઃ? કતમે ધર્મતા બુદ્ધધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: યા મૈત્રેય તસ્મિન્ સંસ્કારનિમિત્તે વસ્તૂનિ રૂપમ્ ઇતિ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારન્ નિશ્રિત્ય રૂપસ્વભાવતયા પરિકલ્પતેનેદં પરિકલ્પિતં રૂપં, યત્ મૈત્રેય તસ્મિન્ સંસ્કારનિમિત્તે (પ્સ્પ્_6-8:152) વસ્તૂનિ વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કાર ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારન્ નિશ્રિત્ય વેદનાસ્વભાવતયા સંજ્ઞાસ્વભાવતયા સંસ્કારસ્વભાવતયા વિજ્ઞાનસ્વભાવતયા યાવદ્ બુદ્ધધર્મસ્વભાવતયા પરિકલ્પનેયં પરિકલ્પિતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ ઇમે પરિકલ્પિતા બુદ્ધધર્માઃ, યા પુનસ્ તસ્ય સંસ્કારનિમિત્તસ્ય વસ્તુનો વિકલ્પમાત્રધર્મતાયામ્ અવસ્થાનતા વિકલ્પપ્રતીત્યાભિલપનતા તત્રેદં નામસંજ્ઞાસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારો રૂપમ્ ઇતિ, વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ, વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ, ઇદં વિકલ્પિતં રૂપમ્ ઇયં વિકલ્પિતા વેદના ઇયં વિકલ્પિતા સંજ્ઞા ઇમે વિકલ્પિતાઃ સંસ્કારા ઇદં વિકલ્પિતં વિજ્ઞાનમ્ ઇમે વિકલ્પિતા બુદ્ધધર્માઃ. યા ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા સ્થિતૈવેયં ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મધાતુર્ યત્ તેન પરિકલ્પિતરૂપેણ તસ્ય વિકલ્પિતરૂપસ્ય નિત્યં નિત્યકાલં ધ્રુવં ધ્રુવકાલં નિઃસ્વભાવતા ધર્મનૈરાત્મ્યં તથતા ભૂતકોટિર્ ઇદં ધર્મતા રૂપમ્ ઇયં ધર્મતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઇમે યાવદ્ બુદ્ધધર્માઃ.

મૈત્રેય આહ: એષાં ભગવન્ ત્રયાણાં રૂપાણાં કતમદ્ રૂપમ્ અદ્રવ્યં દ્રષ્ટવ્યં? કતમત્ સદ્રવ્યં દ્રષ્ટવ્યં? કતમન્ નૈવાદ્રવ્યં ન સદ્રવ્યં દ્રષ્ટવ્યં પરમાર્થપ્રભાવિતં? આસાં ભગવંસ્ તિષૃણાં વેદનાનાં તિષૃણાં સંજ્ઞાનાં ત્રયાણાં સંસ્કારાણાં ત્રયાણાં વિજ્ઞાનાનાં ત્રયાણાં યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં કતમે ઽદ્રવ્યા દ્રષ્ટવ્યા? કતમે સદ્રવ્યા દ્રષ્ટવ્યા? કતમે નૈવાદ્રવ્યા દ્રષ્ટવ્યા ન સદ્રવ્યાન્ પરમાર્થપ્રભાવિતાઃ?
ભગવાન્ આહ: યત્ મૈત્રેય પરિકલ્પિતં રૂપમ્ ઇદમ્ અદ્રવ્યં દ્રષ્ટવ્યં, યદ્ વિકલ્પિતં રૂપમ્ ઇદં વિકલ્પિતં રૂપં સદ્રવ્યતામ્ ઉપાદાય સદ્રવ્યં દ્રષ્ટવ્યં નો તુ સ્વતન્ત્રવૃત્તિતઃ, યદ્ ધર્મતા રૂપં તન્ નૈવાદ્રવ્યં સદ્રવ્યં પરમાર્થપ્રભાવિતં દ્રષ્ટવ્યં, (પ્સ્પ્_6-8:153) યા મૈત્રેય પરિકલ્પિતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ યે પરિકલ્પિતા બુદ્ધધર્મા ઇમે ઽદ્રવ્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ, યા વિકલ્પિતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ યે વિકલ્પિતા બુદ્ધધર્મા ઇમે વિકલ્પિતસદ્રવ્યતામ્ ઉપાદાય સદ્રવ્યા દ્રષ્ટવ્યા નો તુ સ્વતન્ત્રવૃત્તિતઃ, યા મૈત્રેય ધર્મતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ યે મૈત્રેય ધર્મતા બુદ્ધધર્માસ્ તે નૈવાદ્રવ્યા ન સદ્રવ્યાઃ પરમાર્થેન પ્રભાવિતા દ્રષ્ટવ્યાઃ.
મૈત્રેય આહ: યદ્ ઉક્તં ભગવન્ ભગવતાદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઉત રૂપમ્ ઇત્ય્, અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઉત વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇતિ તદ્ એવં રૂપપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તૌ સત્યામ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં યાવદ્ બુદ્ધધર્મપ્રભેદપ્રજ્ઞપ્તૌ સત્યાં, કિં સંધાય નિર્દિષ્ટં ભગવતા અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઉત રૂપમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઉત વેદનેતિ સંજ્ઞેતિ સંસ્કારા ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવદ્ બુદ્ધધર્મા ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતેતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યા પરિકલ્પિતે રૂપે ઽદ્રવ્યતા રૂપં વા તન્ ન વેતિ.
[મૈત્ર્ય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] યા પુનસ્ તત્ર નામસંજ્ઞાપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારમાત્રતા રૂપમ્ ઇત્ય્ અપિ નુ તદ્ રૂપમ્?
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તદ્ અનેન મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યત્ પરિકલ્પિતં રૂપં તન્ ન રૂપં નારૂપં યત્ પુના રૂપં નારૂપં તદ્ અદ્વયં, ઇદં ચ સંધાયોક્તં મયા અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યા વિકલ્પિતસ્ય રૂપસ્ય સદ્રવ્યતા અપિ નુ તદ્ રૂપં યદ્ ઉપાદાય નામસંજ્ઞાપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવહારો ભવતિ રૂપમ્ ઇતિ.
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યા નિમિત્તેન પરિકલ્પિતેન રૂપેણ પરિકલ્પિતસ્ય રૂપસ્ય તત્ સ્વભાવતાસલ્લક્ષણતાપિ નુ તદ્ (પ્સ્પ્_6-8:154) રૂપમ્.
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તદ્ અનેન તે મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યદ્ વિકલ્પિતં રૂપમ્ અપિ ન રૂપન્ નારૂપં યત્ પુનર્ ન રૂપં નારૂપં તદ્ અદ્વયમ્, ઇદઞ્ ચ સંધાયોક્તં મયા અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે? મૈત્રેય યા ધર્મતા રૂપસ્ય નૈરાત્મ્યપ્રભાવિતતાપિ નુ તદ્ રૂપમ્.
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] યા પુનસ્ તથાઇવં ધર્મતા રૂપસ્ય રૂપધર્મતા અપિ નુ તદ્ રૂપમ્?
[મૈત્રેય] આહ: નો હીદં ભગવન્.
[ભગવાન્ આહ:] તદ્ અનેન મૈત્રેય પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યદ્ ધર્મતા રૂપમ્ અપિ ન રૂપં નારૂપં યન્ ન રૂપં નારૂપં તદ્ અદ્વયમ્ ઇદં ચ સંધાયોક્તં મયાદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ પેયાલં કર્તવ્યમ્.
મૈત્રેય આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રૂપ એવમ્ અદ્વયલક્ષણકુશલસ્ય વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ એવમ્ અદ્વયલક્ષણકુશલસ્યાન્તદ્વયં વર્જયિત્વા મધ્યમાં પ્રતિપદં પ્રતિપન્નસ્ય, કથં લક્ષણપરિજ્ઞા? કથં લક્ષણપ્રહાણં? કથં લક્ષણસાક્ષાત્ક્રિયા? કથં લક્ષણભાવના દ્રષ્ટ્રવ્યા?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મૈત્રેય ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તદ્વયં વર્જયિત્વા મધ્યમાં પ્રતિપદં પ્રતિપન્નસ્ય, રૂપસ્ય યન્ ન પરિજ્ઞાનં નાપરિજ્ઞાનમ્ ઇયમ્ એવાસ્ય પરિજ્ઞા, યદ્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં ન પરિજ્ઞાનં નાપરિજ્ઞાનમ્ ઇયમ્ એવાસ્ય પરિજ્ઞા, યદ્ રૂપસ્ય (પ્સ્પ્_6-8:155) ન પ્રહાણં નાપ્રહાણમ્ ઇદમ્ એવાસ્ય પ્રહાણં, યદ્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં ન પ્રહાણં નાપ્રહાણમ્ ઇદમ્ એવાસ્ય પ્રહાણં, યા રૂપસ્ય ન સાક્ષાત્ક્રિયા નાસાક્ષાત્ક્રિયા ઇયમ્ એવાસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા, યા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં ન સાક્ષાત્ક્રિયા નાસાક્ષાત્ક્રિયા ઇયમ્ એવાસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા રૂપપ્રહાણાય ન માર્ગસ્ય ભાવના નાભાવના ઇયમ્ એવાસ્ય ભાવનાયા, એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં પ્રહાણાય ન માર્ગસ્ય ભાવના નાભાવના ઇયમ્ એવાસ્ય ભાવના.
મૈત્રેય આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભગવંશ્ ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં પરિજ્ઞાપ્રહાણસાક્ષાત્ક્રિયાભાવનાસમન્વાગતસ્ય કતમં નિર્વાણમ્?
ભગવાન્ આહ: ગમ્ભીરં મૈત્રેય પરમગમ્ભીરં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નિર્વાણમ્.
મૈત્રેય આહ: કેન કારણેન બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ એવં ગમ્ભીરં પરમગમ્ભીરં નિર્વાણમ્?
ભગવાન્ આહ: બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મૈત્રેય નિર્વાણં યન્ નિર્વાણં નાનિર્વાણં તેન ગમ્ભીરં પરમગમ્ભીરમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
મૈત્રેય આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ન નિર્વાણં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: પરાર્થં મૈત્રેયારભ્ય સંસારાપરિત્યાગો ન નિર્વાણમ્, આત્માર્થમ્ આરભ્ય નિર્વાણાપરિત્યાગો નાનિર્વાણમ્.
મૈત્રેય આહ: સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરાર્થમ્ આરભ્ય સંસારં ન પરિત્યજતિ સંસારાત્ પરિત્યાગાત્ કથમ્ અનેન નિર્વાણં ન પરિત્યક્તં ભવતિ? સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આત્માર્થમ્ આરભ્ય નિર્વાણં ન પરિત્યજતિ નિર્વાણાપરિત્યાગાત્ કથમ્ અનેન સંસારો ન પરિત્યક્તો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ મૈત્રેય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સંસારમ્ અપિ સંસારતો ન વિકલ્પયતિ, નિર્વાણમ્ અપિ નિર્વાણતો ન વિકલ્પયતિ, તસ્યૈવમ્ અવિકલ્પયતઃ સમમ્ એતદ્ ભવતિ (પ્સ્પ્_6-8:156) યદ્ ઉત સંસારશ્ ચ નિર્વાણશ્ ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ યથા સંસારં સંસારતો ઽવિકલ્પયન્ સંસારાન્ નોદ્વિજતિ, તથાઇવ નિર્વાણં નિર્વાણતો ઽવિકલ્પયન્ નિર્વાણતો નોદ્વિજત્ય્ એવમ્ અવિકલ્પધાતુપ્રતિષ્ઠિતસ્યાનયા યુક્ત્યા ન સંસારપરિત્યાગો ન નિર્વાણપરિત્યાગો વેદિતવ્યઃ.

મૈત્રેય આહ: ન નુ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાવિકલ્પધાતુપ્રતિષ્ઠિતેન સંસારો યથૈવ ન ત્યક્તસ્ તથા નાદત્તઃ કથમ્ અત્યક્તો ભવતિ? નિર્વાણં યથા ન ત્યક્તં તથા નાદત્તં કથં અત્યક્તં ભવતિ?

ભગવાન્ આહ: નાહં મૈત્રેય સંસારસ્યૈવમ્ આદાનં વાનાદાનં વા વદામિ, નિર્વાણસ્યૈવમ્ આદાનં વાનાદાનં વા વદામ્ય્ અપિ તુ મૈત્રેય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિકલ્પધાત્વાલમ્બનેન જ્ઞાનેન ચિત્તવશિતામ્ અનુપ્રાપ્તસ્ય દશદિશિ લોકે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુસૂપાયકૌશલ્યેન સંસારસાંદર્શનતામ્ ઉપાદાયાહં પરિનિર્વૃતાણાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સંસારસ્યાપરિત્યાગં વદામિ, શૂન્યતામ્ ઉપલંભધાતુપ્રતિષ્ઠાનતામ્ ઉપાદાય નિર્વાણસ્યાપરિત્યાગં વદામિ.
મૈત્રેય આહ: અવિકલ્પનાયા ભગવન્ કથં સમસ્તલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: યચ્ ચ મૈત્રેય રૂપં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારા યચ્ ચ વિજ્ઞાનં યાવદ્ યે ચ બુદ્ધધર્મા યા ચ રૂપસ્ય શૂન્યતા યા ચ વેદનાયા યા ચ સંજ્ઞાયા યા ચ સંસ્કારાણાં યા ચ વિજ્ઞાનસ્ય યા ચ યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં શૂન્યતા, તેષાં ચ ધર્માણાં તસ્યાશ્ ચ શૂન્યતાયા યા ભાવાભાવાદ્વયતા યા ચાપ્રપઞ્ચના ઇદં મૈત્રેય અવિકલ્પનાયાઃ સમસ્તલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્.
મૈત્રેય આહ: કિં નુ ભગવન્ સર્વેષાં શ્રાવકાણામ્ એકાંશેનૈકાંશિકી નિર્વાણપ્રતિષ્ઠા ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: નો હીદં મૈત્રેય, તત્ કસ્ય હેતોઃ? હિ નાનાધાતુકો ઽયં મૈત્રેય લોકો ઽનેકધાતુકસ્ તસ્મિંશ્ ચ નાનાધાતુકેષુ ભૂતાઃ સત્ત્વગોત્રપ્રભૃતય ઉપલભ્યન્તે, અસ્તિ મૈત્રેય સત્ત્વાનાં સા ગોત્રજાતિર્ (પ્સ્પ્_6-8:157) યાદિત એવ પ્રણીતં વિશેસં પ્રાર્થયતે પ્રણીતમ્ એવ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ, અસ્તિ સા ગોત્રજાતિર્ યાદિત એવં હીણં વિશેષં પ્રાર્થયતે હીનમ્ એવ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ તેનૈવ ચ સંતુષ્ટો ભવતિ, અસ્તિ સા ગોત્રજાતિર્ યાદિત એવ હીનવિશેષં પ્રાર્થયતે હીનમ્ એવ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ ન ચ તાવતા સંતુષ્ટો ભવતિ, તત ઉત્તરિ પ્રણીતં વિશેષં પ્રાર્થયતે પ્રણીતમ્ એવ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ.
મૈત્રેય આહ: યો ભગવંસ્ તૃતીયઃ સત્ત્વો ગોત્રભૂમિઃ, સો ઽર્હત્ત્વં પ્રાપ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિપ્રાર્થયમાનો ઽનુપપદ્યમાનશ્ ચ કથં પ્રાપ્નોત્ય્ ઉપપત્તિશ્ ચાસ્ય ભગવતા પ્રતિપત્તૌ ચ ન વ્યાકૃતા?
ભગવાન્ આહ: નો ઽહં મૈત્રેય કર્મક્લેશવશેન તસ્યોપપત્તિં પ્રજ્ઞાપયામિ, અપિ ત્વ્ અચિન્ત્યાન્ નિર્વાણપારગામિનીમ્ અર્હતો ઽપ્ય્ ઉપપત્તિં પ્રજ્ઞાપયામિ.
મૈત્રેય આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઉદારાશયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા માહાત્મ્યાધ્યાશયાશ્ ચ, યત્રેદાનીમ્ આદિત એવ પ્રણીતં વિશેષં પ્રાર્થયન્તિ, પ્રણીતમ્ એવ વિશેષમ્ અધિગચ્છન્તિ, કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઉદારાશયતા? કતમા ચ માહાત્મ્યાધ્યાશયતા?
ભગવાન્ આહ: યન્ મૈત્રેય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શક્રત્વલોકપાલત્વચક્રવર્તિત્વસર્વાકારલોકસંપત્તિભિર્ અનર્થિનો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ કુશલમૂલં પરિણામયતિ, તાસુ ચ નિઃસંગતા નિરવગ્રહતા ચેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઉદારાશયતા. તત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તદ્ અસક્તિસુખમ્ અનવગ્રહસુખં નિર્વૃત્તિસુખં ચ સર્વસત્ત્વસાધારણમ્ ઇચ્છન્તો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ કુશલમૂલં પરિણામયન્તિ, યદ્ ઉત સંસારાપરિત્યાગતયા ઇયમ્ એષાં માહાત્મ્યાધ્યાશયતા દ્રષ્ટવ્યા.
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યાદ્ભુતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વધર્માઃ, આશ્ચર્યાદ્ભુતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વશિક્ષા, આશ્ચર્યાન્ અદ્ભુતાન્ ભગવન્ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા બોધિસત્ત્વધર્માન્ અનુપ્રાપ્તુકામેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્.
(પ્સ્પ્_6-8:158)
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ તે ન બુદ્ધૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ નાર્હદ્ભિર્ નાનાગામિભિર્ ન સકૃદાગામિભિર્ ન સ્રોતઆપન્નૈર્ નાપિ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ કૃતાસ્ તત્ કુત એષાં ધર્માણાં નાનાકરણં વા વ્યવસ્થાનં વા પ્રજ્ઞાયતે? ઇમે નૈરયિકા ઇમે તૈર્યગ્યોનિકા ઇમે યામલૌકિકા ઇમે દેવા ઇમે માનુષ્યાઃ, અનેન કર્મણા નૈરયિકા અનેન કર્મણા તિર્યગ્યોનિકા અનેન કર્મણા યામલૌકિકા અનેન કર્મણા મનુષ્યાઃ, અનેન કર્મણા કામધાતુકા દેવાઃ, અનેન કર્મણા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણઃ, અનેન કર્મણા પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાભાઃ, અનેન કર્મણા પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્નાઃ, અનેન કર્મણા અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા વૃહત્ફલાઃ, અનેન કર્મણા અસ્પૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠાઃ, અનેન કર્મણા આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તયો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તય આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તયો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તયઃ, અનેન કર્મણા સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો, ઽનેન કર્મણા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો, ઽનેન કર્મણા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽભાવસ્ય હિ ભગવન્ ન કાચિત્ ક્રિયા યયા નરકં વા ગચ્છચ્છેત્, તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવં વા મનુષ્યં વા કામધાતું વા રૂપધાતું વા આરૂપ્યધાતું વા ગચ્છેત્, સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વાનાગામિફલં વાર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા પ્રાપ્સ્યતિ, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વમાર્ગે વા ચરિષ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં વા પ્રાપ્સ્યતિ, યાન્ પ્રાપ્ય સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયિષ્યતિ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્ યથા વદસિ, અભાવસ્ય હિ સુભૂતે ન કર્મ ન ક્રિયા ન ફલં, બાલપૃથગ્જના હિ સુભૂતે યાવદ્ આર્યધર્મેષ્વ્ અકોવિદાસ્ તે અભાવસ્વભાવાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ, તે વિપર્યાસસમુત્થિતૈર્ વિકલ્પૈર્ વિવિધાનિ કર્માણ્ય્ ઉપસ્થાપયન્તિ, તેષાં તાદૃશામ્ એવાત્મભાવા ભવન્તિ, યદિ વા નૈરયિકા યદિ વા તૈર્યગ્યોનિકા યદિ વા યામલૌકિકા યદિ વા મનુષ્યેષુ યદિ વા કામધાતુષુ દેવેષુ યદિ વા રૂપધાતુકેષુ (પ્સ્પ્_6-8:159) દેવેષુ યદિ વા આરૂપ્યધાતુકેષુ દેવેષુ યાવદ્ અભાવસ્ય ન કર્મ ન ક્રિયા ન ફલં, યઃ પુનર્ અભાવો ઽભાવ એવ સઃ. યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ: યઃ સ્રોતાઅપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો માર્ગજ્ઞતાયાં ચરતિ તથાગતો વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે નાભાવો માર્ગો નાભાવઃ સ્રોતઆપત્તિફલન્ નાભાવઃ સકૃદાગામિફલન્ નાભાવો ઽનાગામિફલન્ નાભાવો ઽર્હત્ત્વન્ નાભાવઃ પ્રત્યેકબોધિર્ નાભાવો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા.
સુભૂતિર્ આહ: અભાવો ભગવન્ માર્ગો ઽભાવઃ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અભાવઃ સકૃદાગામિફલમ્ અભાવો નાગામિફલમ્ અભાવો ઽર્હત્ત્વમ્ અભાવઃ પ્રત્યેકબોધિર્ અભાવો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે ઽભાવો ધર્મો ઽભાવં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: ઇતિ હિ સુભૂતે યશ્ ચાભાવો યશ્ ચ માર્ગઃ સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાસ્ તત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલ્યેન યે સત્ત્વાશ્ ચતુર્ભિર્ વિપર્યાસૈર્ અભિનિવિષ્ટાઃ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષ્વ્ અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞિનો ઽનાત્મન્ય્ આત્મસંજ્ઞિનો દુઃખે સુખસંજ્ઞિનો ઽશુભે શુભસંજ્ઞ્મો ભાવેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટાસ્ તાંસ્ તાન્ ભાવેભ્યો વિવેચયતિ.
ઇતિ ચતુર્વિપર્યાસનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અસ્તિ ભગવન્ અવસ્તુ ભૂતં ભવ્યં તથતાવિતથતા યત્ર સ્થિત્વા બાલપૃથગ્જના ઇદં વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અભિનિવેશેનાભિનિવિશ્ય ભૂતં ભવ્યં તથતાવિતથતા કર્માભિસંકુર્વન્તિ યેન કર્મણા પઞ્ચગતિકાન્ સંસારાન્ ન પરિમુચ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે ઽન્તશો વાલાગ્રકોટીનિક્ષેપમાત્રમ્ અપિ વસ્તુ યત્ર સ્થિત્વા બાલપૃથગ્જનાઃ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ, અન્યત્ર વિપર્યાસેન.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ વિપર્યાસેન બાલપૃથગ્જનાઃ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ?
(પ્સ્પ્_6-8:160)
ભગવાન્ અહ: તેન હિ સુભૂતે ઉપમાન્ તે કરિષ્યામિ, અસ્યૈવાર્થસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રસિદ્ધયે યથા પણ્ડિતા જાનીયુસ્, તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કિઞ્ચિત્ સ્વપ્ને દર્શિનસ્ તદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યત્ર સ્થિત્વા સ્વપ્નદર્શી પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ પરિચરેત્.
સુભૂતિર્ આહ: સ્વપ્ન એવ તાવદ્ ભગવન્ નાસ્તિ કુતઃ પુનસ્ તત્ર સ્થિત્વા સ્વપ્નદર્શી પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ પરિચરિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો લૌકિકો વા લોકોત્તરો વા સાસ્રવો વાનાસ્રવો વા સંસ્કૃતો વાસંસ્કૃતો વા યો ન સ્વપ્નોપમઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નાસ્તિ ભગવન્ સ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સંસ્કૃતો વાસંસ્કૃતો વા સાસ્રવો વાનાસ્રવો વા લૌકિકો વા લોકોત્તરો વા યો ન સ્વપ્નોપમઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કશ્ચિત્ સ્વપ્ને પઞ્ચગતિકઃ સંસારો વિદ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કાશ્ચિત્ સ્વપ્ને માર્ગભાવના ભવતિ, યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત વા ન વ્યવદાયેત વા.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્ ન વસ્તુકઃ સ ભગવન્ સ્વપ્નો ઽપ્રજ્ઞપ્તિકો ઽપ્રજ્ઞપનીયઃ સર્વપદવ્યઞ્જનૈઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યદાદર્શમણ્ડલે પ્રતિબિમ્બો દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ તસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ યત્ કર્માભિસંસ્કુર્યાદ્ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્ ન વસ્તુકઃ સ ભગવન્ પ્રતિબિમ્બો ઽન્યત્ર બાલપૃથગ્જનાનામ્ ઉલ્લાપનાત્ તત્ કુતસ્ તસ્ય કર્મ ભવિષ્યતિ, યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કાચિત્ તસ્ય માર્ગભાવના ભવતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન વસ્તુકઃ સ ભગવન્ પ્રતિબિમ્બકસ્ (પ્સ્પ્_6-8:161) તત્ કુતસ્ તસ્ય માર્ગભાવના ભવિષ્યતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા સા પ્રતિશ્રુત્કા નદીકુઞ્જવનપર્વાતકન્દરાભ્યવકાશોદકપ્રત્યાસન્નતો નિશ્ચરતિ કિન્ તસ્યાઃ પ્રતિશ્રુત્કાયાઃ કર્માસ્તિ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષુ ગચ્છેત્?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન વસ્તુકા સા પ્રતિશ્રુત્કા કુતસ્ તસ્યાઃ કર્મ ભવિષ્યતિ, યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષુ ગચ્છેત્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કિન્ તસ્યાઃ પ્રતિશ્રુત્કા યા માર્ગભાવના ભવતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાપયેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ન્ અત્યન્તતયા સા ભગવન્ પ્રતિશ્રુત્કા નાસ્તિ કુતસ્ તસ્યા માર્ગભાવના ભવિષ્યતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત્, ન વ્યવદાયેત્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા સા મરીચ્યામ્ અનુદકે ઉદકસંજ્ઞા અનદીષુ વા નદીસંજ્ઞા અનગરેષુ નગરસંજ્ઞા અનુદ્યાનેષ્વ્ ઉદ્યાનસંજ્ઞા કિં તસ્યા મરીચિસંજ્ઞાયાઃ કર્માસ્તિ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષુ ગચ્છેત્?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ન્ અત્યન્તતયા ભગવંસ્ તસ્યાં મરીચ્યામ્ ઉદકં નાસ્તિ નૈવ નદી નૈવ નગરન્ નૈવોદ્યાનમ્ અન્યત્ર સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચક્ષુર્મોહનતાયાસ્ તત્ કુતો ઽસ્યાઃ કર્મ ભવિષ્યતિ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષુ ગચ્છેત્.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કિં તસ્યાં વિપર્યસ્તાયાં સંજ્ઞાયાં માર્ગભાવના ભવતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન (પ્સ્પ્_6-8:162) સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન હિ વિપર્યસ્તાયાં ભગવન્ સંજ્ઞાયામ્ અસ્તિ માર્ગભાવના યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે માયાકારેણ વિવિધા માયાભિનિર્મિતા, યદિ વા હસ્તિકાયો યદિ વાશ્વકાયો યદિ વા બલીવર્દકાયો યદિ વા પત્તિકાયો યદિ વા જનપદકાયો યદિ વા સ્ત્રીરૂપં યદિ વા પુરુષરૂપમ્ અપિ નુ તસ્યા માયાયાઃ કર્માસ્તિ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષૂપપદ્યેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન હિ માયાયા ભગવન્ વસ્ત્વ્ અસ્ત્ય્ અન્તશો વાલાગ્રકોટીનિક્ષેપમાત્રમ્ અપિ યત્ર સ્થિત્વા કર્માભિસંકુર્યાદ્ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્ મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષૂપપદ્યેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કાચિત્ તસ્ય માર્ગભાવના ભવતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન વસ્તુ કસ્ય ભગવન્ ધર્મસ્ય કુતો માર્ગભાવના ભવિષ્યતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યત્ પુનસ્ તથાગતનિર્મિતો ઽભિનિર્મિણોત્ય્ અન્યન્ નિર્મિતં કિં તસ્ય નિર્મિતસ્ય કર્માસ્તિ યેન કર્મણા નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા ગચ્છેત્, મનુષ્યેષુ વા કામાવચરેષુ વા દેવેષુ રૂપાવચરેષુ વા દેવેષ્વ્ આરૂપ્યાવચરેષુ વા દેવેષૂપપદ્યેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ ન વસ્તુકઃ સ ભગવન્ નિર્મિતઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કાચિત્ તસ્ય નિર્મિતસ્ય માર્ગભાવના ભવતિ યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વયવદાયેત.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
(પ્સ્પ્_6-8:163)
ભગવન્ અહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કશ્ચિદ્ અત્ર સંક્લિશ્યેત વા વ્યવદાયેત વા.
સુભૂતિર્ આહ: ન કશ્ચિદ્ ભગવન્ સંક્લિશ્યેત વા વ્યવદાયેત વા.
ભગવાન્ આહ: યથૈવ સુભૂતે ન સંક્લિશ્યેત વા ન વ્યવદાયેત વા તથાઇવ નાસ્તિ સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અહંકારમમકારે હિ સુભૂતે સ્થિતાઃ સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તે વા વ્યવદાયન્તે વા, યથૈવ ભૂતદર્શી ન સંક્લિશ્યતે વા ન વ્યવદાયતે વા તથાઇવ સુભૂતે નાસ્તિ સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા.
ઇતિ નિર્વસ્તુકવિપર્યાસજ્ઞાનનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ભૂતં વેતિ ભગવન્ ન સંક્લિશ્યતે ન વયવદાયતે, અભૂતં વેતિ ભગવન્ ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે, તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, અભાવસ્વભાવસ્યાપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં, ભાવસ્યાપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્, અભાવસ્યાપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં, ભાવાભાવસ્યાપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં તત્ર યદ્ એતદ્ ભગવતા વ્યવદાનન્ નિર્દિષ્ટન્ તત્ કથમ્ ઇદં ભગવન્ ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યા એષા સુભૂતે સર્વધર્માણાં સમતા તન્ મયોક્તં વ્યવદાનમ્.
સુભૂતિર્ આહ: સા પુનઃ કતમા સર્વધર્માણાં સમતા?
ભગવાન્ આહ: તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા, યા ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ધર્મધાતુમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે વ્યવદાનં, તત્ પુનર્ લોકવ્યવહારેણ વ્યવહ્રિયતે ન પુનઃ પરમાર્થેનાનિરભિલપ્યો હિ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ સર્વાકારઘોષવાક્યથાતીતઃ.
ઇતિ વ્યવદાનનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ પ્રતિબિમ્બોપમા મરીચ્યુપમા માયોપમા ગન્ધર્વનગરોપમા નિર્મિતકોપમાસ્ તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નોપમૈઃ (પ્સ્પ્_6-8:164) સર્વધર્મૈઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમૈઃ પ્રતિભાસોપમૈઃ પ્રતિબિમ્બોપમૈર્ મરીચ્યુપમૈર્ માયોપમૈર્ ગન્ધર્વનગરોપમૈર્ નિર્મિતકોપમૈર્ ધર્મૈર્ અવસ્તુકેષ્વ્ અદ્રવ્યેષ્વ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, દાનપારમિતાપરિપૂર્યૈ, શીલપારમિતાપરિપૂર્યૈ, ક્ષાન્તિપારમિતાપરિપૂર્યૈ, વીર્યપારમિતાપરિપૂર્યૈ, ધ્યાનપારમિતાપરિપૂર્યૈ, પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિપૂર્યૈ, ઉપાયપારમિતાપરિપૂર્યૈ, પ્રણિધાનપારમિતાપરિપૂર્યૈ, બલપારમિતાપરિપૂર્યૈ, જ્ઞાનપારમિતાપરિપૂર્યૈ, અભિજ્ઞાપારમિતાપરિપૂર્યૈ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યતે, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીઃ પરિપૂરયતિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાં પરિપૂરયતિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પરિપૂરયતિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પરિપૂરયતિ, પઞ્ચબલાનિ પરિપૂરયતિ, સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ પરિપૂરયતિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં પરિપૂરયતિ, અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ પરિપૂરયતિ, ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ પરિપૂરયતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ સમાપદ્યતે, પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાં ભાવયતિ, બહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયતિ, સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ પરિપૂરયતિ, દશબોધિસત્ત્વભૂમીઃ
પરિપૂરયતિ, દશતથાગતબલાનિ પરિપૂરયતિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ પરિપૂરયતિ, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પરિપૂરયતિ, અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ પરિપૂરયત્ય્ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પરિપૂરયતિ, યાવત્ ત્રિસાહસ્રે મહાસાહસ્રે લોકધાતાવ્ આભાસકરીમ્ આભાં પરિનિષ્પાદયતિ, બ્રહ્મસ્વરતાં પરિનિષ્પાદયતિ, તત્રૈકેન સ્વરેણ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ યથાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ધર્મં દેશયતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે નૈતે ધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ પ્રતિબિમ્બોપમા મરીચ્યુપમા માયોપમા ગન્ધર્વનગરોપમા નિર્મિતકોપમાઃ, યે ત્વયા પરિકીર્તિતાઃ.

સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ પ્રતિબિમ્બોપમા મરીચ્યુપમા માયોપમા ગન્ધર્વનગરોપમા નિર્મિતકોપમાઃ, કથં ભગવન્ સ્વપ્નોપમેષુ (પ્સ્પ્_6-8:165) સર્વધર્મેષુ યાવન્ નિર્મિતકોપમેષુ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞપારમિતાયાં ચરતિ? ન ચ ભગવન્ સ્વપ્નો ભૂતો ન પ્રતિશ્રુત્કા ભૂતા ન પ્રતિભાસો ભૂતો ન પ્રતિબિમ્બં ભૂતં ન મરીચિર્ ભૂતા ન માયા ભૂતા ન ગન્ધર્વનગરં ભૂતં ન નિર્મિતકો ભૂતો ન ચ ભગવન્ શક્યમ્ અભૂતેન દાનપારમિતાયાં ચરિતું શીલપારમિતાયાં ચરિતું ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરિતું વીર્યપારમિતાયાં ચરિતું ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિતું પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતું સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધરણીમુખેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સર્વશૂન્યતાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરિતુમ્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે દાનપારમિતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્માઃ સર્વશૂન્યતા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, સર્વે તે સુભૂતે ધર્મા અનભિસંસ્કૃતા અનભિનિર્વૃત્તા ન શક્યા અનભિસંસ્કૃતૈર્ ધર્મૈઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુમ્.
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સર્વ એતે ધર્મા માર્ગસ્યાવાહનાય સંવર્તન્તે, ન પુનઃ ફલસ્યાધિગમાય, ય એતેષાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદો ઽપ્રાદુર્ભાવો ઽલક્ષણમ્ અપિ તત્, અતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ નોપલભતે, યદિ વા દાનપારમિતાં યદિ વા શીલપારમિતાં યદિ વા ક્ષાન્તિપારમિતાં યદિ વા વીર્યપારમિતાં યદિ વા ધ્યાનપારમિતાં યદિ વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં યદિ વા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્, યદિ વા અધ્યાત્મશૂન્યતાં યદિ વા બહિર્ધાશૂન્યતાં યદિ વાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યદિ વા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં યદિ વાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ યદિ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્માંસ્ તાન્ સર્વાન્ માયોપમા ઇતિ જાનાતિ.
(પ્સ્પ્_6-8:166)
ન ચેમાન્ ધર્માન્ અપરિપૂર્ય દાનપારમિતાં શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાદશબોધિસત્ત્વભૂમીર્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્ય્ અપરિપૂર્ય સર્વાકારવરોપેતં જ્ઞાનમ્ અપરિપૂર્ય સત્ત્વાન્ અપરિપાચ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે, યાન્ યાન્ એવ કુશલાન્ ધર્માન્ આરભતે તાંસ્ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ સ્વપ્નોપમાન્ પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિમ્બોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ જાનાતિ.
સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરન્, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરન્, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષુ ચરન્ન્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ ચરન્ન્ અષ્ટવિમોક્ષેષુ ચરન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ચરન્, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખેષુ ચરન્, પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ચરન્ સર્વસમાધિષુ ચરન્ સર્વધારણીમુખેસુ ચરન્ દશબોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચરન્ દશસુ તથાગતબલેષુ ચરન્ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચરન્ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ ચરન્ન્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ યાવત્ સર્વાકારવરોપેતસર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપ્માન્ જાનાતિ, પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિંબોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ જાનાતિ, તાંશ્ ચ સર્વસત્ત્વાન્ સ્વપ્ને ચરતઃ સ જાનાતિ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પ્રતિભાસે પ્રતિબિમ્બે મરીચ્યાં માયાયાં ગન્ધર્વનગરે નિર્મિતકે ચરતો જાનાતિ.
તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન ભાવતો નાભાવતો (પ્સ્પ્_6-8:167) ગૃહ્ણાતિ યં ગૃહીત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, સ્વપ્નોપમાન્ પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ પ્રતિબિમ્બોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ માયોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ સર્વધર્માન્ જ્ઞાત્વા ન ભાવતો ગૃહ્ણાતિ નાભાવતો ગૃહ્ણાતિ યાં ગૃહીત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, અગ્રાહ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અગ્રાહ્યા ધ્યાનપારમિતા, અગ્રાહ્યા વીર્યપારમિતા, અગ્રાહ્યા ક્ષાન્તિપારમિતા, અગ્રાહ્યા શીલપારમિતા, અગ્રાહ્યા દાનપારમિતા, અગ્રાહ્યા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા, અગ્રાહ્યા અધ્યાત્મશૂન્યતા, અગ્રાહ્યા બહિર્ધાશૂન્યતા, અગ્રાહ્યા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, અગ્રાહ્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, અગ્રાહ્યાણ્ય્ આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાણ્ય્ અગ્રાહ્યાણિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અગ્રાહ્યા અભિજ્ઞા અગ્રાહ્યા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽગ્રાહ્યા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, અગ્રાહ્યાઃ સર્વધર્માસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽગ્રાહ્યાન્ સર્વધર્માન્ વિદિત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અગ્રાહ્યાઃ સર્વધર્મા અવસ્તુકાઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ પ્રતિબિમ્બોપમા મરીચ્યુપમા માયોપમા ગન્ધર્વનગરોપમા નિમિતકોપમાઃ. ન ચાગ્રાહ્યાણાં ધર્માણામ્ અગ્રાહ્યતા શક્તાભિલપિતું, અન્યત્ર સત્ત્વા ઇમાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થાયાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠતે.
સ ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યદ્ દાનં દદાતિ તત્ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ, યચ્ છીલં રક્ષતિ, યાં ક્ષાન્તિં સંપાદયતિ, યદ્ વીર્યમ્ આરભતે, યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, તત્ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશો ન પુનર્ આત્માર્થમ્.

ન ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યસ્ય કૃતશો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠતે ઽન્યત્ર સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વો ન સત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞાયાં સ્થિતા નાત્મન્ય્ (પ્સ્પ્_6-8:168) આત્મસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન જીવે જીવસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન જન્તૌ જન્તુસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન પોષે પોષસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન પુરુષે પુરુષસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન પુદ્ગલે પુદ્ગલસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન મનુજે મનુજસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન માનવે માનવસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન કારકે કારકસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન વેદકે વેદકસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન જાનકે જાનકસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, ન પશ્યકે પશ્યકસંજ્ઞાયાં સ્થિતા, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિપર્યાસાદ્ વિવેચયતિ, વિપર્યાસાદ્ વિવેચ્યામૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાનામ્ એતે સમુદાચારો ન પ્રવર્તન્તે, આત્મસંજ્ઞા સત્ત્વસંજ્ઞા જીવસંજ્ઞા જન્તુસંજ્ઞા પોષસંજ્ઞા પુરુષસંજ્ઞા પુદ્ગલસંજ્ઞા મનુજસંજ્ઞા માનવસંજ્ઞા કારકસંજ્ઞા વેદકસંજ્ઞા જાનકસંજ્ઞા પશ્યકસંજ્ઞા, સ સર્વાન્ ઇમાન્ નિમિઞ્જિતસંમિઞ્જિતવિસ્પન્દિતપ્રપઞ્ચિતાન્ વિવેચ્યાન્યતમાન્યતમેન ચેતસા બહુલમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અનેન સુભૂતે ઉપાયેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ન્ આત્મના ન કેષુચિદ્ ધર્મેષ્વ્ અભિનિવિશતે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચાનભિનિવેશે પ્રતિષ્ઠાપયતિ લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન.
ઇતિ વ્યવદાનનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવંસ્ તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ કિં પુનઃ સ ધર્મો લોકવ્યવહારેણાભિસંબુદ્ધો ઽર્થપરમાર્થેન?
ભગવાન્ આહ: લોકવ્યવહારેણ સુભૂતે વ્યવહ્રિયતે ઽયં તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધો ઽનેન ધર્મેણાયં ધર્મો ઽસંબુદ્ધો ઽયં તથાગતેન ધર્મો દેશિત ઇતિ, ન પુનસ્ તત્ર કશ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઉપલંભો હ્ય્ એષો ઽનેન ધર્મેણાયં ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ, ન ચ દ્વયેન કાચિત્ પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ન દ્વયેનાભિસમયઃ કિં પુનર્ અદ્વયેનાભિસમયઃ?
ભગવાન્ આહ: ન દ્વયેનાભિસમયો નાદ્વયેનાભિસમયઃ, એષ એવાત્રાભિસમયો યત્ર ન દ્વયં નાદ્વયં, તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રપઞ્ચ એષ યો ઽયમ્ એષામ્ અભિસમયો ન ચ ધર્મસમતાયાં પ્રપઞ્ચો ઽસ્તિ (પ્સ્પ્_6-8:169) નિષ્પ્રપઞ્ચા ધર્મસમતા.
સુભૂતિર્ આહ: અભાવસ્વભાવાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કા સમતા?
ભગવાન્ આહ: એષૈવાત્ર સમતા યત્ર ન ભાવો ઽભાવો વા કીર્તિતો, ન ચ ધર્મસમતા પરિકીર્ત્ય તેન ચાન્યો ઽપિ ધર્મ ઉપલભ્યતે ધર્મસમતાયાં, સર્વધર્મવિનિર્વૃત્તા હિ ધર્મસમતા, અગતિર્ અવિષયો ધર્મસમતા યસ્ય કસ્યચિદ્ બાલપૃથગ્જનસ્ય વાર્યસ્ય વા.
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ ધર્મસમતા તથાગતસ્યાપ્ય્ અવિષયઃ?

ભગવાન્ આહ: અવિષયઃ સુભૂતે સર્વાર્યાણાં શ્રદ્ધાનુસારિણાં વા ધર્માનુસારિણાં વાષ્ટમકાનાં વા સ્રોતઆપન્નાનાં વા સકૃદાગામિનાં વાનાગામિનાં વાર્હતાં વા શ્રાવકાણાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વા તથાગતસ્યાપ્ય્ અવિષયઃ સર્વધર્મસમતા.
સુભૂતિર્ આહ: ન પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્મવિષયવશવર્તી તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્યાત્ સુભૂતે સર્વધર્મવિષયવશવર્તી તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ, યદ્ય્ અન્યા ધર્મસમતા સ્યાદ્ અન્યસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો, યા ચ સુભૂતે પૃથગ્જનાનાં ધર્મસમતા યા ચ શ્રદ્ધાનુસારિણો ધર્માનુસારિણો ઽષ્ટમકાણાં સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં, યા ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સમતા સમતૈવ સમતા, યા ચ બાલપૃથગ્જનસમતા, યા ચાર્યસમતા, એકૈવૈષા સમતા, એકસમતાયાં ન દ્વયમ્ અસ્તિ, અયં બાલપૃથગ્જનો ઽયં શ્રદ્ધાનુસાર્ય્ અયં ધર્માનુસાર્ય્ અયમ્ અષ્ટમકો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ, સર્વ એતે સુભૂતે ધર્માઃ સમતાયાં નોપલભ્યન્તે, ઇમે બાલપૃથગ્જનાઃ, અયં શ્રદ્ધાનુસારી, અયં ધર્માનુસારી, અયમ્ અષ્ટમકો ઽયં સ્રોતાઅપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ.
(પ્સ્પ્_6-8:170)
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મસમતાયાં સર્વ એતે ધર્મા નોપલભ્યન્તે, ઽયં બાલપૃથગ્જનો ઽયં શ્રદ્ધાનુસારી, અયં ધર્માનુસારી, અયમ્ અષ્ટમકો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ, અવિશેષો વા ભગવન્ ભવિષ્યતિ બાલપૃથગ્જનાનાઞ્ ચ શ્રદ્ધાનુસારિણાં ચ ધર્માનુસારિણાં ચાષ્ટમકાનાઞ્ ચ સ્રોતઆપન્નાનાં ચ સકૃદાગામિનાઞ્ ચાનાગામિનાઞ્ ચાર્હતાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાઞ્ ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાઞ્ ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અવિશેષો ધર્મસમતાયાં બાલપૃથગ્જનાનાં શ્રદ્ધાનુસારિણાં ધર્માનુસારિણામ્ અષ્ટમકાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અવિશેષો બાલપૃથગ્જનાનાં શ્રદ્ધાનુસારિણાં ધર્માનુસારિણામ્ અષ્ટમકાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં, કુત એષાં ભગવંસ્ ત્રયાણાં રત્નાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, બુદ્ધરત્નસ્ય ધર્મરત્નસ્ય સંઘરત્નસ્ય?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે ઽન્યદ્ બુદ્ધરત્નમ્ અન્યદ્ ધર્મરત્નમ્ અન્યત્ સંઘરત્નમ્ અન્યા ધર્માણાં ધર્મસમતા.
સુભૂતિર્ આહ: યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ, નાન્યદ્ બુદ્ધરત્નં નાન્યદ્ ધર્મરત્નં નાન્યત્ સંઘરત્નં નાન્યા ધર્માણાં ધર્મસમતા, સચેદ્ ભગવન્ બુદ્ધરત્નં ધર્મરત્નં સંઘરત્નં યા ચ ધર્માણાં ધર્મસમતા, સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અગ્રાહ્યા અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાસ્ તત્ કથં ભગવન્ન્ એષામ્ અલક્ષણાનાં ધર્માણાં ફલવ્યવસ્થાનં કરોતિ, અયં બાલપૃથગ્જનો ઽયં શ્રદ્ધાનુસાર્ય્ અયં ધર્માનુસાર્ય્ અયમ્ અષ્ટમકો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ (પ્સ્પ્_6-8:171) અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ?
ભગવાન્ આહ: યદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે તદાભિસંબુધ્ય ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં નાકરિષ્યદ્ અપિ નરકો વા ન પ્રજ્ઞાયતે, તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા દેવો વા મનુષ્યો વા ચાતુર્મહારાજિકા વા દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા વા યામા વા તુષિતા વા નિર્માણરતયો વા પરનિર્મિતવશવર્તિનો વા બ્રહ્મપાર્ષદ્યો વા બ્રહ્મપુરોહિતા વા મહાબ્રહ્માણો વા પરીત્તાભા વા અપ્રમાણાભા વા આભાસ્વરા વા પરીત્તશુભા વા અપ્રમાણશુભા વા શુભકૃત્સ્ના વા અનભ્રકા વા પુણ્યપ્રસવા વા બૃહત્ફલા વા અસંજ્ઞિસત્ત્વા વા અસ્પૃહા વા અતપા વા સુદૃશા વા સુદર્શના વા અકનિષ્ઠા વા દેવાઃ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તયો વા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમાપત્તયો વા આકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તયો વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તયો વા, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગા વા, અધ્યાત્મશૂન્યતા વા બહિર્ધાશૂન્યતા વા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા વા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા વા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિધારણીમુખાનિ વા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વા, અભિજ્ઞા વા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો વાવેણિકબુદ્ધધર્મા વા મહામૈત્રી મહાકરુણા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ વાશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ વા, દશબોધિસત્ત્વભૂમયો વા, દાનપારમિતા વા શીલપારમિતા વા ક્ષાન્તિપારમિતા વા વીર્યપારમિતા વા ધ્યાનપારમિતા વા પ્રજ્ઞાપારમિતા વા, ઉપાયપારમિતા વા પ્રણિધાનપારમિતા વા બલપારમિતા વા જ્ઞાનપારમિતા વા, એવં ત્રીણિ રત્નાનિ, બુદ્ધરત્નં ધર્મરત્નં સંઘરત્નં, શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમ્ અનુત્તરં મહાયાનમ્, એવં શ્રદ્ધાનુસારિણો ધર્માનુસારિણો ઽષ્ટમકાઃ સ્રોતાઅપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સર્વાકારવરોપેતઞ્ ચ જ્ઞાનં ન પ્રજ્ઞાયન્તે?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ (પ્સ્પ્_6-8:172) અયં પુરુષકારો યદ્ ધર્મસમતાયાશ્ ચ ન ચલન્તિ, ધર્માણાં ચ વ્યવસ્થાનં કુર્વન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: કિં ભગવન્ યથા ચૈવ તથાગતો ધર્મતાયાશ્ ચ ન ચલતિ, તથાઇવ બાલપૃથગ્જનાપિ ન ચલતિ શ્રદ્ધાનુસારી ધર્માનુસારી અષ્ટમકઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાઇવ સર્વધર્મા ન ચલન્તિ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્માઃ સુભૂતે ધર્મતાયા ન ચલન્તિ ન વિવર્તન્તે, યૈવ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતાવિતથતાનન્યતથતા, સૈવ બાલપૃથગ્જનાનાં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતાવિતથતાનન્યતથતા, સૈવ શ્રદ્ધાનુસારિણાં ધર્માનૌસારિણામ્ અષ્ટમકાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતાવિતથતાનન્યતથતા, સર્વ એતે ધર્મા ધર્મતાં ન વ્યતિવર્તન્તે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ એષૈવ ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતાવિતથતાનન્યતથતા નાન્યા કાચિદ્ અનુધર્મતા.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ યા ધર્માણાં ધર્મતા સૈવ ધર્મતા બાલપૃથગ્જનાનાં સૈવ શ્રદ્ધાનુસારિણાં સૈવ ધર્માનુસારિણાં સૈવાષ્ટમકાનાં સૈવ સ્રોતઆપન્નાનાં સૈવ સકૃદાગામિનાં સૈવાનાગામિનાં સૈવાર્હતાં સૈવ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સૈવ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સૈવ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં, ય ઇમે ભગવન્ વિલક્ષણા ધર્માસ્ તે કથમ્ એકલક્ષણાસ્? તદ્યથા રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, અન્યૈવ ચ ભગવન્ રૂપસ્ય ધર્મતા, અન્યા વેદનાયાઃ અન્યા સંજ્ઞાયા અન્યા સંસ્કારાણામ્ અન્યા વિજ્ઞાનસ્ય ધર્મતા, અન્યા ચક્ષુષઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાનાં ધર્મતા, અન્યા મનસો ધર્મતા, અન્યા રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્ર્ષ્ટવ્યાનાં (પ્સ્પ્_6-8:173) ધર્મતા અન્યા ધર્માણાં ધર્મતા, અન્યા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધર્મતા, અન્યા ચક્ષુઃસંસ્પર્શધર્મતા, અન્યા ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધર્મતા, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાઃ, અન્યા મનોવિજ્ઞાનધર્મતા, અન્યા મનઃસંસ્પર્શધર્મતા, અન્યા મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાધર્મતા, અન્યા પૃથિવીધાતુધર્મતા, અન્યાબ્ધાતુધર્મતા, અન્યા તેજોધાતુધર્મતા, અન્યા વાયુધાતુધર્મતા, અન્યા આકાશધાતુધર્મતા, અન્યા વિજ્ઞાનધાતુધર્મતા, અન્યા સ્કન્ધધર્મતા, અન્યા ધાતુધર્મતા, અન્યા આયતનધર્મતા, અન્યા પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતા, અન્યા પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મતા, અન્યાવિદ્યાધર્મતા, અન્યા સંસ્કારધર્મતા, અન્યા વિજ્ઞાનધર્મતા, અન્યા નામરૂપધર્મતા, અન્યા ષડાયતનધર્મતા, અન્યા સ્પર્શધર્મતા, અન્યા વેદનાધર્મતા, અન્યા તૃષ્નાધર્મતા, અન્યોપાદાનધર્મતા, અન્યા ભવધર્મતા, અન્યા જાતિધર્મતા, અન્યા જરામરણધર્મતા, અન્યા શોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્મતા, અન્યા રાગધર્મતા, અન્યા દ્વેષધર્મતા, અન્યા મોહધર્મતા, અન્યા દૃષ્ટિધર્મતા, અન્યા ધ્યાનાનાં ધર્મતા, અન્યા અપ્રમાણાનાં ધર્મતા, અન્યા આરૂપ્યસમાપત્તીનાં ધર્મતા, અન્યા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ધર્મતા, અન્યા સમ્યક્પ્રહાણાનાં ધર્મતા, અન્યા ઋદ્ધિપાદાનાં ધર્મતા, અન્યા ઇન્દ્રિયાણાં ધર્મતા, અન્યા બલાનાં ધર્મતા, અન્યા બોધ્યઙ્ગાનાં ધર્મતા, અન્યા આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય ધર્મતા, અન્યા શૂન્યતાયા ધર્મતા, અન્યા આનિમિત્તસ્ય ધર્મતા, અન્યા અપ્રણિહિતસ્ય ધર્મતા, અન્યા અધ્યાત્મશૂન્યતાયા ધર્મતા, અન્યા બહિર્ધાશૂન્યતાયા ધર્મતા, અન્યા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા ધર્મતા, અન્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા ધર્મતા, અન્યા અષ્ટવિમોક્ષધર્મતા, અન્યા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિધર્મતા, અન્યા આર્યસત્યધર્મતા, અન્યા અભિજ્ઞાધર્મતા, અન્યા દાનપારમિતાધર્મતા, અન્યા શીલપારમિતાધર્મતા, અન્યા ક્ષાન્તિપારમિતાધર્મતા, અન્યા વીર્યપારમિતાધર્મતા, અન્યા ધ્યાનપારમિતાધર્મતા, અન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાધર્મતા, અન્યા ઉપાયપારમિતાધર્મતા, અન્યા પ્રણિધાનપારમિતાધર્મતા,
અન્યા બલપારમિતાધર્મતા, અન્યા જ્ઞાનપારમિતાધર્મતા, અન્યા પ્રથમાયા બોધિસત્ત્વભૂમેર્ (પ્સ્પ્_6-8:174) ધર્મતા, અન્યા યાવદ્ દશભૂમ્યા બોધિસત્ત્વભૂમેર્ ધર્મતા, અન્યા દશાનાં તથાગતબલાનાં ધર્મતા, અન્યા ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ધર્મતા, અન્યા ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં ધર્મતા, અન્યા અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ધર્મતા, અન્યા મહામૈત્ર્યા ધર્મતા, અન્યા મહાકરુણાયાં ધર્મતા, અન્યા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનાં ધર્મતા અન્યા અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનાં ધર્મતા, અન્યા સંસ્કૃતસ્ય ધાતોર્ ધર્મતા, અન્યા અસંસ્કૃતસ્ય ધાતોર્ ધર્મતા. તત્ કથં ભગવન્ નૈવં વિલક્ષણાનાં સર્વધર્માણાં ધર્મતાયાં વ્યવસ્થાનં નોપલભ્યતે? યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધર્માણાઞ્ ચ નાનાત્વં કરોતિ, ન ચાકૃત્વા ધર્મનાનાત્વં શક્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતું, કથં ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ભૂમેર્ ભૂમિં સંક્રામતિ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ, યયા નિયામાવક્રાન્ત્યા શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વાતિક્રમ્ય ઽભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ, યાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ વિક્રીડમાનો દાનપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, શીલપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, ક્ષાન્તિપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, વીર્યપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, ધ્યાનપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, ઉપાયપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, પ્રણિધાનપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, બલપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, જ્ઞાનપારમિતયા પરિપૂર્ણઃ, વિક્રીડમાનો બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે તેષુ ચ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ, યૈઃ કુશલૈર્ મૂલૈઃ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રઞ્ ચ પરિગૃહ્ણાતિ.
ભગવાન્ આહ: યદ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, યદિ ભગવન્ યા ધર્માણાં ધર્મતા, સૈવ પૃથગ્જનાનાં ધર્મતા, સૈવ શ્રદ્ધાનુસારિણાં ધર્માનુસારિણામ્ અષ્ટમકાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ધર્મતા, સૈવ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મતા, ય ઇમે ભગવન્ વિલક્ષણા ધર્માસ્ તે કથમ્ એકલક્ષણા વિલક્ષણાનાઞ્ ચ ધર્માણાં ધર્મતા કથમ્ એકલક્ષણા યુક્તેતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા રૂપસ્ય ધર્મતા, કિં (પ્સ્પ્_6-8:175) ન શૂન્યા સા, ય વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા પ્રતીત્યસમુત્પન્નાનાં ધર્માણાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા લૌકિકલોકોત્તરાણાં ધર્માણાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા સાસ્રવાનાસ્રવાણાં ધર્માણાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાં ધર્માણાં ધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા, યા બાલપૃથગ્જનાનાં ધર્મતા, યા શ્રદ્ધાનુસારિધર્મતા, યા ધર્માનુસારિધર્મતા, યા અષ્ટમકધર્મતા યા સ્રોતઆપન્નધર્મતા, યા સકૃદાગામિધર્મતા, યા અનાગામિધર્મતા, યા અર્હદ્ધર્મતા, યા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મતા, યા બોધિસત્ત્વધર્મતા, યા તથાગતધર્મતા, કિં ન શૂન્યા સા.

સુભૂતિર્ આહ: શૂન્યા સા ભગવન્ શૂન્યા સા સુગત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે શૂન્યતાયાં વિલક્ષણા ધર્મા ઉપલભ્યન્તે, રૂપલક્ષણં વા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનલક્ષણં વા, સ્કન્ધધાત્વાયતનલક્ષણં વા, પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં વા, પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મલક્ષણં વા પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગલક્સણં વા, લૌકિકલોકોત્તરાણાં વા ધર્માણાં લક્ષણં સાસ્રવાનાસ્રવાણાં વા ધર્માણાં લક્ષણં, સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં વા ધર્માણાં લક્ષણં, બાલપૃથગ્જનાનાં વા લક્ષણં શ્રદ્ધાનુસારિણાં વા લક્ષણં, ધર્માનુસારિણાં વા લક્ષણમ્ અષ્ટમકાનાં વા લક્ષણં, સ્રોતઆપન્નાનાં વા લક્ષણં સકૃદાગામિનાં વા લક્ષણમ્ અનાગામિનાં વા લક્ષણમ્ અર્હતાં વા લક્ષણં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વા લક્ષણં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વા લક્ષણં તથાગતાનાં વા લક્ષણમ્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યા ધર્માણાં ધર્મતા ન તત્ર પૃથગ્જના નાન્યત્ર પૃથગ્જનેભ્યઃ, ન તત્ર શ્રદ્ધાનુસારી નાન્યત્ર શ્રદ્ધાનુસારિણઃ, ન તત્ર ધર્માનુસારી નાન્યત્ર ધર્માનુસારિણઃ, ન તત્રાષ્ટમકો નાન્યત્રાષ્ટમકાન્, ન તત્ર સ્રોતઆપન્નો નાન્યત્ર સ્રોતઆપન્નાન્, ન તત્ર સકૃદાગામી નાન્યત્ર સકૃદાગામિનો, ન તત્રાનાગામી નાન્યત્રાનાગામિનઃ, ન તત્રાર્હન્ નાન્યત્રાર્હતઃ, ન તત્ર પ્રત્યેકબુદ્ધો નાન્યત્ર પ્રત્યેકબુદ્ધાન્, ન તત્ર બોધિસત્ત્વો નાન્યત્ર બોધિસત્ત્ત્વાન્, ન તત્ર તથાગતો નાન્યત્ર (પ્સ્પ્_6-8:176) તથાગતાત્.
ઇતિ વ્યવદાનસંભારનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ ધર્મતા સંસ્કૃતા ઉતાહો ઽસંસ્કૃતા?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સંસ્કૃતા નાસંસ્કૃતા, ન ચ સંસ્કૃતવ્યતિરેકેણાસંસ્કૃત ઉપલભ્યતે, ન ચાસંસ્કૃતવ્યતિરેકેણ સંસ્કૃત ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચ સંસ્કૃતો ધાતુર્ યશ્ ચાસંસ્કૃતો ધાતુર્ દ્વાવ્ અપ્ય્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તાવ્ અરૂપિણાવ્ અનિદર્શનાવ્ અપ્રતિઘાવ્ એકલક્ષણૌ યદ્ ઉતાલક્ષણૌ, તત્ પુનસ્ તથાગતો લોકવ્યવહારેણ વ્યવહરતિ ન પુનઃ પરમાર્થેન, ન ચ પરમાર્થે કશ્ચિત્ કાયસંસ્કારે ન વાક્સંસ્કારે ન મનઃસંસ્કારે નાન્યત્ર કાયસંસ્કારાન્ નાન્યત્ર વાક્સંસ્કારાન્ નાન્યત્ર મનઃસંસ્કારાત્ પરમાર્થ ઉપલભ્યતે, યેષાં ધર્માણાં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં સમતા સ પરમાર્થસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરમાર્થતશ્ ચ ન ચલતિ, સત્ત્વાનાં ચ કૃત્યં કરોતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યાસ્ તન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય કશ્ચિદ્ ધર્મઃ કિંચિત્ કરોતિ, અકિંચિત્કરેષ્વ્ અકિંચનેષુ નિષ્કિંચનેષુ ચાધર્મેષુ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરમાર્થતશ્ ચ ન ચલતિ સત્ત્વાનાં ચ કૃત્યં કરોતિ દાનેન વા પ્રિયવદ્યતયા વા અર્થક્રિયયા વા સમાનાર્થતયા વા?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા વાચં ભાષસે, યચ્ છૂન્યતા અકિંચના નિષ્કિંચના ન કસ્યચિત્ કિંચિત્ કરોતિ કૃત્યં વા અકૃત્યં વા, યદિ સુભૂતે એતે સત્ત્વાઃ સ્વયમ્ એવ શૂન્યતાં જાનીયુર્ નેયં તથાગતસ્ય વૃષભિતા ભવેત્, યચ્ છૂન્યતાયાશ્ ચ ન ચલતિ, સત્ત્વાંશ્ ચાત્મસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, આત્મસંજ્ઞાયા વિવેચ્ય શૂન્યતયા મોચયતિ સંસારાદ્, એવં સત્ત્વસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ જીવસંજ્ઞાયા જન્તુસંજ્ઞાયાઃ પોષસંજ્ઞાયાઃ પુરુષસંજ્ઞાયાઃ પુદ્ગલસંજ્ઞાયા મનુજસંજ્ઞાયા માનવસંજ્ઞાયાઃ કારકસંજ્ઞાયા વેદકસંજ્ઞાયા જાનકસંજ્ઞાયાઃ પશ્યકસંજ્ઞાયાશ્ ચ વિવેચયતિ, રૂપસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, (પ્સ્પ્_6-8:177) વેદનાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, સંજ્ઞાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, સંસ્કારસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, વિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ચક્ષુઃસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, શ્રોત્રસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ઘ્રાણસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, જિહ્વાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, કાયસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, મનઃસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, મનઃસંસ્પર્શસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, રૂપસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, શબ્દસંજ્ઞાયા ગન્ધસંજ્ઞાયા રસસંજ્ઞાયાઃ સ્પર્શસંજ્ઞાયા ધર્મસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, પૃથિવીધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, અબ્ધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, તેજોધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, વાયુધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, આકાશધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, વિજ્ઞાનધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, સ્કન્ધસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, ધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, આયતનસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, અવિદ્યાસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, સંસ્કારસંજ્ઞાયા વિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા નામરૂપસંજ્ઞાયા ષડાયતનસંજ્ઞાયાઃ સ્પર્શસંજ્ઞાયા વેદનાસંજ્ઞાયાસ્ તૃષ્ણાસંજ્ઞાયા ઉપાદાનસંજ્ઞાયા ભવસંજ્ઞાયા જાતિસંજ્ઞાયા જરામરણશોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ,
સંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, અસંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ, અસંસ્કૃતે ચ ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ ચાસંસ્કૃતો ધાતુઃ શૂન્યઃ.
ઇતિ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાવ્યતિભેદપરિજ્ઞાનનિવેશનકર્મ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન ભગવન્ ન સંસ્કૃતો ધાતુઃ શૂન્યઃ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સત્ત્વસંજ્ઞયા સુભૂતે શૂન્યો યાવદ્ અસંસ્કૃતસંજ્ઞયા, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યન્ નિર્મિતો ઽન્યન્ નિર્મિતં નિર્મિણોતિ, કચ્ચિત્ તસ્ય તદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યન્ ન શૂન્યતા?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્ નિર્મિતસ્ય હિ ભગવન્ ન કચ્ચિદ્ વસ્ત્વ્ (પ્સ્પ્_6-8:178) અસ્તિ યન્ ન શૂન્યતા, ય ચ શૂન્યતા યશ્ ચ નિર્મિતઃ, ઉભાવ્ એતૌ ધર્મૌ, ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તૌ દ્વાવ્ એતૌ શૂન્યતયા શૂન્યૌ, તત્ કિં વિનિગૂહિતમ્ ઇયં શૂન્યતાયં નિર્મિતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તાવ્ ઉભાવ્ અપિ શૂન્યતાયાન્ નોપલભ્યતે, ઇયં શૂન્યતાયં નિર્મિતઃ.
ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા યશ્ ચ નિર્મિતો યા ચ શૂન્યતા ઉભયમ્ એતચ્ છૂન્યતા.

સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ ઇમે લૌકિકા ધર્મા નિર્મિતા અપિ નુ ઇમે લોકોત્તરા ધર્મા નિર્મિતાઃ? યદ્ ઉત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ, અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા પઞ્ચાભિજ્ઞા અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશપારમિતા દશબોધિસત્ત્વભૂમયો દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા મહાકરુણા, યચ્ ચ તેષાં ફલં યેન તે પુદ્ગલાઃ પ્રજ્ઞાપ્યન્તે, શ્રદ્ધાનુસારી ધર્માનુસાર્ય્ અષ્ટમકઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપિ નુ ભગવન્ન્ ઇમે ધર્મા નિર્મિતાઃ.
ભગવાન્ આહ: યત્ર પુનઃ સર્વધર્મા નિર્મિતાસ્ તત્ર કશ્ચિચ્ છ્રાવકનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ પ્રત્યેકબુદ્ધનિર્મિતઃ, કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વનિર્મિતઃ કશ્ચિત્ તથાગતનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ ક્લેશનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ કર્મનિર્મિતો ઽનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા નિર્મિતકોપમા અનાનાકરણાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: યત્ પુનર્ ઇદં ભગવન્ પ્રહાણં સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા નિર્મિતા સર્વવાસનાનુસંધિપ્રહાણમ્ અપિ નિર્મિતમ્?
ભગવાન્ આહ: યે કેચિત્ સુભૂતે ધર્મા ઉત્પાદિતા વા નિરોધિતા વા સર્વ એતે નિર્મિતાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ ધર્મો યો ન નિર્મિતકઃ?
ભગવાન્ આહ: યસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધઃ સ ધર્મો ન નિમિતઃ.
(પ્સ્પ્_6-8:179)

સુભૂતિર્ આહ: સ પુનઃ કતમો ભગવન્?
ભગવાન્ આહ: અસંમોષધર્મો ન નિર્મિતઃ.
સુભૂતિર્ આહ: યત્ પુનર્ ભગવતોક્તં શૂન્યતાયાશ્ ચ ન ચલતિ, ન ચ દ્વયે નોપલભ્યતે, ન ચ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ન શૂન્યસ્ તસ્માદ્ ભગવન્ સંમોષધર્મો નિર્મિતકો ભવેત્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્માઃ સુભૂતે સ્વભાવેન શૂન્યાસ્ તે ન શ્રાવકૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ કૃતા ન બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ કૃતા ન તથાગતૈઃ કૃતા, યા ચ સ્વભાવશૂન્યતા તન્ નિર્વાણમ્.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આદિકર્મિકો ભગવન્ પુદ્ગલઃ કથમ્ અવવદિતવ્યઃ? કથમ્ અનુશાસિતવ્યો યત્ સ્વભાવશૂન્યતાં પરિજાનીયાત્?
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનઃ સુભૂતે પૂર્વં ભાવો ઽભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અભાવો ભવિષ્યતિ? નાત્ર સુભૂતે ભાવો નાભાવો ન સ્વભાવો ન પરભાવઃ, કુત એવ સ્વભાવશૂન્યતા ભવિષ્યતિ?
ઇતિ નિર્વાણનિવેશનકર્મ
ઇત્ય્ ઉક્તાનિ કર્માણીત્ય્ ઉક્તો ધર્મકાયાભિસંબોધઃ
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ આત્તમનસો મૈત્રેયપ્રમુખા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, આયુષ્માંશ્ ચ સુભૂતિર્ આયુષ્માંશ્ ચ શારિપુત્ર આયુષ્માંશ્ ચાનન્દઃ, શક્રશ્ ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્ન્ ઇતિ.
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયાં ધર્મકાયાધિકારઃ શિક્ષાપરિવર્તો નામાષ્ટમઃ સમાપ્ત ઇતિ
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્ય્ અવદત્,
તેષાઞ્ ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ.
ઓં ગતે 2 પારગતે પારસંગતે બોધિ સ્વાહા.