પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.2

ગ્રામાદીનાં લક્ષણમ્।
ક્રામાદીનાં ચતુર્વર્ગ ફલદાનાં યથાક્રમમ્।
સ્વરૂપં તત્ર ભેદં ચ વક્ષ્યામિ તવ સામ્પ્રતમ્

બ્રહ્મણાદિવર્ણાનાં વાસસ્થાનસ્ય સમાખ્યાભેદઃ
વસન્તિ બ્રાહ્મણા યત્ર સ્થાને ગ્રામસ્સ ઉચ્યતે।
અગ્રહારશ્ચ તસ્યૈન નામધે યમિતિ સ્મૃતમ્

ક્ષત્રિયાણાં તથા વાસઃ પુરં નગરમિત્યપિ।
વૈશ્યાનાં પત્તનં વાસો મલિકા કુલમિત્યપિ

ગ્રામસંસ્થાનભેદનામાનિ.
દણ્ડકં સ્વસ્તિકં ચૈવ પ્રસ્તરં ચ પ્રકીર્ણકમ્।
નન્દ્યાવર્તં પતાકં ચ પદ્મં ચ શ્રીપ્રતિષ્ઠિતમ્

ગ્રામાદિ ષુ પ્રભેદોઽસૌ શ્રુણુ તે ષાં ચ લક્ષણમ્।
દણ્ડપગ્રામઃ
પૂર્વાગ્ર મુત્તરાગ્રં ચ યાવન્માનં ભવેદથ

દણ્‍ડવત્તુ ભવેદ્વીધી તદ્ધણ્‍ડકમુદાહૃતમ્।
સ્વસ્તિકગ્રામઃ.
પુર્વાગ્ર મુત્તરાગ્રં ચ કૃત્વા વીધી દ્વયં પુનઃ

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પૂર્વવીધ્યાં તુ નિર્ગમઃ।
પશ્ચિમાભિમુખો ભુત્વા દક્ષિણેન તુ નિર્ગમઃ

ઉત્તરાભિમુખો ભૂત્વા પશ્ચિમેન તુ નિર્ગમઃ।
પ્રાઙ્મુખસ્તુ તતો ભૂત્વા સૌમ્યવીધ્યા તુ નિર્ગમઃ

એવં પ્રકલ્પિતો ગ્રામસ્સ્વસ્તિકાહ્વય ઇષ્યતે।
એવમેવ તુ સર્વેષાં ગ્રામાદીનાં તુ નિર્ગમઃ

પ્રસ્તરગ્રામઃ
દ્વિચતુઃ પઞ્ચષટ્સપ્ત વીધયશ્ચેદુદઙ્મુખાઃ।
પ્રાઙ્મુખૈસ્તુ ત્રિભિર્યુક્તઃ પ્રસ્તરઃ પરિકીર્ત્યતે

પ્રપીર્ણકગ્રામઃ
પૂર્વાગ્ર મુત્તરાગ્રં ચ રથ્યાભિસ્તિસૃભિર્યુતમ્।
પ્રકીર્ણકમિદં જ્ઞેય મભિપ્રેતાર્થસાધનમ્

સન્દ્યાવર્તગ્રામઃ
વૂર્વે તુ દક્ષિણે ચૈવ પશ્ચિમે ચોત્તરે તથા।
ગ્રામસ્ય નિર્ગમશ્ચૈવ ચતુર્દિક્ષુ વિધીયતે

ત્રયોદશાદ્યૈર્વીધીભિ રેક્તેકમધિકં ભવેત્।
નન્દ્યાવર્તં ભવેત્પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ પ્રાઙ્મુખૈ ર્યુતમ્

પતાકગ્રામઃ
અષ્ટાદાશાધ્યૈરેકૈકં વર્ધતે પઞ્ચભિસ્તથા।
ઉદઙ્મુખૈઃ પતાકમ્ સ્યાત્ પ્રાઙ્મુખૈષ્ષડ્ભિરેવ ચ

પદ્મગ્રામઃ
ત્રયોવિંશતિવીધીના માદ્યૈઃ પઞ્ચાપ્યુદઙ્મુખૈઃ।
નપ્તભિઃ પ્રાઞ્મુખેર્યુક્તં પદ્મગ્રામ મુદાહૃતમ્

શ્રીપ્રતિષ્ઠિતગ્રામઃ
અષ્ટાવિશતિવીધીનાં પૂર્વાભિશ્ચા પ્યુદઙ્મુખૈઃ।
અષ્ટભિઃ પ્રાઙ્મુખૈર્યુક્તં શ્રિપ્રતિષ્ઠિત મુચ્યતે

ગ્રામાદિવાસ્તુ ભૂમિવિભાગઃ
એવમષ્ટા વિધાઃ પ્રોક્તા ગ્રામાદીનાં સમાનતઃ।
ગ્રામાદિં પઞ્ચધા કૃત્વા ભાગમેકં બહિસ્ત્યજેત્

બ્રાહ્મં દૈવં માનુષં ચ પૈશાચમિતિ તત્પુનઃ।
ચતુષ્ટયીં વિજાનીયાદ્ભાગાનાં તત્ર દૈવિકે

દૈવિકાદિભૂવિભાગેષુ પરિકલ્પનીય ધિષ્ઠ્યાનિ.
માનુષે ચ દ્વિજાતીનાં ગૃહાણિ પરિકલ્પયેત્।
પેશાચે દૈ વધિષ્ણ્યાનિ દિક્ષ્વષ્ટાસુ ચ મધ્યમે

ગ્રામાદિભેદેન ગર્ભન્યાસસ્થાનભેદઃ
ગ્રામસ્ય ગર્ભવિન્યાસો દ્વિજાનાં સ્થાપનાત્પુરા।
મધ્યે કુર્યાત્ પુરાણાં તુ દિશ્યૈન્દદ્ર્યાં પત્તનેષુ ચ

કૌબેર્યાં દિશિ ગર્ભસ્ય ન્યાસ એવમુદાહૃતઃ।
ગર્ભભાજને સ્થાપનીયદ્રવ્યાણિ.
ધાતુલોહાનિ રત્નાનિ કન્દં બીજં મૃદં તથા

ભાજને લોહજે કૃત્વા દારવે મૃણ્મયેઽપિવા।
ઉપોષિતશ્શુચિસ્સ્નાત્વા નવવસ્ત્રોત્તરીયકઃ

રાત્રૌ મુહૂર્તે સમ્પ્રાપૈ ગર્ભાધાનં સમાચરેત્।
આદાય ભાજનં પશ્ચાત્સ્વમાત્માનં હરિં સ્મરેત્

ધ્યાત્વા તુ વસુધાં દેવીં મન્ત્રમેતમુદીરયેત્।
વસુધાપ્રાર્થનમન્ત્રઃ
સર્વભૂતધરે કાન્તે પર્વતસ્તન મણ્ડિતે

સમુદ્રપરિધાનીયે દેવિ ગર્ભં સમાશ્રય।
ન્યસ્તગર્ભરક્ષા.
શ્વભ્રં મૃદ્ભિસ્તતસ્સમ્ય ક્પૂરયિત્વા સમન્તતઃ

પઞ્ચરાત્રં ત્રિરાત્રં વા રક્ષાં કુર્યાદતન્ધ્રિતઃ।
અચાર્યદક્ષિણા.
શતનિષ્કં તદર્ધં વા તદર્ધમથવાપિ વા

શ્રદ્ધયા દક્ષિણાં દદ્યાદાચાર્યાયાગ્રહારકૃત્।
દ્વિગુણં ત્રિગુણં નિષ્કં પુરાદૌ દક્ષિણા સ્મૃતા

ગર્ભન્યાસાનન્તરં દ્વિજાનાં ગૃહે સંવેશઃ
ગર્ભન્યાસે કૃતે પશ્ચાત્ દ્વજાન્ સંવેશયેદ્ગૃહે ।
વાસ્તુ દેવસ્થાપનમ્.
વાસ્તુદેવાન્ યથાન્યાયં ક્રમેણ સ્થાપયેત્સુધીઃ

પઞ્ચમૂર્તેર્હરેર્ગામાદૌ.
સ્થાપને પઞ્ચયજ્ઞાદિ સાફલ્યમ્।
સ્થાપયેદ્ગ્રામમધ્યે તુ પઞ્ચમૂર્તિમયં હરિમ્।
વિપ્રાણાં પઞ્ચયજ્ઞોયમેવ સાફલ્યમશ્નુતે

ચાતુરાશ્રમ્યસંદ્ધ્યર્ધં ચતુર્મૂર્તિમથાપિ વા।
સર્વાર્થમેકમૂતિં વા ગ્રામમધ્યે સમર્ચયેત્

યોગિનં ભોગિનં વાપિ કારયેદચ્યુતં પ્રભુમ્।
આસીનં વા શયાનં વા તિષ્ઠન્તં વા સમર્ચયેત્

સૃષ્ટિકૃદ્ભોગશયનં દેવદેવસ્ય કીર્ત્યતે।
સંહારં ભોગશયનમ્ તથા સનહરેર્વપુઃ

જામદગ્ન્યં નાર્ચયેત્।
વિશ્વરૂપધરં દેવં જામદગ્ન્યં ચ નાર્ચયેત્।
આલયદ્વારાણાં દિગ્ભેદેન ફલભેદઃ
પ્રાગ્દ્વારં સુખદં વિદ્ધિ પશ્ચિમં પુષ્ટિવર્ધનમ્

ધનદં ચોત્તરં દ્વારં યામ્યં ચ મોક્ષદમ્।
ભાસ્કરાદીનાં સ્થાનદ્વાર નિરૂપણમ્.
ઐન્દ્રેતુ ભાસ્કરસ્થાનં પ્રત્યગ્દ્વારં તુ કલ્પયેત્

પાવકે મદનસ્થાનં પ્રત્યગ્ધ્વારં પ્રકલ્પયેત્।
સુબ્રહ્મણ્યસ્ય યામ્યે સ્યાત્પૂર્વદ્વારનિ કેતનમ્

નૈરૃતે વિઘ્ન રાહસ્ય પૂર્વદ્વારં પ્રકલ્પયેત્।
વારુણ્યાં સ્થાપયેદ્વીષ્ણું શ્રીભૂમિસહિતં સ્થિતમ્

આસીનં વા શ્રિયો પેતં ગરુડારૂઢમેવ વા।
વિશ્વરૂપધરં ભોગશયનં વા પ્રકલ્પયેત્

પ્રાઙ્મુખં તુ પ્રકુર્વીત પશ્ચિમે વિષ્ણુમન્દિરમ્।
પશ્ચિમે તુ શ્રીયસ્થ્સાનમથ વા કલ્પયેદ્ભુધઃ

વાયવ્યાં પ્રાઙ્મુખં સ્થાનં દુર્ગાયૈ પરિકલ્પયેત્।
ધાનદં ચોત્તરે સ્થાનં જૃમ્ભલાદિસમન્વિતમ્

ઐશાન્યામૈશ્વરં સ્થાનં સોમેશાનાન્તરેઽપિ વા।
ઇન્ગ્રેશાનાન્તરે વાપિ નાન્યત્ર પરિકલ્પયેત્

આગ્રેય્યાં ચ મહામોટીં ગ્રામાદ્ધૂરતરે સ્થિતામ્।
નૈરૃતે ચૈવ શાસ્તારં ગ્રામાદ્ધૂરતરે સ્થિતમ્

ગ્રામસ્ય ચોત્તરે વાર્શ્વે કિઞ્ચિદ્ધૂરતરે સ્થિતમ્।
માતૃસ્થાનં ભવેત્તત્ર સર્વાસ્તાશ્ચોત્તરાનનાઃ

ઐશાના વાથ માતૄણાં નાતિદૂરે ગૃહં ભવેત્।
આગ્નેય્યાં વા ગુહં દુર્ગાં વાયુસોમાન્તરેઽપિ વા

રજ્જુ પાત શ્રિશૂલસૂત્રસન્ધ્યાદિષુ દેવસ્થાન ગૃહાદીનાં નિષેધઃ।
રજ્જુપા તેષુ સર્વત્ર ત્રિશૂલે સૂત્રસન્ધષુ।
દેવસ્થાનં ન કર્તવ્યં વીધ્યગ્રેષુ વિશેષતઃ

ગૃહાશ્ચ નૈવ કર્તવ્યાસ્તત્ર વંશર્દ્ધિમચ્છતા।
પ્રમાદાસ્તુષુ કુર્યાચ્ચેત્ ગ્રામાદીનાં ક્ષયો ભવેત્

ગ્રામમધ્યે હરેરર્ચનં મન્ત્રક્રિયાદિ
સર્વલોપાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં ભવતિ
મન્ત્રહાનૌ ક્રિયાહાનૌ હવ્યવ્યાદિ કર્મસુ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેત્તસ્ય ગ્રામમધ્યાર્ચનં હરે

ભાસ્કરાદિપરિવારાણામર્ચને ફલવિશેષઃ
આરાધને ભાસ્કરસ્ય ગ્રામે રોગો ન જાયતે।
સૌભાગ્યસૌમ્યસૌન્ધર્યગુણાઃ કામસ્ય પૂજનાત્

ભૂતાદયો નૃણાં નૈવ ભવેયુર્ગુહ પૂજનાત્॥
સર્વવિઘ્ના વિનશ્યન્તિ વિઘ્ન રાજસ્ય પૂજનાત્

વારુણ્યાં પૂજયેદ્વિષ્ણું ભુક્તિમુક્તિ ફલપ્રદમ્।
દુર્ગાં સમ્પૂજયેદ્દેવીં નિત્યમાયુર્વિવૃદ્ધયે

ધનધાન્યમૃદ્ધિસ્સ્યાત્કુ બેર પરિચર્યયા।
જ્ઞાનવન્તો નરાસ્સર્વે ભવેયુશ્શિવપૂજનાત્

મોટીપૂજનયા ચૈવ બાલાનાં ન વિપદ્ભવેત્।
શાસ્તુઃ પૂજનયા ચૈવ પુષન્તિ ગ્રામવાસિનઃ

માતૃપૂજનયા નિત્યં પિશાચા નૈવ પીડકાઃ।
પુર મલિકયોર્મધ્યે હરેઃ સ્થાપનનિષેધઃ
પુરે ચ મલિકાયાં ચ મધ્યે ન સ્થાપયેદ્ધરિમ્

અનલોમજાનાં મધ્યે હર્યર્ચનનિષેધઃ
વાસેઽનુલોમજાનાં ચ મધ્યેન હરિમર્ચયેત્।
શૂદ્રાદીનાં વાસ્તુદેવતાનિષેદઃ.
શૂદ્રાણાં પ્રતિલોમાનાં સ વાસ્તુ ન ચ દેવતા

યદિ સ્યાદવિવેકેન રાજા રાષ્ટ્રં ચ નશ્યતિ।
ગ્રામાદૌ દેવોત્સવર્દે વાસ્તુ દેવક્લપનનિષેધઃ.
દેવોત્સવાર્ધે ગ્રામાદૌ વાત્તેદેવાન્ન કલ્પયેત્

અઙ્ગિનો નૈવ સ્વાઙ્ગાનિ કલ્પયન્તિ સ્વત ન્ત્રવત્।
કલ્પયેયુઃ પ્રજા નાં ચ રાષ્ટ્રસ્ય પ્રતિકૂલકાઃ

મૂર્તીનાં કેશવાદીનાં મત્સ્યાદીનાં તથૈવ ચ।
અન્તરાલેષુ સર્વષુ દિક્ષુ ચૈવ વિદક્ષુ ચ

સર્વત્ર ભગવદ્ગેહં ગ્રામાદૌ કારયેત્સુધીઃ।
ગ્રામપ્રેક્ષં ન કુર્વીત ઉગ્રમુગ્રાયુધોદ્યતમ્

જામદગ્ન્યં નૃસિંહં ચ સંહારશયનં તથા।
સર્વત્ર ભોગશયનં ભોગસ્થાનં તધૈવ ચ

ભોગાસનંચ સર્વત્ર શયનં સૃષ્ઠિસંજ્ઞિતમ્।
યાનકં ચ ક્રિયોપેતં સર્વત્રૈવતુ કારયેત્

ગ્રામસ્યાન્તરા શૂલિનો ન્યાસનિષેધઃ.
ગ્રામાન્તરે ન કૂર્વીત સ્થાનં દેશસ્ય શૂલિનઃ।
વિનશ્યત્યચિરાદ્ઘ્રામો રાજા રાષ્ટ્રં તથૈવ ચ

તસ્સાદ્ધૂરતરે કુર્યાત્ ગ્રામાદીનમુમાપતિમ્।
દેવતાભેદન પૂજકભેદઃ
એવં સંસ્થાપ્ય દિગ્દેવાન્ પૂજકઃ પૂજયેત્ક્રમાત્

વિષ્ણોર્ભાગવતૈરેવ પઞ્ચરાત્રપરાયણૈઃ।
પૂજા કાર્યા ન સામાન્ય દેવતામાતૃપૂજકૈઃ

શીવસ્ય શિવશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ પૂજનં ચ શિવદ્વિજૈઃ।
સોમપાભિ ર્દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ કાર્યં દિનક રાર્ચનમ્

મદનં ગણનાથં ચ સુબ્રહ્મણ્યં શિવદ્વિજઃ।
પૂજયેદ્ધનદાદીનાં પૂજકો વિપ્ર ઇઇષ્યતે

દુર્ગાં સમ્પૂજયેદ્ધેવીં સદા ભાગવતસ્સ્વયમ્।
માતૄણામર્ચનં કાર્યં તત્ જ્ઞૈઃ પારશવૈસ્તથા

શાસ્તારં ચ માહામોટીં કુલાલઃ પૂજયેત્સદા।
સુવર્ણકારામ્ભષ્ઠાનાં ગ્રામસ્યાન્તઃ પ્રકલ્પનમ્.
સ્વર્ણામ્ભષ્ઠકલાભિજ્ઞાન્ ગ્રામસ્યાન્તઃ પ્રકલ્પયેત્

પ્રતિલોમાદીનાં સ્થાનમ્.
અન્યેષાં પ્રતિલોમાનાં બહિર્ગ્રામાત્પ્રકલ્પયેત્।
પ્રાચ્યાં દિશ્યનુલોમાનાં સ્થાપનં કર્મિણાં ભવેત્

સર્વેષાં પ્રતિલોમાનાં દક્ષિણાદિષુ કલ્પનમ્।
શ્રેણીભ્યોઽપિ બહિર્દૂરે ચણ્ડાલા નૈરૃતે સ્મૃતાઃ

સામાન્યેન શ્મશાનસ્થાનમ્.
ગ્રામસ્ય ચોત્તરે દૂરેશ્મશાનં ઉદકાશયે।
દ્વિજન્મનાંશ્વશાસેસ્થાનવિશેષઃ
યામ્યે તટે તટાકસ્ય શ્શશાનં સ્યાદ્દ્વિજન્મનામ્

સર્વેષામનુલોમાનાં દાહઃ પ્રાચ્યાદિરોધસં।
અન્યેષાં પ્રતિલોમાનાં દિશઃ પ્રાચ્યાદયો વિદુઃ।
ઇત્થં પ્રકલ્પયેદ્ગ્રામં નગરં કુલમેવ વા

મુક્તિમાપ્નોતિ પુરુષઃ પુનર્નેહોપજાયતે।
ઉપકુર્વન્તી યે મર્ત્યા દ્રવ્યૈર્વા માનસેન વા

સ્વર્ગલોકે વસન્ત્યેતે કાલં કલ્પાવસાનિકમ્।
રક્ષન્તિ યે યથાક્લૃપ્તં ગ્રામાદીન્ પૃથિવીશ્વરાઃ