Padma Samhita · Chapter 4.10
kathaṃ mahotsavaḥ kaścit kīdṛktasya phalaṃ ca kim /
phalakāmairanuṣṭhātumavijñāto na śakyate
mahyaṃ jijñāsamānāya prasīda bhagavannidam /
ākhyātumarhasi yathā mahotsava manuttamam
ārādhanamidaṃ brahman mokṣakāmai ranuṣṭitam /
paśvādiphalakāmaistu duranuṣṭheyamadbhutam
toṣaṇaṃ mama kalyāṇa manuṣṭhitamamānuṣam /
devaireva purāvṛtravadhe tatpāpanuttaye
indreṇāpi diviṣṭhena māmuddiśya kṛtaṃ śubham /
rūpaṃ tasya pravakṣyāpi yathā tadavadhāraya
savassāṃsārikaṃ duḥkhamuttaranti tadambhudhim /
yaṣṭāra iti vidvaṃso nirbruvantyutsavāhvayam
nityo naimittikaḥ kāmya strividha ssa mahotsavaḥ /
tatra nityaṃ pratisamaṃ māsapakṣavyavasthayā
śubhe ca tathinakṣatre viṣuve cāyanadvaye /
kalpitāvabhṛthasnānassevitassarvadaivataiḥ
naimittika ssa vijñeyo nimitte sati kalpitaḥ /
avagrahe ca durbhikṣe colkāpāte tathā niśi
darśane suracāpanya vālamīnasya darśane /
devatā pratikāyānāṃ kampane bhedane tathā
hasane calane caiva rodane patane tathā /
gopurālayasālānāṃ maṇṭapasya ca bhedane
bhaṅge vā patane vāpi parvatānāṃ tathaiva ca /
nipāte caityavṛkṣasya bhaṅge jvalanadarśane
vṛkṣe tvanyaphale dṛṣṭe divā nakṣatradarśane /
bhūtādidarśane ghore bhūmikampe tathaiva ca
digdāhe ca mahāvāte mahāvṛṣṭai tathaiva ca /
grahayuddhe ca sañjāte pratisūryasya darśane
nṛpe rogābhibhūte ca grāme janapade tathā /
masūrikādi ghorāṇāṃ vyādhīnāṃ ca praveśane
paracakrapraveśe ca vyomni nemisvane tathā /
divyadundibhi nirhrade nirmale gagane sati
varṣevā'śanipāte ca śakradhvajanipātane /
jale'gnijanane caiva tathaivādbhutadarśane
evamādau mahotpātenaimittika mahotsavaḥ /
caturṇāṃ puruṣārthānā muddiśyānyatamaṃ phalam
utsavonuṣṭhitaḥ kāmyassaṅkalpitaphalapradaḥ /
kathyate'vabhṛthasnānasamayastrividhotsave
māsarkṣe viṣuve caiva grahaṇe cāyanadvaye /
darśe ca pūrṇamāsyāṃ ca śravaṇe sarvamāsike
rohiṇyāṃ ca punarvasvoḥ pratiṣṭhādivase tathā /
rājñāṃ janmadine kuryādabhiṣekadine tathā
ete ṣvavabhṛthasnānaṃ brahman sarvārthasādhanam /
māsena vā tadardhena dvādaśāhena vā punaḥ
navāhenotsavaḥ kāryaḥ ssaptāhena caturmukha /
ahobhiḥ pañcabhi rvāpi tribhirvaikena vā punaḥ
ekāhe tryahake dhīmān dhvajakarmana kārayet /
saṅkalpapūrvamālocya māsaṛkṣe tathā tithau
tīrthāvagāhanaṃ yadvā saṃyoga tithitārayoḥ /
viṣuve cāyane caiva nādarastithi tārayoḥ
duṣṭavārādi saṃyoge śubhameva yathoditam /
pattane nagare grāme pratilomā'nadhiṣṭhite
aśūnye balidānādīn rathyāsu bahirācaret /
nocedāvaraṇeṣveva kuryādantarmahotsavam
grāmādi rahite dhāmni notsavaṃ bahirācaret /
antarāvaraṇeṣvena na tu tyājyaṃ kathaṃ cana
pāstveṅge ca svatantre ca dhāmanyutsava sampadi /
yaugapadye na doṣasyāddoṣo vāstvaṅgayordvayoḥ
svatantraṃ paratantraṃ ca āśrayaṃ samudāhṛtam /
uttamādivibhedena ālayastrividhobhavet
viṣṇvālayaṃ purā''kalya paścādgrāmādi kalpanam /
svantramiti vijñeya mālayaṃ tūttamaṃ bhavet
grāmādikaṃ pūrā''kalpya paścādālayakalpanam /
asvatantramiti khyātamālayaṃ madhyamaṃ bhavet
svatantrālaya klṛptāsu rathyāvīdhīṣu padmaja /
antare sthāpitaṃ yatta dāśrayaṃ tvadhamālayam
svatantre paratantre vā utsavādau kṛte sati /
pūrvaṃ svatantre kartavyaṃ vāstvaṅge dviguṇārcanam
āśrayādiṣu bimbeṣu utsavādau kṛte sati /
tattadāvaraṇe kuryā dbāhyavīdhyāṃ tu nācaret
mohādvā yadivā lobhā dviparīte kṛte sati /
arātibhiḥ paribhavo mahāvyādhyādipīḍanam
prāṅgaṇaeṣu ca sarveṣu prāsādādiṣu mūrtiṣu /
prītyābhiṣekamātraṃ ca snapanādyutsavaṃ vinā
kārayedyadi sammohātprajānāṃ pīḍanaṃ tathā /
tasmātsarvaprayatnena viparītaṃ tu nācaret
anyathā kārayenmohādrājā rāṣṭraṃ ca naśyati /
grāmāśrayādibherāṇāmālayāśrayakeṣu ca
grāmavastu balihīnaṃ kevalotsavamācaret /
devatāntarakalyāṇe vartamāne'pi vaiṣṇavam
kuryāddevotsavaṃ naiva vaiṣṇave'nyaṃ kadācana /
vāsudevo hi devānāṃ devatāmnāyate yataḥ
utsave devadevasya dhvajārohaṇapūrvake /
pravartite devayāge caulādi rnaiva saṃskriyā
grāmādyanaṅgāyatane pravṛtte'pyutsave punaḥ /
kuryāddevāntaraṃ yāgaṃ caulādiṃ caiva saṃskriyāṃ
toraṇādīni cānyeṣāṃ devānāmutsave satām /
utpāṭya rathyāsu hare rutsavo nānyathā bhavet
klṛptānāmutsave viṣṇo rathyādiṣvitarotsave /
sthirāṇāṃ toraṇādīnāṃ kuryaṃ notpāṭanaṃ bhavet
adhike māsi śukrādau gurau ca stamite sati /
notsavaḥ prathamaḥkalpyaḥ kalpane rājarāṣṭrayoḥ
prajānāṃ caiva duḥkhaṃ syā dvyādhirvā mṛtireva vā /
utsave ca dvidīyādau noktadoṣaḥ kathañcana
māsādāvutsavadine pañcāhāvadhike kramāt /
dhvajārohaṇakālastu brahmannadya pradarśyate
ekonaviṃśatitame dine tīrthāṅkurārpaṇāt /
aṣṭādaśadine vāpi prāgeva samaye śubhe
vainateyadhvajārohāddvādaśāhe'thavā bhavet /
yadvā kalyāṇa divasaṃ triguṇīkṛtya tāvatām
ādau dinānāṃ kartavyaṃ dhvajārohaṇamabjaja /
aṅkurānaparyayitvāhni puṇye purve yathodite
dhvajamāropayetpaścānmaṅgalaṃ maṅgale dine /
daivādvāmānuṣādvāpi kutaścitkāraṇādyadi
utsavāhargaṇā tpūrvaṃ yathoktaina kṛte dhvaje /
utsavārambhaṇadine divā''ropya dhvajaṃ niśi
bherītāḍanamanvakca pālikāsvaṅkurān kṣipet /
aghoṣya bherīṃ prathamaṃ dhvajārohaṇamanvataḥ
tato'ṅkurārpaṇaṃ yadvā yadvā niśyaṅkurārpaṇam /
pradoṣe'nvagdhvajāroho bherītāḍanamanvataḥ
tatkāle'pi dhvajārohe traividhyaṃ caturāsana /
tantūtthaṃ kṣaumavasanaṃ nirdeṣaṃ sūkṣmamāhṛtam
kārpāsaṃ vā yathāvittaṃ dhvajārthe kalpayedbudhaḥ /
āyataṃ daśabhirhastai rvistīrṇaṃ pañcabhirdṛḍham
navabhirvāṣṭabhirvāpi saptabhirvā caturmukha /
mūlabherasamāyāmaṃ dvārāyāma mathāpi vā
āyāmārdhena vistīrṇaṃ pādena kṛte śekharam /
śekhareṇa samaṃ pucchaṃ tadardhaṃ karṇapuccakam
nirṇejitaṃ khalīyuktaṃ śoṣitaṃ lakṣaṇānvitam /
āhṛtya madhye vastrasya garuḍaṃ kāñcanaprabham
navatālapramāṇena dvibhujaṃ dhṛtañcukam /
dhṛtapuṣpāñjalipuṭaṃ śvetāmbara dharaṃ vibhum
daṃṣṭrākarālavadanaṃ brukuṭīkuṭilekṣaṇam /
nīlanāsāgrasaṃyuktaṃ kuñcitāsavyapādakam
pṛṣṭhe niviṣṭasarvāṅghriṃ pakṣavikṣepaśobhitam /
gagane gamanārambhaṃ suvṛttaṃ ghoradarśanam
karaṇḍikāmukuṭinaṃ lalāṭe racitālakam /
hārakeyūravalayanūvurābharaṇojjvalam
ananto vāmakaṭako yajñasūtraṃ tu vāsukiḥ /
urasi nyastakārkoṭaṃ kaṭisūtritatakṣakam
bibhrāṇaṃ dakṣiṇe karṇe padmāhvayasarīsṛpam /
mahāpadmaṃ tathānyatra śaṅkhaṃ śirasi bhoginam
gulikaṃ cāṅgade sarpaṃ varṇasteṣāṃ ca kadhyate /
sphaṭikābhaśpoṇitābhaḥpītābhodhūmravarṇakaḥ
raktāmbuja nibhaśchaiva piṅgalastu hinaprabhaḥ /
bhramarābhaḥ
kramācchatraṃ muktāhema pariṣkṛtam
upariṣṭācca kartavyaṃ pārśvayoścāmaradvayam /
adhastādambajaṃ purṇa kumbhamadbhiśca pālikāḥ
saṅkurā likhitavyāssyurdīpau dvau pārśvayordvayoḥ /
pañcavarṇairlikhedeva mantaraṃ śyāmavarṇakam
antarālaṃca kṛṣṇena citraye ccitrakṛttamaḥ /
dhvajārdhasammitāṃ caiva patākāṃ caiva citrayet
adhivāse dine prāpte tamisrāyāṃ gurussvayam /
kāruśālāṃ praviśyātha kārayitvātha śilpinā
nayanonmīlanaṃ tasmin visṛṣṭe śilpinī psitaiḥ /
arthaiśca toṣite saścā nikṣipya śirasi dhvajam
mūrtripasya suvarṇādi lohapātre samarpitam /
prādakṣiṇyena dhāmādīnnī tvā tūrya nināditam
tataḥpraveśayedyāga maṇḍapaṃ deśikottamaḥ /
nayanonmīlanādanya tpratiṣṭhāyāmivācaret
chāyādhivāsanaṃ sadyo jale kuryādyathāvidhi /
kumbhaiṣṭoḍaśabhi śchāyāsnapanaṃ darpaṇe bhavet
pauruṣeṇaiva sūktena gāyatryā svasya pūjayet /
śāyayecchāli bhārādāvāstīrṇe navavāsasi
śāyitasya paṭasyātha apasavye sahāṣṭabhiḥ /
parito nyastakalaśairvardhanyā ca ghaṭaṃ kṣipet
āvāhya garuḍaṃ kumbhe karake ca sudarśanam /
indrādīnaṣṭapūrvādi kalaśeṣu supūjayet
śodhayitvā ca garuḍaṃ paṭasthaṃ śoṣaṇādibhiḥ /
saṃhṛtya tatvāni tataḥ kramādutpādya pakṣiṇam
caturṣu pārśva kuṇḍeṣu home sthaṇḍilabhūṣu vā /
kuṇḍe mahānase vāpi samidhājyai ryathāpuram
śāntihomassparśanaṃ ca secanaṃ ca yathāpuram /
paṭaṃ vistīrṇagaruḍaṃ mandirābhimukhaṃ yathā
pradarśyāpāhayettatra vyāhṛtyā
sannidhiṃ tataḥ /
prārthayeta gurustasya gādhayā vakṣyamāṇayā
mahābala mahābāho vainateya vayodhipa /
sannidhatsva paṭe tubhyaṃ samaḥ praṇavamūrtaye
karmaṇāṃ siddhimāhotaḥ kuruṣva vihageśvara /
ahutavyāstrayo lokā devasyotsava saṃpadi
yajedātmīya gāyatryā tamarghyādyupacaryayā /
nivedayettatastasmai nivedyaṃ ca caturvidham
kumbhāya ca nivedyānnaṃ stotrergaruḍatoṣaṇam /
vāhanāya mahāviṣṇo stārkṣyāyā mitatejase
garuḍāya samastubhyaṃ sarvasarpendra mṛtyave /
namo namaste pakṣīndra svādhyāyavapuṣe namaḥ
vihagandre manaste'stu samutpāṭitakalpaka /
āhṛtāmṛtakuṃbhāya jananīdāsyamocine
surāsurendrajayine nāgendrābharaṇāya te /
yadādhārmidaṃ sarvaṃ tadādhārāya te namaḥ
pakṣau yasya bṛhatsāma rathantaramapi dvayam /
akṣiṇī cāpi gāyatri trivṛtsāmaśiraḥ smṛtam
stoma ātmā namastasmai vāmadevyāṅgasampade /
namaḥprāṇādi vāyūnā miśāya garuḍātmane
doṣānapayāyākhaṇḍan guṇānāvaha sarvataḥ /
vighnāni jahi sarvāṇi ātmasātkūru māmapi
stutvaivaṃ gāruḍaṃ mantraṃ japedekāgramānasaḥ /
turyāghoṣairvedaghoṣairjāgareṇa nayenniśām
nivedyaṃ kabalīkṛtya mantrayitvāca mantravit /
pauruṣairgāruḍairmantrai rvasthyānāmapi yoṣitām
kṣipedañjiliṣu dhvātvā garuḍaṃ cācyutaṃ harim /
bhakṣayitvā trayaḥ piṇḍān janayeyussutān bahūn
taṃ prabhāte samārādhya nivedya ca harviḥkramāt /
vastrābharaṇa puṣpaistu paṭasthaṃ śobhayetkhagam
āropya hastipṛṣṭhe pārathe vānyatra maṅgale /
śibhikādau nayedgrāmaṃ prādakṣiṇyena dhāma vā
bherīmṛdaṅgapaṭahauśśaṅkhakāhalacihnakaiḥ /
ghoṣayetpuratastasya nṛttairgeyaiśca sarvataḥ
khageśa vādyayormadhye pālikāssaṅkurānvitāḥ /
vaheyurbrāhmaṇāssarve śirobhissaṃyatendriyāḥ
bimbamautsavamanyacca garuḍasyāntike'thavā /
icchayā yajamānasya sarvamaṅgalasaṃyutam
agrato balipīṭhasya bahirvā dhāma gopurāt /
dhvajastambhaṃ khanedbhūmau nirdeṣaṃ dāravaṃ sthiram
antassāro bahissāro nissārastrividha staruḥ /
kramukādi bahissāraṃ praśastaṃ viduruttamam
antassāraṃ candanādi praśastaṃ stambhakalpane /
nissāraṃ varjayettsambhaṃ śatatālāyataṃ śubham
mānāṅgulapramāṇena viṃśatyūnamathāpi vā /
prāsādocchrāyamathavā yadvā gopurusammitam
caturdhā vibhajettsambhamekāṃśenaiva mastakam /
tasyacādhārabhūtānāṃ ccheditānāṃ tu mūlataḥ
trayāṇāmapi pīṭhānāṃ stambhāgre viniveśanam /
āyatāni ca pūṭhāni dvitālena caturmukha
vistīrṇāni tadardhena tadardhena ghanāni ca /
mūle sthūlāni sūkṣmāṇi cāgre yuñjīta bhūruhān
agre pīṭhadvayecchidre dhvajayaṣṇiṃ ca sskṛtām /
niveśayecchidrayitvā dhvajastambhaṃ caturmukha
niveśayedveṇukaṃ vāsava vā saptapañca vā /
itthaṃ bhūtaṃ dhvajastambhaṃ pīṭhasyottarapārśvataḥ
ārādhya vedavidvipraiḥ prāgagraṃ śāyayedguruḥ /
yadvodagagraṃ prakṣālya stambhamabliṅgamantrataḥ
kuśaiśca sāgraiḥ pracchādya stambhamūrdhvamukhaiśśubhaiḥ /
saṃveṣṭya darbhamālābhi rviṣṇusūktena deśikaḥ
dhvajastambhāvaṭe nyasya lohabījādi śodhitam /
tatrāvaṭe dhvajastambhaṃ sthāpayitvādṛḍhaṃ yathā
prāsādābhimukhaṃ
tasya veṇvagravivare dhvajam /
pāśenāṅguṣṭhanāhena triguṇīkṛtya tantunā
dhvajaṃ niveśayedyadvā stambhamāruhya bandhayet /
baddhadhvajāgrastambhaṃ vā sthāpayecchaktyapekṣayā
evaṃ niyojya yaṣṭyagre muhūrte śobhane guruḥ /
pūrvāhṇe vātha madhyāhne dhvajamāropayettathā
badhvā puruṣamantreṇa sapatākaṃ saghaṇṭakam /
suvarṇo'sīti mantreṇa dhvajasyāropaṇaṃ bhavet
prāsādābhimukhaṃ sthāpya khagendraṃ paṭasaṃsthitam /
tūryaghoṣaṃ tathāmnāyaghoṣaṃ dikṣu ca ghopayet
khageśamālāmantrādīṃ statkāle deśiko japet /
stambhamūlasthale vediṃ hastaissaptabhirāyatām
tāpadbhireva vistīrṇāmekahastasamucchṛtām /
pañcabhirvā tribhirvāpi caturaśrāṃ prakalpayet
vedikāyāstṛtīyāṃśe madhye pīṭhaṃ prakalpayet /
catuṣṭayāṅgulotsedhaṃ mekhalātrayasaṃyutam
bhāge tṛtīye tasyāpi padmamaṣṭadalai ryutam /
karṇikāstho yathā stambhastathā kuryādvicakṣaṇaḥ
ṣoḍaśa stambhasaṃyuktā prapā syātparita stataḥ /
caturdvārasamāyuktā darbhamālādyalaṅkṛtā
puṇyāhaṃ pācayitvātha prokṣayetkumbhavāriṇā /
gāruḍenaiva mantreṇa kalaśaiścāṣṭabhi stathā
indrādyaiḥprokṣayet stambhaṃsvaisvairmantrairyathākramam
prārthayeta sthitiṃ tasya garuḍasya dhvajodare
utsavāvabhṛthaṃ yāvadgādhayā vakṣyamāṇayā /
pakṣīndra pakṣavikṣepataraṅgānilasampadā
nirastāsurasannāha samare śatrusūdana /
sannidhatsya paṭe yāvadutsavāvabhṛthāvadhi
utsavapratimāṃ yānamāropya śibhikādikam /
dhvajastambhasamīporvīmānīyādarśayetkhagam
āhvonārthamaśeṣāṇāṃ lokānāṃ patageśvaram /
niyujya devastadanu prāpnuyānmaṇḍapāvanim
ārādhayettrikālaṃ tu garuḍaṃ ca nivedayet /
anirvāṇaṃ tathā dīpaṃ rakṣennaktaṃdivā sadā
utsavapratimāṃ tatra maṇḍape ca yathāvidhi /
pūjayitvā nivedyātha havirhomāntamarcayet
rātrau tu pūjayitvaivaṃ
bherītāḍana siddhaye /
dhvajapīṭhasaṃya purataḥ kṣitiṃ gomayapāriṇā
ālipya caturaśraṃ ca sudhācūrṇaiścaśobhayet /
caturaśraṃ dhānyapīṭhaṃ droṇapañcakaśālinā
kalpayitvā kālacakraṃ tasya madhye niveśayet /
balyarcāmapitatraiva sthāpayeddhvaja sammukham
pūjayitvā nivedyātha havīṃṣi vividhāni ca /
āpipte puratastasya bhūtale dhānyapīṭhake
tāvadeva mahābherīṃ veṣṭitāṃ navavāsasā /
dakṣiṇetarayostasyā bherikāyā yathākramam
bhāgayorarcayedviṣṇuṃ śriyaṃ caiva yathāvidhi /
triguṇāṃ prakṛtiṃ caiva madhyabhāge sabhājayet
muhūrte śobhane bherīṃ śabdatanmātravidyayā /
koṇena tāḍayenmūrtitrayaṃ dhyāyedgurussvayam
tataḥ pāraśavassnāto darbhapāṇiralaṅkṛtaḥ /
sopavītottarīyaśca vahan bherīmalaṅkṛtām
śaṅkhādivādyasahitāṃ tālabhedavidhānavit /
ghoṣayedguruṇendrādau hūyamāne marudgaṇe
divyāyudhānāmāhvānaṃ tathā vaikuṇṭhavāsinām /
tathā pāriṣadāssarve viṣvaksenābhirakṣitāḥ
āhvātavyā makhe tasmin kumudādyā ssanāyakāḥ /
ṛṣibhiśca marīcyādyairbrahmalokanivāsibhiḥ
samāhvānaṃ viriñcasya rudralokanivāsibhiḥ /
sārdaṃ pramathasārdhaiśca rudraśca vṛṣavāhanaḥ
āhvātavyāstathānye ca tattallokanipāsinaḥ /
vāhanaiḥparivāraiśca sākaṃ tasmin mahūtsave
vidyāśca mūrtidhāriṇyastrayū caṅgairvapuṣmatī /
ahvātavyāssamāhvānaṃ sarveṣāṃ ca svanāmabhiḥ
nityotsavārcaṃ parito vīdhikāsu sudarśanam /
annarmūrtividhānaṃ ca pradīpairbahubhirvṛtam
gamayitvā pratidiśaṃ bherītāḍanapūrvakam /
grāmamadhyaṃ samāsādya tatrāvāhya caturmukham
arcayitvā makhe tasmin yācitvā sannidhiṃ guruḥ /
indrādīṃśca pratidiśaṃ balyarthaṃ sannidhiṃ tadā
arcayitvā tūryaghoṣaṃ ghoṣayitvāsvatālavat /
anyatra gāruḍaṃ tālamantarāleṣu ghoṣayet
praviśya mandiraṃ tatra yathāpūrvaṃ niveśayet /
ādāyotsavabimbaṃ vā kevalaṃ vā sudarśanam
annamūrtividhānaṃ vā bherīmādāya kevalām /
rathyāsu devatāhvānaṃ tatra tatra yathāvidhi
devatāhvānavelāyāṃ bherīṃ śṛṇvantiye narāḥ /
tairnadītaraṇaṃ naiva yānaṃ vā yojanātparam
anādṛtyotsavaṃ mohāddūraṃ yāyājjano yadi /
sa yāti nirayasthānaṃ pretya duḥkhamihāpi ca
tasmādavabhṛthaṃ yāvadvasettatraiva no prajet /
dhvajārthamaṅkurā yena nyastāssa yadi kāraṇāt
kutaścidasamartho vā mṛto vā deśikottamaḥ /
śeṣaṃ samāpayedanyaḥ putro vā tadanujñayā
Original text: padmasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0