Padma Samhita · Chapter 3.2

grāmādīnāṃ lakṣaṇam/
krāmādīnāṃ caturvarga phaladānāṃ yathākramam/
svarūpaṃ tatra bhedaṃ ca vakṣyāmi tava sāmpratam

brahmaṇādivarṇānāṃ vāsasthānasya samākhyābhedaḥ
vasanti brāhmaṇā yatra sthāne grāmassa ucyate/
agrahāraśca tasyaina nāmadhe yamiti smṛtam

kṣatriyāṇāṃ tathā vāsaḥ puraṃ nagaramityapi/
vaiśyānāṃ pattanaṃ vāso malikā kulamityapi

grāmasaṃsthānabhedanāmāni.
daṇḍakaṃ svastikaṃ caiva prastaraṃ ca prakīrṇakam/
nandyāvartaṃ patākaṃ ca padmaṃ ca śrīpratiṣṭhitam

grāmādi ṣu prabhedo'sau śruṇu te ṣāṃ ca lakṣaṇam/
daṇḍapagrāmaḥ
pūrvāgra muttarāgraṃ ca yāvanmānaṃ bhavedatha

daṇ‍ḍavattu bhavedvīdhī taddhaṇ‍ḍakamudāhṛtam/
svastikagrāmaḥ.
purvāgra muttarāgraṃ ca kṛtvā vīdhī dvayaṃ punaḥ

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pūrvavīdhyāṃ tu nirgamaḥ/
paścimābhimukho bhutvā dakṣiṇena tu nirgamaḥ

uttarābhimukho bhūtvā paścimena tu nirgamaḥ/
prāṅmukhastu tato bhūtvā saumyavīdhyā tu nirgamaḥ

evaṃ prakalpito grāmassvastikāhvaya iṣyate/
evameva tu sarveṣāṃ grāmādīnāṃ tu nirgamaḥ

prastaragrāmaḥ
dvicatuḥ pañcaṣaṭsapta vīdhayaścedudaṅmukhāḥ/
prāṅmukhaistu tribhiryuktaḥ prastaraḥ parikīrtyate

prapīrṇakagrāmaḥ
pūrvāgra muttarāgraṃ ca rathyābhistisṛbhiryutam/
prakīrṇakamidaṃ jñeya mabhipretārthasādhanam

sandyāvartagrāmaḥ
vūrve tu dakṣiṇe caiva paścime cottare tathā/
grāmasya nirgamaścaiva caturdikṣu vidhīyate

trayodaśādyairvīdhībhi rektekamadhikaṃ bhavet/
nandyāvartaṃ bhavetpañca pañcabhiḥ prāṅmukhai ryutam

patākagrāmaḥ
aṣṭādāśādhyairekaikaṃ vardhate pañcabhistathā/
udaṅmukhaiḥ patākam syāt prāṅmukhaiṣṣaḍbhireva ca

padmagrāmaḥ
trayoviṃśativīdhīnā mādyaiḥ pañcāpyudaṅmukhaiḥ/
naptabhiḥ prāñmukheryuktaṃ padmagrāma mudāhṛtam

śrīpratiṣṭhitagrāmaḥ
aṣṭāviśativīdhīnāṃ pūrvābhiścā pyudaṅmukhaiḥ/
aṣṭabhiḥ prāṅmukhairyuktaṃ śripratiṣṭhita mucyate

grāmādivāstu bhūmivibhāgaḥ
evamaṣṭā vidhāḥ proktā grāmādīnāṃ samānataḥ/
grāmādiṃ pañcadhā kṛtvā bhāgamekaṃ bahistyajet

brāhmaṃ daivaṃ mānuṣaṃ ca paiśācamiti tatpunaḥ/
catuṣṭayīṃ vijānīyādbhāgānāṃ tatra daivike

daivikādibhūvibhāgeṣu parikalpanīya dhiṣṭhyāni.
mānuṣe ca dvijātīnāṃ gṛhāṇi parikalpayet/
peśāce dai vadhiṣṇyāni dikṣvaṣṭāsu ca madhyame

grāmādibhedena garbhanyāsasthānabhedaḥ
grāmasya garbhavinyāso dvijānāṃ sthāpanātpurā/
madhye kuryāt purāṇāṃ tu diśyaindadryāṃ pattaneṣu ca

kauberyāṃ diśi garbhasya nyāsa evamudāhṛtaḥ/
garbhabhājane sthāpanīyadravyāṇi.
dhātulohāni ratnāni kandaṃ bījaṃ mṛdaṃ tathā

bhājane lohaje kṛtvā dārave mṛṇmaye'pivā/
upoṣitaśśucissnātvā navavastrottarīyakaḥ

rātrau muhūrte samprāpai garbhādhānaṃ samācaret/
ādāya bhājanaṃ paścātsvamātmānaṃ hariṃ smaret

dhyātvā tu vasudhāṃ devīṃ mantrametamudīrayet/
vasudhāprārthanamantraḥ
sarvabhūtadhare kānte parvatastana maṇḍite

samudraparidhānīye devi garbhaṃ samāśraya/
nyastagarbharakṣā.
śvabhraṃ mṛdbhistatassamya kpūrayitvā samantataḥ

pañcarātraṃ trirātraṃ vā rakṣāṃ kuryādatandhritaḥ/
acāryadakṣiṇā.
śataniṣkaṃ tadardhaṃ vā tadardhamathavāpi vā

śraddhayā dakṣiṇāṃ dadyādācāryāyāgrahārakṛt/
dviguṇaṃ triguṇaṃ niṣkaṃ purādau dakṣiṇā smṛtā

garbhanyāsānantaraṃ dvijānāṃ gṛhe saṃveśaḥ
garbhanyāse kṛte paścāt dvajān saṃveśayedgṛhe /
vāstu devasthāpanam.
vāstudevān yathānyāyaṃ krameṇa sthāpayetsudhīḥ

pañcamūrterharergāmādau.
sthāpane pañcayajñādi sāphalyam/
sthāpayedgrāmamadhye tu pañcamūrtimayaṃ harim/
viprāṇāṃ pañcayajñoyameva sāphalyamaśnute

cāturāśramyasaṃddhyardhaṃ caturmūrtimathāpi vā/
sarvārthamekamūtiṃ vā grāmamadhye samarcayet

yoginaṃ bhoginaṃ vāpi kārayedacyutaṃ prabhum/
āsīnaṃ vā śayānaṃ vā tiṣṭhantaṃ vā samarcayet

sṛṣṭikṛdbhogaśayanaṃ devadevasya kīrtyate/
saṃhāraṃ bhogaśayanam tathā sanaharervapuḥ

jāmadagnyaṃ nārcayet/
viśvarūpadharaṃ devaṃ jāmadagnyaṃ ca nārcayet/
ālayadvārāṇāṃ digbhedena phalabhedaḥ
prāgdvāraṃ sukhadaṃ viddhi paścimaṃ puṣṭivardhanam

dhanadaṃ cottaraṃ dvāraṃ yāmyaṃ ca mokṣadam/
bhāskarādīnāṃ sthānadvāra nirūpaṇam.
aindretu bhāskarasthānaṃ pratyagdvāraṃ tu kalpayet

pāvake madanasthānaṃ pratyagdhvāraṃ prakalpayet/
subrahmaṇyasya yāmye syātpūrvadvārani ketanam

nairṛte vighna rāhasya pūrvadvāraṃ prakalpayet/
vāruṇyāṃ sthāpayedvīṣṇuṃ śrībhūmisahitaṃ sthitam

āsīnaṃ vā śriyo petaṃ garuḍārūḍhameva vā/
viśvarūpadharaṃ bhogaśayanaṃ vā prakalpayet

prāṅmukhaṃ tu prakurvīta paścime viṣṇumandiram/
paścime tu śrīyasthsānamatha vā kalpayedbhudhaḥ

vāyavyāṃ prāṅmukhaṃ sthānaṃ durgāyai parikalpayet/
dhānadaṃ cottare sthānaṃ jṛmbhalādisamanvitam

aiśānyāmaiśvaraṃ sthānaṃ someśānāntare'pi vā/
ingreśānāntare vāpi nānyatra parikalpayet

āgreyyāṃ ca mahāmoṭīṃ grāmāddhūratare sthitām/
nairṛte caiva śāstāraṃ grāmāddhūratare sthitam

grāmasya cottare vārśve kiñciddhūratare sthitam/
mātṛsthānaṃ bhavettatra sarvāstāścottarānanāḥ

aiśānā vātha mātṝṇāṃ nātidūre gṛhaṃ bhavet/
āgneyyāṃ vā guhaṃ durgāṃ vāyusomāntare'pi vā

rajju pāta śriśūlasūtrasandhyādiṣu devasthāna gṛhādīnāṃ niṣedhaḥ/
rajjupā teṣu sarvatra triśūle sūtrasandhaṣu/
devasthānaṃ na kartavyaṃ vīdhyagreṣu viśeṣataḥ

gṛhāśca naiva kartavyāstatra vaṃśarddhimacchatā/
pramādāstuṣu kuryāccet grāmādīnāṃ kṣayo bhavet

grāmamadhye harerarcanaṃ mantrakriyādi
sarvalopānāṃ prāyaścittaṃ bhavati
mantrahānau kriyāhānau havyavyādi karmasu/
prāyaścittaṃ bhavettasya grāmamadhyārcanaṃ hare

bhāskarādiparivārāṇāmarcane phalaviśeṣaḥ
ārādhane bhāskarasya grāme rogo na jāyate/
saubhāgyasaumyasaundharyaguṇāḥ kāmasya pūjanāt

bhūtādayo nṛṇāṃ naiva bhaveyurguha pūjanāt//
sarvavighnā vinaśyanti vighna rājasya pūjanāt

vāruṇyāṃ pūjayedviṣṇuṃ bhuktimukti phalapradam/
durgāṃ sampūjayeddevīṃ nityamāyurvivṛddhaye

dhanadhānyamṛddhissyātku bera paricaryayā/
jñānavanto narāssarve bhaveyuśśivapūjanāt

moṭīpūjanayā caiva bālānāṃ na vipadbhavet/
śāstuḥ pūjanayā caiva puṣanti grāmavāsinaḥ

mātṛpūjanayā nityaṃ piśācā naiva pīḍakāḥ/
pura malikayormadhye hareḥ sthāpananiṣedhaḥ
pure ca malikāyāṃ ca madhye na sthāpayeddharim

analomajānāṃ madhye haryarcananiṣedhaḥ
vāse'nulomajānāṃ ca madhyena harimarcayet/
śūdrādīnāṃ vāstudevatāniṣedaḥ.
śūdrāṇāṃ pratilomānāṃ sa vāstu na ca devatā

yadi syādavivekena rājā rāṣṭraṃ ca naśyati/
grāmādau devotsavarde vāstu devaklapananiṣedhaḥ.
devotsavārdhe grāmādau vāttedevānna kalpayet

aṅgino naiva svāṅgāni kalpayanti svata ntravat/
kalpayeyuḥ prajā nāṃ ca rāṣṭrasya pratikūlakāḥ

mūrtīnāṃ keśavādīnāṃ matsyādīnāṃ tathaiva ca/
antarāleṣu sarvaṣu dikṣu caiva vidakṣu ca

sarvatra bhagavadgehaṃ grāmādau kārayetsudhīḥ/
grāmaprekṣaṃ na kurvīta ugramugrāyudhodyatam

jāmadagnyaṃ nṛsiṃhaṃ ca saṃhāraśayanaṃ tathā/
sarvatra bhogaśayanaṃ bhogasthānaṃ tadhaiva ca

bhogāsanaṃca sarvatra śayanaṃ sṛṣṭhisaṃjñitam/
yānakaṃ ca kriyopetaṃ sarvatraivatu kārayet

grāmasyāntarā śūlino nyāsaniṣedhaḥ.
grāmāntare na kūrvīta sthānaṃ deśasya śūlinaḥ/
vinaśyatyacirādghrāmo rājā rāṣṭraṃ tathaiva ca

tassāddhūratare kuryāt grāmādīnamumāpatim/
devatābhedana pūjakabhedaḥ
evaṃ saṃsthāpya digdevān pūjakaḥ pūjayetkramāt

viṣṇorbhāgavataireva pañcarātraparāyaṇaiḥ/
pūjā kāryā na sāmānya devatāmātṛpūjakaiḥ

śīvasya śivaśāstrajñaiḥ pūjanaṃ ca śivadvijaiḥ/
somapābhi rdvijaśreṣṭhaiḥ kāryaṃ dinaka rārcanam

madanaṃ gaṇanāthaṃ ca subrahmaṇyaṃ śivadvijaḥ/
pūjayeddhanadādīnāṃ pūjako vipra iiṣyate

durgāṃ sampūjayeddhevīṃ sadā bhāgavatassvayam/
mātṝṇāmarcanaṃ kāryaṃ tat jñaiḥ pāraśavaistathā

śāstāraṃ ca māhāmoṭīṃ kulālaḥ pūjayetsadā/
suvarṇakārāmbhaṣṭhānāṃ grāmasyāntaḥ prakalpanam.
svarṇāmbhaṣṭhakalābhijñān grāmasyāntaḥ prakalpayet

pratilomādīnāṃ sthānam.
anyeṣāṃ pratilomānāṃ bahirgrāmātprakalpayet/
prācyāṃ diśyanulomānāṃ sthāpanaṃ karmiṇāṃ bhavet

sarveṣāṃ pratilomānāṃ dakṣiṇādiṣu kalpanam/
śreṇībhyo'pi bahirdūre caṇḍālā nairṛte smṛtāḥ

sāmānyena śmaśānasthānam.
grāmasya cottare dūreśmaśānaṃ udakāśaye/
dvijanmanāṃśvaśāsesthānaviśeṣaḥ
yāmye taṭe taṭākasya śśaśānaṃ syāddvijanmanām

sarveṣāmanulomānāṃ dāhaḥ prācyādirodhasaṃ/
anyeṣāṃ pratilomānāṃ diśaḥ prācyādayo viduḥ/
itthaṃ prakalpayedgrāmaṃ nagaraṃ kulameva vā

muktimāpnoti puruṣaḥ punarnehopajāyate/
upakurvantī ye martyā dravyairvā mānasena vā

svargaloke vasantyete kālaṃ kalpāvasānikam/
rakṣanti ye yathāklṛptaṃ grāmādīn pṛthivīśvarāḥ