Padma Purana · Chapter 5.116

sūta uvāca-
saṃdhyāvaṃdanakarmakriyatāmiti rāmo munimācaṣṭāyam /
uṣṇadyutirapyastamupaiti dvijakulametannīḍamupaiti

svayamapi saṃdhyāvaṃdanakāmo'vrajaduttaradiśamujjhitayānaḥ /
hāhāhūhūkṛtasaṃgītirbaṃdīpramukhaprastutakīrtiḥ

gautamītaṭamupetya rāghavo vāyunaṃdanasudhautapadyugaḥ /
jāṃbavatkṛtakarāvalaṃbanaḥ prāpaduttamanadīṃ tu gautamīm

karadvaye dhṛtakuśaḥ sa rāghavaḥ prāgamadvaruṇadiśāmathottamām /
datvā tato'rghatritayaṃ yathāvidhi prahṛṣṭaromātha jajāpa soṃ'tare

saṃprārthayitvā varuṇaṃ yathākramaṃ śaṃbhuṃ vasiṣṭhaṃ praṇanāma rāghavaḥ /
tābhyāṃ kṛtāśīragamanmanaḥpadaṃ hanūmatā kṣālita pādapaṃkajaḥ /
juhāva vahnīnatha baṃdimāgadhaiḥ saṃstūyamāno'tha viniryayau bahiḥ

prahasaccaṃdra kiraṇaiḥ sudhāliptamivāṃbaram /
prasannatārākusumaṃ vitānamiva sarvataḥ

athāgacchatsaudhatalaṃ vṛddhāmātyena kalpitam /
nānāsanasamopetaṃ sabhāsthānaṃ yayau nṛpaḥ

atha muniṃ hyupaveśya sa rāghavaḥ svayamapi prathamāsanamābhajat /
kapigaṇāḥ paritaḥ pṛthuvigrahā racanayāsthitimāpratipedire

sukhasthitaṃ nṛpamabhivīkṣya sa dvijo vacastadā samucitamāha śaṃbhuḥ /
ihasthito bhavati samastapūjitaḥ kathaṃ kathā nṛpavara vartate guhāyām

ākarṇyātha raghūdvaho dvijavacaḥ śuśrūṣurāsītkathāṃ /
tatrastho nipuṇaṃ nivāryavacanaṃ sarvaiḥ śrutaṃ tatkṣaṇāt /
śuśrūṣāmi kathaṃ mahādbhutatayā svātmāśrayāmanyathā /
rakṣobādhanavādinīmathanṛpaḥ kiṃtvetadityāha ca

kuṃbhaśrotravadhaḥ purā samajani prāpto daśāsyo vadhaṃ /
paścādityayamanyathā viracitaṃ rāmāyaṇaṃ bhāṣate /
ko'yaṃ vipravaraḥ samastajanatā nāstikya saṃpādako /
rājñāṃsthānamupetya vakti samayā daṃḍyo'tha pūjyo'thavā

athāha jāṃbavānamuṃ raghūttamaṃ kathāṃ prati /
rāmāyaṇaṃ na tāvakaṃ tvidaṃ hi kalpitaṃ matam /
samastamatra vistarādvadāmi deva tacchṛṇu /
paṃkeruhasyasūnuto mayā śrutaṃ purāhyabhūt

jāṃbavaṃtaṃ vijñāpya rāmacaṃdro vacanamāha

śrīrāma uvāca-
kīrtaya purāṇaṃ me śuśrūṣuḥ kutūhalādahaṃ praṇītaṃ tatkena ca vijñātam

jāṃbavānatha babhāṣe hi vidhātre namo namastathaiva vidhubhūṣaṇakeśavābhyām

atha purātanaṃ rāmāyaṇaṃ kathayāmi

yasya śravaṇenākhilajanmasaṃpādita pāpakṣayo jāyate

atha tathāpi daśaratho daśarathasamānarathī mahīyasā balena sumānasanāmanagarajigīṣayā paṃkeruhasutasutaṃ vasiṣṭhamāhūya namaskṛtvā munidattānujñaḥ śatākṣauhiṇīsenayā sahāruhya turaṃgamaṃ caṃdra samānaśarīramatiroṣasamāviṣṭo viṣṭaraśravasamārādhya daṃḍayātrāṃ cakāra

sādhyo nāma svīyayā senayāvṛto daśarathābhimukhamāyayau yoddhuṃ yuddhaṃ cānyonyamabhūt

māsamekaṃ yuddhaṃ kṛtvā daśarathastaṃ sādhyaṃ jagrāha

atha sādhyasūnurbhūṣaṇonāmālpaparivāro yuyudhe daśarathena

daśaratho'pi sādhyasūnuṃ bhuvobhūṣaṇamavalokya yoddhumeva naicchat

kathametādṛśaṃ hanmi cāsminhate'sya kathaṃ pitā bhaviṣyati kathaṃ tanmātā kathamaprauḍhayauvanāpriyāryā

amuṣya hi dehe samāliṃganacuṃbanaparivartana navīnataradalāraviṃdapadāni kusumānīva dṛśyaṃte

etatsamānavarṇavayā etādṛśaḥ subhagaḥ paramaprītivarddhanonāma putro bhallūkabhakṣitomṛtaḥsmṛtipathaṃ prāpyāpi māṃ rakṣayitumicchatīva mama hṛdayamanyathā karoti iti manasā vitarkyātibālakaṃ grahītumārabhat

sa ca sādhyopi parādhīno babhūva

sa ca kumāreṇa saha parājaya khedamapi matvā sukhamadhyuvāsa ca

daśaratho'pi tatra māsaṃ sthitvā tatputrasaṃdarśanasukhamavalokyāciṃtayat

aho sarvaduḥkhāpanodanakṣamametanmukhāvalokanaṃ putrasaṃvarddhanaṃnāma sarvarāṣṭriko mama jayaḥ putraviyogamanusmarato duḥkhāya kevalaṃ bhavati

tadasya pṛcchāṃ karomi kathamīdṛśo jāyate putra iti vitarkya tamapṛcchat

sādhyo'pi sakalamokṣamārgaṃ kṣitīśāyādiśat

harīśānau sahārādhya sarvaikādaśīrupoṣya dvādaśīṣu brāhmaṇānārādhya tattatkālabhavaṃ phalapūrvamannādyaṃ vyaṃjanaṃ puṣpaṃ ca nyāyena saṃpādya kapilāghṛtena keśavaṃ snāpayitvā mudgacūrṇena saṃlipya svādūdakena snāpayitvā surabhipāṭīraṃ svayamudghṛṣṭaṃ mṛganābhyāgurusāreṇa vāsametaṃ devāṃgaṃ sarvamupalipya tulasīdalairyūthikākaravīranīlotpalakamala kokanadadro ṇakusuma maruvadamanaka girikarṇikāketakīdalapūrvairyathāsaṃbhavamabhyarcya dvādaśākṣareṇa puruṣasūktena vā nāmnā ṣoḍaśopacāreṇa vārādhya praṇamya nṛtyaṃ kṛtvā devaṃ kṣamāpayet

tathā vratāni vicitrāṇi nārāyaṇaprīṇanāya kuryyāt

prasanno bhagavānmunirīpsitaṃ putraṃ yacchati tadamumārādhayasveti daśarathamuktavān

sa cāpi sādhyaṃ tatra sthāpya gatvāyodhyāṃ tathā sarvaṃ kṛtavān

atha putrakāmeṣṭau samāptāyāmāhavanīyādyajñamūrtiḥ śaṃkhacakragadāpāṇirudatiṣṭhat /
rājānaṃ ca varaṃ vṛṇīṣvetyuktavān

sa ca rājā vavre putrānatidhārmmikāndīrghāyuṣaścaturolokopakārakāndehīti

atha rājamahiṣyaścatasraḥ kauśalyā sumitrā surūpā suveṣā ceti

rājānamabruvandeva pratiyoṣamekena putreṇa bhavitavyam

atha kauśalyovāca eṣa yadi prasanno devastadāyamutpadyatāṃ mama

rājovāca-
mama yadiṣṭaṃ tadayaṃ prārthyate hariḥ /
viṣṇoprasīdadeveśa kamalāpate śaṃkhacakragadādharavibhīṣaṇasṛṣṭisamastalokapālādipūjita pādayugalaśāśvatahare namaste namaste evaṃ stuto bhagavānatha rājānamāha

mādhava uvāca-
tava putro bhaviṣyāmi kauśalyāyām /
atha caruṃ prāviśaddhariḥ /
taṃ caruṃ hi caturdhā vibhajya bhāryyābhyo dattavān

atha kauśalyāyāṃ rāmo lakṣmaṇaḥ sumitrāyāṃ surūpāyāṃ bharataḥ suveṣāyāṃ śatrughno jajñe khātpuṣpavṛṣṭiśca papāta

atha caturānanaḥ svayamupetya jātakarmādikāḥ kriyāścakre

tribhuvanābhirāmatayā rāma iti nāma cakre rūpaśauryyādilakṣmīyogyatayā lakṣmaṇa ityaparasya bhuvaṃ bhārāttārayatīti bharataḥ śatrūnhaṃtīti śatrughna iti nāmāni kṛtvā brahmā svabhavanaṃ jagāma śiśavaśca vṛddhimīyuḥ

atha pādasaṃcāriṇaṃ bālacaṃdra saṃkāśadarśanaṃ biṃbādharamunnatatilaprasūnanāsaṃ puraścūlikālaṃbamāna-ratnapatrakaṃ śravaṇalolalaṃbamānakuṃḍalaṃ vakṣaḥsthalavicalita sthūlamuktāhāraṃ vilasatkārtasvaro ba-hvalayaṃ siṃjanmaṇikaṃkaṇaratnāṃgulīyakaṃ hemamaṇiracitaśroṇisūtraṃ siṃjannanūpuropaśobhitapādamaṃgulīyopaśobhitapādamadhyāṃgulīyakaṃ vajrāṃkuśasarojalāṃchanaśobhitorupādatalaṃ tūṇīrasadṛśa jaṃghaṃ karikarasadṛśoruṃ vistṛtajaghanaṃ sūkṣmamadhyaṃvartulāvartakaṃ gaṃbhīranābhimiṃdranīlaśilāviśā-la vakṣaḥsthalaṃ kaṃbugrīvaṃcaṃdrabiṃbasadṛśavadanamarddhacaṃdra sadṛśalalāṭaṃ nīlakuṭilakuṃtalaṃ kroḍāsaktaṃdhūlibhirāpāṃḍuraṃ phullapadmadalāraktavilolalocanaṃ maheśvaramivoddhūlitabhūtiṃ maheśvaramiva digaṃbaraṃ rāmaṃ kumāraṃ rājā daśaratho dṛṣṭvā harṣaparipūrṇahṛdayaḥ putramāliṃgya cuṃbitvā vakṣasyāliliṃga dṛḍham

atha kumāropi pārśvenāsyāṃkamāropya kalakalitalocano yatkiṃciduvāca

yācamānamitastato vīkṣamāṇaḥ tāta gaccheśaye tāta krīḍāmi tātetyādiputrasukhamanubhūyānubhūya nirvṛtiṃ yayau

atha kadācidbhoktumāgate rājani rāmacaṃdro bālakrīḍāsaktahṛdayo bahukrīḍanakarakamala utplutya dhāvamāno narapatipuraḥsthitamaṇikhacitasuvarṇabhājanasthamannaṃ vāmakareṇa gṛhītvā rājani cikṣepa idamapi rājā sukhāya mene /
etādṛśānyanyāni cakāra rāmacaṃdraḥ

atha kadācitkrīḍamāne rāme vātyā rāmamapātayadrāmaśca rudannapatat

etasminnaṃtare brahmarākṣaso rāmamagṛhṇādrāmaśca mūrcchāmāpa

atha sahacaro bāla itastato rorūyamāṇo rāmaṃ tathāvidhaṃ rājñe vyajñāpayat

atha rājā rāmamādāya vasiṣṭhamāha kimidaṃ rāmasyeti papraccha

atha vasiṣṭho bhasmādāyābhimaṃtrya brahmarākṣasaṃ mocayāmāsa

papraccha ko bhavāniti sa cāhāhaṃ vedagarvito brāhmaṇo bahuśaḥ paradhanamapahṛtya brahmarākṣaso jāto me niṣkṛtiṃ vicāraya

vasiṣṭha uvāca-
idānīmitaḥ paramekavarṣaśatopabhogyaṃ rākṣasatvaṃ narakaṃ bhāgīrathīsnānamekaṃ śivāya bilvapatraśataṃ samarpya tataḥ snātvā pāpādvimukto bhavasīti

kadācittādṛśaṃ kṛtapuṇyaṃ tava padaṃ prayacchāmi tadupariśiṣṭāṃ gatiṃ bhajeti vasiṣṭhavākyamākarṇya brahmarākṣaso vasiṣṭhopadiṣṭapuṇyavaśāddivyaśarīro bhūtvā namaskṛtvā svargaṃ jagāma

atha rāmaṃ prāptekāle upanīya vasiṣṭho vedānadhyāpayāmāsa ṣaḍaṃgāni mīmāṃsādvayaṃ nītiśāstraṃ cādhyāpayāmāsa

atha dhanurvedamāyurvedaṃ bharata gāṃdharva vāstu śākuna vividhayuddhaśāstrāṇi ca

atha vivāhaṃ kartukāmena rājñā daśarathe nānānādeśajanapatīnprati dūtāḥ preritāḥ

atha kaścicchīghramāgatya rājānamidamabravīt

rājanvidarbhadeśādhipatirvidehonāma rājā tasya putrī vaidehī homalabdhārūpeṇa lakṣmīsamā sarvalakṣaṇasaṃpannā rāmayogyā vidyate sa ca tāṃ dātuṃ rājā rāmāyodyataḥ tadgamyatāṃ śīghramiti

atha vasiṣṭhādīnpreṣayāmāsa te ca tatra gatvā tāṃ ca nirīkṣya lagnaṃ niścityāyodhyāmetya rājānamuktvā rāmasahitāḥ pṛthivīpatisametāḥ śīghraṃ vividha kari turaga śakaṭa śibikāṃdolikābhiratisubhagarūpabhogavilāsakriyānipuṇā viditavividhaceṣṭāgaṃdharvāḥ kāmaśāstrasukuśalāḥ mṛdukaṭhinapṛthupayodharāsanna kaṃṭhāḥ sthūlasūkṣmalalāṭabiṃbadaśanacchadamukhapaṃkajāḥ kuṭilakuṃtaladīrghakeśadhammillāḥ kanakapatrakarṇāḥ snānaceṣṭayotthitaromaśobhita japākusumaraktadaśanā viśadavisphuracchapharīlocanāḥ śuktikāsadṛśaśravaṇāḥ nakṣatrasadṛśasthūlamuktāphalopaśobhitanāsāpuṭā mukurasadṛśakapolāstilaprasūnanāsikā ānamramadhyapradeśacūcukā iṃdragopapratīkāśādharapuṭadaśanakṣatāḥ samadīrghakāṃgapradarśanāsthitasarvapradeśavartulā nātimāṃsalāḥ piṃḍakāgraṃthinīvyovalitabāhumūlā anaticirakālotthitaromatayā haridrā varṇatayā ca karṇikāradalasadṛśabāhumūlā mṛdusnigdhavartulasūkṣmamadhyapradeśāḥ kaṭhinasthūlavartulāmagnacūcukaparasparasthānākramaṇasparddhi payodharamadhyalabdhapadakapayodharoparicaṃcalavividhamaṇimaya hāropaśobhita vakṣaḥsthalāḥ payodharaparito labdhapadatayā taruṇadṛṣṭiparamparatayā asamānayānābhikūpoparitana romarājyopaśobhitodarapradeśā bhajyamāna madhyasthalīkaraṇaeva valītrayopaśobhita muṣṭigrāhyamadhyāḥ karikaropamajaghanapradeśā aromasadṛśamṛdusnigdhāmalā samajānvyaḥ kadalīstaṃbhasaṃnibhoruyugalā āmagnajānukṛśakuśavartulapiṃḍikārahitajaṃghā āmagnagulphā āsūkṣmasnigdhā dīrghadīrghāṃgulī pādānūpuraravāhvayamānamadanā haṃsamataṃgajagamanā dakṣiṇāṃguṣṭhasparśikacchāgrā uparikacchaṃ nīvīṃ kṛtvā karadvayayutā vastrapradeśakaṃṭhamaprāvṛtyā paravasanaparibhāgā vṛtastanavasanā parabhāge vāmāṃsa eva dakṣiṇapārśvagatena daśābhāgena nābhiprāṃtena praveśitopaśobhitagātrayaṣṭayo yoṣito vivāhamaṃgalakarmakaraṇāyānekaśa āgacchan

bālikāśca vidyullatāṃśuśodhitagātrayaṣṭaya udbhinnakucakamalakuḍmalavividhahāropaśobhivakṣaso yatkiṃcidbhāṣiṇyo'ticapalamṛdugatayo vṛddhavanitāścāgacchan

atha videhe purataḥ krośamātre cūtavanikāyāṃ vividhaviṭapavistarapradeśavividhavihaṃgakūjitā-karṇanadattakarṇavanahariṇaśāvavatyāṃ mahārajatanirmitoccanīcaprāsādopaśobhitapradeśavividhavihaṃgāyāṃ hemavalkalasaṃvītabhasito-ddhūlitaśarīrajaṭilamunigaṇadhyānopāsanopaśobhitavṛkṣamālāyāṃ vividhavidyadharavadhūpayodharabhārābhibhūtavicaritataraṃgasarasīyutāyāṃ sarastīramilitasairaṃdhrīyuvatibhirāhūyamāna taruṇajanāyāṃ nānāvarṇakusumasaurabhavāsitāśeṣapradeśāyāmitastato riraṃsayā pradarśitasphāraśapharīvilocanataralacakṣuṣā prabhāvilasitaśarīraveśyājanāyāṃ vividhāścaryayutāyāṃ daśarathaḥ sāmātyapurohitābhirāmarāmādiputrasahitaḥ sukhamuvāsa

atha vaideho'pi mithilāṃ nānāpatākopaśobhitāṃ vividhaprāsādagopurodyānadevatāyatanopaśobhitāmanyonyakelicaturayuvatijanānukīrṇāmuśīraviracitamahāprapāṃ sukelījanopaśobhitaviśikhāṃ /
vividhapaṇyopaśobhitarathyāṃ tatratatra brahmaghoṣaśobhitamaṭhāṃ pratimaṃdiraṃ mīmāṃsādivyākhyānasaṃpādi sāmādhyayanāṃ supuṇyahavirgaṃdhasāmādisvarapadakramaśrutibrāhmaṇavāṭikāmanekaparivṛḍhamaṃdirapraveśaniṣkrītāgurukuṃkumādhvaryyuveṣāṃ mṛdulavasana tāṃbūla raktadaṃtacchadakāminīmṛduvacanakaṭhinavacanakarasaṃjñānirddhārita prativacanavividhopāyanā haraṇakarajanopaśobhitāṃ mṛdudhavalajaghanaparivītavastroparibhāgena snigdhavartulaparasparasaṃgharṣapayodharamadhyapradeśopaśobhita vāmāṃsakaṃdopaśobhitavanitāṃ vividhamuktāhārajapāsaṃkāśadaśanacchada maṃdahāsamālākārasahasropaśobhitāṃ puṇyāsavasādhanamaṃdirāṃ tatratatra vicitratoraṇāṃ viśuddhavīthikāṃ tatratatra sthāpitakalpapādapāṃ raṃbhāvibhūṣitadvārāṃ purīṃ śobhitāṃ śobhayāmāsa

athābhikalanārthaṃ vilāsinyo niśādūrvākṣatāmaṃtramaṃgalakajjalitakaiśikadhamillalatāgraṃthi-ta jaṭopaśobhita sīmaṃtaśīrṣaśobhitanāsāmukhavicitrābharaṇārhaṇahemapātrāvasthitājyaguggalu phalādisaubhāgyadravyamudvahaṃtībhiḥ strībhiranyairapiśobhitajanaiḥ sa rājā nirjagāma

tadānīṃ maṃgalaturyaghoṣādeva duṃdubhibherīniḥsāṇamardalaśaṃkhādinādāḥ prādurbabhūvuḥ

gāyakāśca maṃgalāni jaguḥ

maṃgalavedavākyānupāṭhena vaidikāḥ brāhmaṇāḥ /
kulapāṭhakā bherīghoṣeṇa kṛtsnamākāśamāpūrayan

athānyonyākṣatapūrvamaṃgīkurvaṃtaḥ sūtabaṃdijanādibhiḥ stūyamānāḥ puraṃ praviviśuḥ

videhanagarātpaścimabhāge nirmitaṃ maṃdiraṃ daśarathaḥ praviveśa

avaśiṣṭāśca yathāyogyaṃ bhavanaṃ viviśuḥ

atha nārado mithilāṃ tadānīmevāgacchat

videho'pi devarṣimabhipūjya svāgataṃ dṛṣṭvā bhojanaṃ kārayitvā/
sukhāsīnāya munaye saghanasāraṃ tāṃbūlaṃ datvā vyajñāpayat

śvo vivāhe bhavānsthātumarhati kārayituṃ vivāham

nārada uvāca

śvo hi nakṣatraṃ sūryanakṣatradarśanaṃ tatra vivāho na kartavya iti

atha mauhūrtikaṃ vṛddhagārgyamāhūya rājā papraccha kva vivāhamuhūrtaḥ

śva iti gārgya uvāca

rājā ca nāradaṃ gārgyaṃ codīkṣya bho idamitthamiti papraccha

atha nārado gārgyamuvāca

kathamuktaṃ lagnaṃ dāsyasi

atha gārgyo viṣaghaṭikāśca vihāya lagnaṃ dāsyāmi ityuvāca

nāradopi brahmavacanāni kiṃ na jānāsītyuktavāngārgyam

gārgyastuṣṭastāndoṣānapaṭhat

ulkā ca brahmadaṃḍaśca moghaḥ kaṃpastathaiva ca /
sarvakāryavināśāya dṛṣṭā vai brahmaṇā purā

pratiṣṭhāsu vivāheṣu mauṃjībaṃdhābhiṣekataḥ /
anyeṣu sarvakāryeṣu viṣanāḍīrvivarjayet

ataḥ paraṃ tu kāryyāṇāṃ karaṇena ca doṣabhāk /
vivāhādiṣu kāryeṣu doṣameva vadāmyataḥ

ulkā dahetkulaṃ sarvaṃ brahmadaṃḍo vināśayet /
moghastu maraṇā yasyātkaṃpaḥ kaṃpāya karmmaṇaḥ

iti nāradoktamākarṇya gārgyo munirmaunaparo'bhavat

dadhyau raviṃ grahapatiṃ vihāya viṣanāḍīrvivāhaḥ kriyatamiti

nārada uvāca-
kathaṃ brahmavacanam

sūrya uvāca-
deśabhedena vyavasthoditā tadasmindeśe vivāho viṣaghaṭikāṃ vihāya kartavya eva

nāradopyanumene

uvāca śvaḥ parāhṇe ca kṣattravivāhaśca bhavedataḥ svayaṃ varārthaṃ nṛpā āgacchaṃtu tannṛpadūtānpreṣaya

atha rājā daśarathānumatena sarvāneva nṛpānāgamayyāciṃtayat kathaṃ sarvāneva tiraskṛtya vaidehī rāmāya deyeti

atha rātrau muhurmuhurniḥśvasya nidrālurapi na nidrāmāpa

atha madhye niśaṃ rājā śucirbhūtvā tryaṃbakaṃ sāṃbikaṃ maṃgaladukūladhāriṇaṃ kamalabhavapuruṣottamaśakra-pramukhanikhiladevairbhṛgupramukhamunivarairhāhāpramukhagaṃdharvaistuṃburupramukhaiśca śrutismṛtītihāsapurāṇairmūrtimadbhiśca siddhavidyādharādimātṛkāgaṇaiśca naṃdīpramukhagaṇaiśca sevyamāna pādakamalaṃ sarvāmaṃgalaparimocakamatipuṇyasalilayā gaṃgayā niṣkalaṃ kena caṃdramasā sevyamāna śirobhāgaṃ vāmāṃkārūḍhayā girijayā pradīyamānavīṭiṃ sahāsaṃ sakāmaṃ sahāvekṣaṇamādadānaṃ gokṣīrasadṛśaṃ pratikūlakastūrikāsadṛśakaṃṭhaṃ mṛdusūkṣmasnigdhajaṭābhirviracitakapardaṃ viśuddhakārtasvarakuṃḍalopaśobhitagaṃḍabhāgaṃ dviraṣṭavarṣavayasaṃ gokṣīrasadṛśa sthūlamuktāphalakausuṃbhavarṇāṃcalenāveṣṭitaśirobhāgaṃ vividharatnaviracitakārtasvarabhūṣitavakṣaḥsthalamatidhavalopavītenopaśobhitaśarīramaṃbikānulagnakuṃkumāruṇasugaṃdhiśarīramīkṣamāṇaṃ tarjamānakāmamārgaṇaṃ koṭikaṃdarpasadṛśaṃ manasāciṃtayat

jajāpa śatarudriyaṃ juhāva ca tenaiva kāmāhutīḥ prāstuvacca puruṣasūktena

atha tādṛśa eva maheśvarastatra prādurabhūt

atha rājā namaskṛtyāstuvīta

rājovāca-
kṣitisalilagaganapavanadahanaraviśaśiyajamānamūrtibhiraṣṭamūrte viśvamūrte lokamūrtte tribhuvanamūrte vedapurāṇamūrtte yajñamūrte stotramūrtte śāstramūrttesvadhāmūrtte nārāyaṇamūrtte sarvadevatāmūrtte trayīmayatrayīpramāṇatrayīnetrasā-mapriyavasudhārāpriyabhaktipriyabhaktasulabhābhaktavidūrastutipriya dhūpapriya dīpapriya ghṛtakṣīrapriya dro ṇakaravīrapriya śrīpatrapriya kamalakahlārapriya naṃdyāvartapriya bakulapriya yūthikāpriya kokanadapriya grīṣmajalāvāsapriya yamaniyamapriya niyateṃdriyapriya japapriya śrāddhapriya gāyanapriya gāyatrīpriya paṃcabrahmapriya sadācārapriya gotrotsādikamalabhavahariharanayanasamarcita pādakamalajayaprada hariprārthitajalotpāditacakrapradarśakṛtsmṛtiyuktiprada smṛtamaṃgalaprada mṛtyuñjaya namaste namaste

iti stotramākarṇya bhagavānbhavo rājānamuvāca varado'haṃ varaṃ vṛṇu

rājovāca śrīmanmama kanyā vaidehī rāmāya ditsitā svayaṃvare kularūpabalotsāha saṃpannānekabhūparākṣasaviprādisarvaprāṇisamāgame rāmādhikabalo yadi tāmagrahīṣyat tadā vacanamanṛtaṃ mama pāpaṃ ca bhaviṣyati

pratyuta daśaratho'pi sarvānevāgatānvijetumalaṃ kṣatrakadanaśca rāmo yadyāyāsyati tarhi mama sutāṃ kiṃ kariṣyati vā kiṃkiṃ vā preṣayiṣyati kīdṛśaṃ kārayiṣyati mama kiṃvā kariṣyati sarvathā hi prabhūtabalavāhano narapatiraśeṣamapi tribhuvanaṃ hanyāt kimuta māmalpasatvaṃ kimuta bahunā bhavāneva śaraṇaṃ mamopāyaṃ vada yathā vivāhe śreyo bhaviṣyati rāmaśca jāmātā bhaviṣyati

śaṃbhurapi tathā karomītyuvāca

rāma eva nāthaḥ sītāyā bhaviṣyati rāmaṃ ca kṛtvā svastyadyaiva kariṣyāmi gṛhāṇājagavaṃ dhanuridam

rājovāca-
kimetenājagavena dhanuṣā svayaṃvare sītāṃ rāmaṃ prāpaya

śaṃkara uvāca-
idaṃ dhanurasajyaṃ me yastu sajyaṃ kariṣyati tasmai deyā mayā sītā pratijñāmevamācara

ityevamuktvā bhagavāngaṇairaṃtardadhe haraḥ /
athādātuṃ dhanū rājā na śaśākātiyatnataḥ

athojjvalaṃ śatasahasragajabalaṃ samāhūya gṛhāṇetyuvāca

sa cāpi mātulaṃ natvāṭṭahāsaṃ kṛtvotplutya dhanurdvābhyāṃ karābhyāmuddadhāra jānuparyaṃtaṃ mātulo mārīcaḥ śrutvā ekākī vipraveṣaṃ kṛtvā videhamayācata vaiśvadevāṃte prāptamatithiṃ māmavaihi

rājovāca-
svāgataṃ bho idaṃ brahmannāsanaṃ tatra niṣīdeti

sa cātithistathetyuktvā niṣasāda

atha rājā jalamādāya pādau prakṣālya gaṃdhapuṣpākṣatairabhyarcya mahājaṃ tasmai nivedya bhojanāya prārthayāmāsa

sa cāpi tadannaṃ ṣaḍrasopetaṃ sauvarṇabhājanagatamīkṣamāṇaivetastato vilokayāmāsa

tasminnevāvasare sītā padmakiṃjalkaprabheṣadaruṇavasanaṃ bibhratī nīlakuṭilakuṃtalaiścaladbhiryūnāṃ manāṃsyākarṣayadbhiḥ prekṣamāṇadṛṣṭibhagnakalairiva strīṇāṃ cittamīdṛśamiti darśayadbhirivopaśobhita-lalāṭānaṃgacāpasubhrūpadmapatrāruṇavilocanā tilaprasūnanāsāmṛdusnigdharo maśakapolānaṃtarā raktoṣṭharāktāsanamāṇikyanibhadāḍimīdaśanā japākusumāruṇādharātiśobhitacibukāśukti-karṇāsamadīrghakaṃṭhātimāṃsalavakṣāḥ pīnodbhinnakucakuḍmalānekahāropaśobhitā subhagākā-/
rānatimāṃsalabāhulatā mugdhāyatasamānāṃguliśikhāpadmāruṇapallavāvividhabahuratnāṃgulibhūṣaṇāmuṣṭigrāhyamadhyāsu romarājigaṃbhīranābhiḥ pṛthujaghanākarikarorustūṇīrajaṃghāsupādakamalā-nūpurādi pādavibhūṣaṇā pādāṃgulībhūṣitā vikasitasaugaṃdhikaṃ vidadhatī bhuṃjānamārīcasya purataścāgatā

vīkṣyāsāvaciṃtayadenāṃ kathamapaharāmi kathamāliṃgāmi kathamanyatkiṃcitkaromītyevamavasaramalabhamānastūṣṇīmeva vinirgataḥ

atha devā dhanuḥsajjīkaraṇāya yatamānā ahaṃpūrvikayā vidyamānā anyonyatiraskāreṇa maheṃdraḥ prāpa dhanuruttamaṃ prāṃtadvayātparaṃ nāvanamayituṃ śaśāka

atha sūryo dhanurādāya namayanneva nipapāta

vāyurbalavatāṃ śreṣṭho jagrāhājagavamatha svenaiva kareṇotkarṣayannadhaḥ papāta dhanuśca vāyorupari papāta ahasaṃstadā sarve

etasminnaṃtare turagavaramāruhya bāṇāsuraḥ sahasrabāhuranekānekaśirobhirdaityaiḥ parivṛtaḥ prahlādasameto videhapurīmājagāma

atha svavibhūṣaṇodbhāsitāṃ diśaṃ kurvansvatejasāpayaśaso devatāḥ kurvannānāvidhagītaṃ śṛṇvandvyaṃgulamātreṇa śakto virarāma

prahlādobaliścaivadhāvāte'thavirematuḥ

atha rākṣaseṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājāno'tibalinaḥ samāgatā jyābaṃdhāśaktā apasṛtya tasthuḥ

atha brāhmaṇāḥ samāgatāḥ

atha viśvāmitro dhanurādāya ekāṃgulaparyaṃtaṃ sajyaṃ kṛtvā virarāma nivṛttāścāpare

atha dinamātre dhanuṣi tūṣṇīṃbhūteṣu rāghavaḥ sahānujairāgatya dhanurnirīkṣyāspṛśat

atha rājakumārāḥ śataśaḥ samāgatāḥ sarvābharaṇabhūṣitā dhanurdṛṣṭvāpaspṛśurna cālanakṣamāḥ

atha dāśarathipramukhāḥkumārāḥ samāgatāḥ

atha vetrajharjharapāṇayaḥ samāgamansarvānevāpasārayāmāsuḥ

atha rāmo lakṣmaraṇahastaṃ gṛhītvā sarvābharaṇabhūṣito dhanurāsādya spṛṣṭvā natvā pradakṣiṇīkṛtya dhanurādāyoddadhāra

tadādānasamaye sarva evaitya sahāsamūcuḥ atra bhagnā mahārathā iti

atha sa rāmo dhanurjyāsthānamavanamayya dhanuṣi jānuṃ kṛtvā sajyamekakareṇotpādayankoṭyāmanāmayat

athasajjīkṛtaṃ dṛṣṭvā sarva eva nāsāgranyastāṃgulayo'bhavan

rāmo'pi jyāmanvanādayat /
tena nādena sarveṣāṃ manāṃsi kṣubhitānyāsan

rāmeṇasajyitaṃ dhanuriti sarvatra vādaḥ saṃjātaḥ

janako'pi sītāṃ rāmāya dadau rājabhiśca yuddhaṃ kṛtvā tānnirjjitya svapurīmāgāt

athaikadā daśaratho rāmaṃ yauvarājyebhiṣicya sukhī babhūva sarvaprajāraṃjanācca rāmo rājānumata iti sarvaprajāvādo'bhūt

atha kaikayadeśādhipatitanayā suveṣā rāmaṃ rājānamasahamānā rājānamuvāca mama varadānāvasara iti rājāciṃtayatkiṃ deyamiti

devyuvāca-/
caturdaśavarṣāṇi rāmo vanaṃ viśatu pālayatu rājyaṃ bharataḥ

rājānṛtavacanadoṣabhayātkathaṃkathamapi svīcakāra

atha vasiṣṭhaṃ bhāvitayāvocata rāmo vanāya nirgacchati asya kiṃvā bhavediti vicārya śubhāśubhaṃ brūhi

vasiṣṭho vicārya saharṣaṃ rājānamuvāca

gatvā vanaṃ nikhiladānavavīrahaṃtā śaṃbhoranekavidhapūjanamātanoti /
sītāviyogaruṣitaḥ kapisenayā ca tīrtvodadhiṃ daśamukhaṃ ca nihaṃti rāmaḥ

āgamya rājyaṃ raghunaṃdano'pi bahūni varṣāṇi samātanoti /
praśastakīrtirnikhilepi loke śarveṇa devena ciraṃ nyavātsīt

suputrayukto bahuyajñayājī parivṛḍhaḥ sarvaguṇādhikaśca

iti vasiṣṭhavacanaṃ śrutvā daśaratho rāmaguṇānanusmarannityuvāca śreyo me maraṇaṃ rāmasya nirgamane iti

atha rāmo mātaraṃ pitaraṃ guruṃ ca vasiṣṭhaṃ pitṛpatnīrnamaskṛtya vanāya jagāma

athopavane dinamekaṃ sthitvā jaṭāḥ kārayitvā valkalaṃ vāso dhṛtvaikopavītī kṛtadaṃtaśuddhirekenopavītena jaṭāṃ baddhvā bhasmoddhūlitasarvāṃgo bhasita niṣṭhurakāyo muktāphaladāmamaṇivyatyasta rudrākṣamālāmurasi dadhāno'lpabhūṣaṇādhibhūṣita sītāsahāyo lakṣmaṇānucaro viveśa vanāṃtaram

athāneka rākṣasāṃstasminnijaghāna bhavāniva nikhilaṃ cakāra sītāpaharaṇādinikhilamapi bhavatā yathātathā syātha sugrīvāśramamṛṣyamūkaparvataṃ rāmo jagāma nibiḍacchāyācūtavṛkṣamāsādya lakṣmaṇasahāyaḥ pariśrayamakalpayat /
vṛkṣe tu dhanuṣī āropyāsīnalakṣmaṇāṃke śiraḥ kṛtvā haricarmaśayyāśayanolakṣitāṃgītiṃ śṛṇvanvṛkṣaphalaṃ nirīkṣamāṇo vānaramekaṃ maṇikuṃḍalaṃ hemapiṃgalaṃ sadṛḍhabaddhamauṃjīkaupīnamacchopavītinamaticaṃcalaṃ phalamādāyātmanivikṣipaṃtaṃ puṣpamaṃjarīśca kiraṃtaṃ gānamanukurvaṃtaṃ vyajanena rāmaṃ vījayaṃtamāruhya śākhāmapi tathā vījayaṃtamābaddhacūtaphalamātraṃ rāmo vīkṣya lakṣmaṇamabhāṣata

lakṣmaṇa ko'yaṃ kapiriti

lakṣmaṇo'pi na jāna ityuvāca atha rāmaḥ samāhūya kasya tvaṃ kiṃ nāmatyepṛcchat

sa ca sugrīvasya hanūmānityuvāca

rāmaṃ natvā sugrīvametya natvā devanārāyaṇaivāparaḥ puruṣo yuvā meghaśyāmo jaṭī ājānubāhuratiyaśasvī sūryasaṃkāśena sahāpareṇa nareṇa ihāste

atha tarucchāyādhaḥ saṃsthitau sarvalakṣaṇasaṃpannau rājaputrau dṛṣṭvā uktaśca tābhyāṃ sugrīvāya nivedayeti tattvayi niveditam

atha sugrīvaḥ satvaramutthāya puṣpasalilādidravyamādāya pādaprakṣālanādikaṃ kṛtvā phalāni samarpya vyajñāpayat

kau yuvāṃ kimarthamāgatau rājaputrau tapasvināviti sugrīvavacanamākarṇya lakṣmaṇenābhāṣata rāmaḥ

daśarathatanayāvāvāṃ rāmalakṣmaṇau duṣṭanigraha śiṣṭaparipālanāya vanaṃ gatāviti

atha sugrīva āha yuvayorupakāramapakāraṃ kāryamastīti lakṣyate

anyathā senāsametāvāgamiṣyataḥ lakṣmaṇa āha asti kāryāṃtaram amuṣya bhāryā kenāpahṛtā na jñāyate tāmanveṣṭumāgatau tadevāvayoḥ kāryyamanyadānuṣaṃgikam tadarthamapi jaladhiṃ tarāva api pātālaṃ praviśāva api nākaṃ sādhayāvaḥ api maheṃdraṃ pātayāvaḥ api balinaṃ hanāvaḥ kimapi kurvahe

sugrīva uvāca-
rāvaṇenāpahṛtayā kayāciddhriyamāṇāgatayā vibhūṣaṇāni kānicitparityaktā nigatāni mayā saṃgṛhītāni tāni darśayāmītyābhāṣya rāmaṃ maṃdiramāgamayya darśayāmāsa

rāmo'pi nirīkṣya niścitya prarudya kva gato'sau rāvaṇa iti papraccha sa ca dakṣiṇāmāśāṃ gata iti babhāṣe

atha rāmastena sakhyamakarot apṛcchacca kimarthamiha bhāryyāhīnaḥ sthita iti

sugrīva uvāca-/
mama bhrātā vālī mahābalo mamabhāryyāṃ rājyaṃ cāpahṛtya kiṣkindhāyāmāste yuddhena cāhaṃ parājitaḥ tadvadhāya sarvathā mama ciṃtā yathāsau tvayā nihanyate tathāhamapi sāgaraṃ baddhvā paratīre laṃkāyāṃ sthitāṃ sītāṃ rāvaṇenāpahṛtāṃ tava samarpayāmītyābhāṣya śapathaṃ kṛtvā sugrīvo vālinātibalinā yuddhāyāhūtena yuyudhe

rāmopyanaṃtaramaniścayādvālinaṃ nāhanat

atha sugrīvaḥ palāyito rāmamidamabhāṣata

tava cittamavijñāya pravṛtto'hamaraṇāya

rāmopi yuvayorviśeṣājñānānmayā tūṣṇīṃ bhūtaṃ cihnitaṃ tvā nirīkṣyataṃ hanmi

atha sugrīvaścihnaṃ kṛtvā vālinaṃ yuddhāyāhūya samatiṣṭhata

tārā babhāṣe vālinam

sahāyavāniva lakṣyate sugrīvo nocedevaṃ nāhvayati jñātaṃ mayā rāmalakṣmaṇau daśarathatanayau nārāyaṇāṃśau bhūbhārāvataraṇāya samāgatau tāvasya sahāyabhūtau

vālyuvāca-
nītimānrāma iti mayā śrutaḥ /
nahi balavaṃtaṃ vihāya durbalaṃ bhajate tādṛśaḥ samāyātu vā rāmaḥ pratipannamadhikaṃ kṛtvā bibheti vīro yadi rāmaḥ svayaṃ yuddhāya yātastadā yuddhaṃ kartavyamityābhāṣya tārāṃ saṃbhāvya sugrīvayuddhāya niryyātaḥ

atha muṣṭiyuddhamanyonyamabhūt

rāmo'pi vālinaṃ jaghāna

papāta ca vālyāha cāśastrayuddhe vā bāṇaghāto'tha śoṇitasarvāṃgo babhūva

atha tārā cāṃgadaśca samāgatya vyathitau babhūvatuḥ

atha rāghavaṃ vānarāḥ samāyātā vālyupāṃte nipetūruruduśca

atha tārā rāmaṃ babhāṣe śāstrakuśalāḥ śūrā dhārmikā rāghavāḥ purā cāpi rāma kathaṃ pāpamakārṣīḥ

na kṣatradharmmaṃ jānīṣe rājagaṇasevitam

anyonyaṃ yuddhyatoryuddhe jayo vā maraṇaṃ bhavet /
anyo yaditayorhanyādbrahmahā sa nigadyate

kiṃ vaireṇa vālinamāhanaḥ kiṃ vānaramāṃsāśayā

abhojyaṃ vānaraṃ māṃsaṃ yadyātmano'priyātsukhābhāvādapareṣāmapi tathābhāvaṃ manyase aho vimohādyadimāmādātumidaṃ kṛtamekapatnīvrataṃ tava

yadi rāvaṇahṛtāṃ sītāmānetuṃ sugrīvasahāyāya kṛtamevameva hā mahadaṃtaraṃ balavṛddhena mahābalena vālinā sadbhāvena dinakarāvartitāṃtare sītāmānetuṃ samarthena smaraṇāgatarāvaṇadānamarthena vānararājena paṃcāśatparārddhavānarabhallūkasenāvatā ātmakāryeṇa siddhyata iti kiṃ sugrīveṇālpavī-ryeṇa saptaparārddhasenāpatinā kapinā kiṃ siddhyati kāryaṃ vacanavataḥ

aho jñātaṃ sarvadeva bhadraṃ yaduktosi

vakti ca rāmaḥ pṛthivīpatinā mayā duṣṭanigrahaṇaṃ kāryaṃ śiṣṭaparipālanaṃ ca vālinā sugrīvamahiṣī rumāpahṛtā rājyaṃ ca ataśca na tādṛgvadhe doṣaḥ

tārovāca-
sugrīvo'pi tarhi vadhyo duṃdubhinā yuddhyatā vālinā bilepraviṣṭena vatsaraṃ tatroṣitaṃ tadaṃtare ca māmapahṛtya rājyaṃ ca kṛtaṃ sugrīveṇa taṃ pūrvamapi paścāttaṃ haṃtu

rāma uvāca-/
kiyatkālātpūrvamidaṃ ca vada

tārovāca-
ṣaṣṭivarṣasahasrādarvākaśītitame varṣe rakṣoyuddhe sugrīveṇa rājyamapahṛtam

punaśca varṣāṃtare prāptena vālinā sugrīvaḥ palāyitaḥ

apahṛtā tasya bhāryā rājyaṃ cāpahṛtam

tasminneva dine bhavataḥ piturdaśarathasyābhiṣekaḥ

rāghava uvāca-
mayā pituranuśāsanādrājyagataduṣṭanigrahaṇaṃ kṛtam /
guruvacanasyānullaṃghanīyatvāttadapaharaṇavelāyāṃ yo rājāsanācarat

athavā svataṃtrau mṛgau mṛgayorhataśca vālī mṛgāṇāmanyonyaṃ dāraṇādya jagupsā ca

yato mama mṛgayāvadāthavā mṛgāṇām /
calitasthitabaddhānāṃ caladbhrāṃtapalāyinām /
athāvasṛjatāsaṃgamujjhitā mṛgayā tathā

mṛgayāśāstravidhito mṛgayeyaṃ mayā kṛtā /
darśanādarśanābhyāṃ ca dhāvatādhāvatā tathā

avarohātparaṃ sthānaṃ sātvikānāṃ prabhidyate /
rājñaśca mṛgayādharmo vinā āmiṣabhojanam

atha rāmavacanamākarṇya sarva eva prākaṃpayañchirāṃsi

vālī babhāṣe rāmamaṃjalimastake nidhāya namaste rāma śṛṇu vacanaṃ mama

śaṃkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsā jagadguruḥ /
nārāyaṇaḥ svayaṃ sākṣādbhavāniti mayā śrutam

tvāṃ yoginaściṃtayaṃti tvāṃ yajaṃti ca yajvinaḥ /
havyakavyabhuge kastvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛk

maraṇe ciṃtayānasya tvāṃ vimuktiradūrataḥ /
satvaṃ me darśanaṃ prāpto rāma me pāpasaṃkṣayaḥ

gṛhāṇa bāṇaṃ kākutstha vyathito bhṛśamasmyaham

atha rāmastatheti bāṇamādāya vālinamuvāca kimiṣṭaṃ dīyatāṃ vada

kapiruvāca-
yadi prasanno bhagavānmama sadgatiṃ dehi

ayaṃ sugrīvastathā rakṣaṇīyoṃ'gado'tha tārā ca mayā pāpināparādhaḥ kṛtastatphalamanubhūtam

atha rāmaṃ paśyanneva vālī mamāra svargaṃ ca gataḥ

atha sugrīvaṃ rājye'bhiṣicya svayaṃ vanaṃ viveśa

atha tena sahāyena jaladhisamīpaṃ gatvā kva laṃkā kva sītā kva cārātiriti sugrīvamāha rāmaḥ

atha hanumānāha praviśya laṃkāṃ vicitya sītāṃ sarvatattvamavagatya yuddhaṃ saṃdhirvā kartavyaḥ tadudadhilaṃghanāya kiṃcitsamādiśatu bhagavān

atha sugrīvamāha rāmaḥ /
kathametadghaṭata iti

kapiruvāca-
mama vānarā bhallūpramukhāḥ koṭiśaḥ saṃti

ekaṃ niyujya sarvamākalayya yathāyuktaṃ tathā karaṇīyam

atha jāṃbavānāha /
hanūmāneko gacchatu budhyatu laṃkām

atha hanūmānagamallaṃkāpuraṃ vicitya sītāmaśokavanikāyāmāsīnāṃ tathā ca saṃbhāṣya viśvāsaṃ kṛtvā vanaṃ babhaṃja vanarakṣakāṃśca

baddho rakṣasā laṃkāṃ dagdhvā uttarakūlaṃ gatvā rāmaṃ dṛṣṭvā vṛttāṃtaṃ kathayitvā tūṣṇīmatiṣṭhat

atha rāmaḥ sarvairvicārayāmāsa jāṃbavānuvāca rāmeṇa laṃkā kapibhirvinaśyatīti nāradena mamoktam

atha sāgarottaraṇe yatnatayā stheyam

atha rāmaḥ śaṃkaramārādhya sarvaṃ nivedayitvā tvaduktaṃ karomīti vacanamuktvā śivamabhyarcya praṇato bhūtvā vyajijñapat

he mahādeva mahābhūtagrāsa mahāpralayakāraṇa mahāhibhūṣaṇa mahārudra śaṃkara parameśvara virūpākṣa nāgayajñopavītakari kṛttivasana brahmaśiraḥ kapālamālābharabhūṣaṇa –narakāsthibhūṣaṇabhasita paranārāyaṇapriya śubhacarita paṃcabrahmādideva paṃcānana caturvadana vedavedya bhaktasulabhā bhaktadurlabha paramānaṃdavijñāna para pūṣadaṃtapātana dakṣaśiraśchedana brahmapaṃcamaśiroharaṇa pārvatīvallabha nāradopagīyamāna śubhacarita śarva trinetra triśūladhara pinākapāṇe kapardinnanekarūpadhara vṛṣabhavāhana śuddhasphaṭikasaṃkāśa caturbhuja nānāyudha dakṣiṇāmūrte īśvara devapate gaṃgādhara tripurahara śrīśailanivāsa kāśīnātha kedāreśvara bhūṣaṇasiddheśvara gokarṇeśvara kanakhaleśvara parvateśvara cakraprada bāṇaciṃtāpādaka murahara pūjitacaraṇakamala somasomabhūṣaṇa sarvajña jyotirmaya jaganmaya namaste namaste

evaṃ stuvato rāmasya purato liṃgamadhyakopetastejomayamūrtirāvirbabhūva

abhayavānatha punaḥ padmāsanāsīnamumādhiṣṭhitāṃkamīśamāmuktasarvābharaṇaṃ sukāṃtikirīṭinaṃ haimavatīkaṭisparśaṃ karadvayenābhayavarapradaṃ taraṃgitānekadiśābhiḥ /
pūrṇatejasvinaṃ hāsamukhaṃ prasannavadanaṃ dadarśa rāmaḥ

parameśitāraṃ nanāma baddhāṃjalipunaśca daṃḍavatpapāta

atha rāmaṃ parameśvaro'pi varaṃ vṛṇu tvaṃ varado'hamityuktavān

rāma uvāca-
laṃkāṃ gamiṣyāmi samudrataraṇe upāyamekaṃ mama dehi śaṃbho

śaṃbhuruvāca-
mamājagavaṃ dhanurasti tatkālarūpamavikalpaṃ vā bhavati /
tadāruhya samudraṃ tīrtvā laṃkāmāpnuhi

rāmastatheti niścitya sasmārājagavam

āgataṃ dhanustataśca rāmo'pūjayat

atha haro dhanurādāya rāmāya dattavān

rāmo'pi jaladhāvapātayat

āruruhuḥ sarve vānarā rāmalakṣmaṇau ca ṣaṣṭiparārddhaṃ teṣāmasaṃkhyeṣu vānareṣu dhanurārūḍheṣu nikāmaṃ yayau

dhanustaṭaṃ vānarāśca tatastato gatvā nirīkṣayāmāsuḥ

athātikāyo nāma rakṣaḥ kapibalamālokya rāvaṇāyoktavān

rāvaṇo'pi kiṃ kapibhiḥ śākhāmṛgaiḥ kiṃ vā mānuṣābhyāṃ rāmalakṣmaṇābhyāṃ kimāyātaṃ/
daivāgatamasakaṃ bhojanamityuvāca

atha sugrīvaḥ paścimāvalaṃbini bhāsvati hanūmajjāṃbavadādimahābalaiścātikāyairasaṃkhyātairlaṃkāpārśvaṃ gatvā upavanaṃ pravaśyi nānāphalāni khāditvā payaḥ pītvopavanarakṣirākṣasānvidrāvya sarvavipinamekaikaśo gṛhītvā prādravanlaṃkāṃ gopuraṃ ca gatvā samāruhya prāsādaṃ ca viśīryaikaikaśaḥ kecitstaṃbhamādāya rakṣobhiryuyudhuḥ

eke ca śālāṃ babhaṃjurgṛhāṇi cūrṇayāmāsurbālavṛddhastrījanādikaṃ sarvameva nijaghnuḥ

athaikaṃ prākāraṃ nirjitamājñāya rāvaṇa iṃdrajitaṃ saṃdideśa

iṃdrajitā ca yuddhaṃ vānarāḥ kṛtvā bhītāḥ palāyitāśca

atha hanūmānakhilaṃ nirgatamājñāya rāvaṇaṃ jñātvā vānarānāhūya nirbhartsya senāṃ mahatīṃ kārayitvā daśamukhaṃ kalpayitvā modayāmāsa

atha khastha eveṃdrajidyuyudhe na ca vānarāstaṃ dṛṣṭavaṃtaḥ

atha hanūmajjāṃbavaṃtau khamutpatya parvataśikharābhyāmindrajitaṃ nijaghnatuḥ

atha bhuvipapāta taṃ lakṣmaṇaśca yamalokagāminaṃ cakāra

athātikāyamahākāyau vānarasainyaṃ bahuśo hatvā lakṣmaṇaṃ pīḍayitvā rāmeṇa saṃyudhya sugrīvaṃ kṛtvā hanūmajjāṃbavadbhyāṃ yuyudhāte parājitau gṛhītvā tau ca yoddhārāvādāya rāmasamīpaṃ gatvā rāmāya nyavedayatām

atikāyamabhāṣata rāmaḥ

rāvaṇasya mama yuddhaṃ brūhi sacivānāmanyeṣāṃ mahābhayānāṃ ca

atikāya uvāca-
niścitamidaṃ purāsmābhiḥ kāryaṃ senāṃ vibhāgaśaḥ kṛtvā vidyunmālīnāma rākṣaso mahābalo vicitrayodhī darśanādarśanayodhī vānaraiḥ sarvaireka eva yudhyate

apare ca balino mahāṃtaḥ śikṣitāstrāścāgatā āvāṃ ca yuvābhyāṃ yudhyāvo rāvaṇaḥ puṣpakamāruhyāparabhāgena tvāmeva nihaniṣyati

anye ca rākṣasāḥ kuṃbhakarṇamukhāścātmarūpaṃ kṛtvā tvāṃ parivārya gṛhītvā sītāyai darśayitvā tatsaṃnidhāveva haniṣyati

rāmaḥ prāha aho balavatāṃ kimasādhyamevaṃ bhavati daivagatiḥ kuṭilā sugrīvo'tikopanaḥ sakrodhaṃ dṛṣṭvā rāmamuvāca

vadhyāvetau na mocanīyau

rāmaḥ prāhāvadhyau mocanīyāvetau vasanāni bhūṣaṇānyānayetyuktamātre hanūmatā tānyānītāni rāmastābhyāṃ dattavān

natvā yadetallaṃkādvāre dṛśyate dārupaṃcavaktraṃ śukreṇoktametena cchinnena rāvaṇo hanyate

atha ca dārucchedanasamanaṃtaraṃ pātālaṃ gaṃtavyamiti bhārgavabhāṣitaṃ śāsanaṃ likhitam

tasmāttvamidaṃ dārvekaprayatnaikabāṇanipātena paṃcadhācchiṃdhi tatastava śaktiṃ jñātvā yuddhamatidṛḍhaṃ kurvīmahi

atha bhārgavavacovijñāya rāmaḥ pūrvakoṭyāṃ sparśamātreṇa sajyaṃ kṛtvā dhanuṣi bāṇaṃ saṃyojya rakṣobhyāṃ hanūmatāśrāvayanneva bāṇaṃ mumoca

bāṇaṃ dhanuṣaścalitaṃ tau rākṣasau bāṇamārgaṃ nirīkṣamāṇau dāru bāṇena paṃcadhā cchinnaṃ nirīkṣya rāmaṃ vyajñāpayatāmāvayoḥ śiśavo rakṣaṇīyāstvayeti tathetyāha rāmaḥ rākṣasau laṃkāṃ praviṣṭau

atha prākārayuddhaṃ kartuṃ vānarā gatvā sarvato varaṇamātraṃ hi pārṣṇibhiḥ pādairjānubhiḥ karaiḥ pṛṣṭhaiśca talasamaṃ kṛtvā dvitīyaprākāraṃ gatāstadā ca rāvaṇaḥ samāgatya sarvāneveṣubhirdrāvayitvā tadanugacchanrāmamagāt

atha rāmamapi paṃcabhirbāṇairvivyādha

atha rāmo daśabhirbāṇai rāvaṇaṃ savraṇaṃ cakāra

anayoratidāruṇamanyonyaṃ yuddhaṃ babhūva

rāvaṇo daśabhirbāṇairvivyādha

atha rāmabāṇaiśca kṣataśarīro rākṣasaḥ palāyanaparo'bhavat

vānarā lakṣmaṇaśca koṭikoṭirākṣasānaghnan

athaparasminnahani vibhīṣaṇo rāvaṇaṃ vicāryedamuvāca

tṛtīyopāyakālo'yaṃ caturthaṃ na vicāraya /
caturtho viparīto na śastaḥ śastārthakāriṇaḥ

parasya cā'tmanaḥ śaktiṃ viditvā cā'tmano'dhikām /
tadā yuddhaṃ praśastaṃ syādviparītaṃ vināśakam

rāmeṇa balinānaiva yuddhaṃ te durbalasya ca /
ekeṣuvālihantā'sau vālirjñātastvayā purā

mārīcamekabāṇena bhavānapi palāyitaḥ /
nihatā rākṣasāḥ śūrā indra jicca suto hataḥ

vareṇyatritayaṃ bhagnaṃ tena yuddhaṃ ca naiva te /
dāsabhāvamatho vā'pi dattvā sītāmathā'pnuhi

gopurasthaṃ tathā dāru pañcavaktramatheṣuṇā /
ciccheda pañcadhā tena rāmastvāṃ mārayiṣyati

tvadarthaṃ bahavo naṣṭā nāśameṣyaṃti cāpare /
eko nyāyaḥ sukhārthāya na ca mauḍhyaṃ sahodara

mānuṣīṃ mṛtyusaṃyuktāmanicchantīṃ pativratām /
patnīṃ balavataścāpi pūjayitvā visarjaya

anicchantyāḥ samāyoge bhavedduḥkhaparaṃparā /
durgandhamalasaṃyukto nārīsaṅgo jugupsitaḥ

viraktiratha cejjātā duḥkhāyākāryavartanam /
anurāgoyadi bhavenmaraṇaṃ narakaṃ tataḥ

ātmano maraṇaṃ vyarthaṃ tasyāścādya samāgame /
tyāgo vā maraṇaṃ tāta dharmapatnyāstathā bhavet

evamādi tathā'nyacca kaśmalaṃ saṃbhaviṣyati /
anyadākhyāmi te vākyaṃ sarveṣāṃ ca priyaṃ hitam

gatvā rāmāntikaṃ natvā stutvā vijñāpya rāghavam /
kṣama rāma mahāvīra śaraṇāgatavatsala

tāmasā rākṣasāḥ sarve vayamete supāpinaḥ /
sītāpahārajaṃ doṣaṃ tyaktvā putrānavehi naḥ

tvadadhīnā vayaṃ rāma rakṣa vā mārayecchayā /
ityudīrya purastasya rāghavasya sthitā vayam

sthirāyuṣo bhaviṣyāmaḥ sthirarājyā daśānana /
athā'haṃ rāvaṇo vākyamaho no rākṣaso bhavān

na śūro rājadharmaṃ ca na ca jānāsi śāśvatam /
paranārīparadra vyapararājyaniṣevayā

śūrāṇāmuttamo dharmo na ṣaṇḍhānāṃ bhavādṛśām /
śatrupakṣaṃ samāligya nirgacchecchā hi cennṛpa

atha bibhīṣaṇo mandiraṃ gatvā rāmāntikaṃ gatvā taṃ śaraṇamabhajat

atha rāvaṇaḥ purānnirgatya rāmeṇa lakṣmaṇavānarai rākṣasā api yuyudhire

atha rāvaṇaṃ mahābalaṃ hantumaśaktorāmo vibhīṣaṇamukhamavalokya taduktacihnapadaṃ bāṇena nirbhidyāmārayat

atha kumbhakarṇo mahāgadāmādāya sarvaṃ niṣpādya vānarānanekaśo bhakṣayitvā rāmottamāṅgaṃ gadayā'han

atha rāmo niśitabāṇaśatena tamahanmamāra kumbhakarṇaḥ

atha vibhīṣaṇena rāvaṇādeḥ śrāddhādikaṃ kārayitvā śivālayaṃ tannāmnā kārayitvā tameva laṅkārājye vibhīṣaṇamabhiṣicya sītāmagnipraveśaśuddhāmumāmaheśvarābhyāṃ namayitvā purahareṇa dattākhilāmṛtabalāyuṣyaḥ supuṣpakamāruhya jaladhimuttīrya pārāvārataṭe senāṃ samavasthāpya śivapratiṣṭhāṃ tatra kṛtvā munibhirdevairabhyarcito'yodhyāmagamat

atha bharatādisamupeto nāgarairvasiṣṭhena munibhiścābhyarcitaḥsvagṛhamagamat

ātmanā'gatānindrā didevānāsanādinā'bhyarcya vānarānsaṃpūjya muktajaṭo'bhiṣikto rājye rāvaṇavadhaharṣitā devā rāmamūcuḥ

tvayā'tmarājye sthāpitā vayaṃ naḥ sarvadā paripālaya tvamādinārāyaṇo devo nikhiladuṣṭanigrahārthamavatīrṇo rāvaṇaṃ sabāndhavaṃ hatvā lokatrayarakṣako'si śriyā saha sukhī bhavetyudīrya svargaṃ gatāḥ

athāyodhyāvāsino rāmaṃ praharṣitā ūcuḥ

hatvā śatrūnsamāyāto dṛṣṭvā prāpto'si vai śivam /
diṣṭyā tvaṃ rājase rāma diṣṭyā pālayase prajāḥ

tvayā yajñāḥ kariṣyaṃte tvayā dharmo vivardhate /
itipauravacaḥśrutvārāmo rājīvalocanaḥ

vastrādibhirathosarvānnāgarānsamapūjayat /
munīnuvācadharmmātmāpūjayitvākhilairjanaiḥ

kaccittapaḥsamṛddhaṃvaḥkaccidyajñaḥsvanuṣṭhitaḥ /
kaccitsvadāraniratāḥkaccidīśobhipūjyate

kaccitsuprajasobhāryāḥkaccitsarvaṃsukhottaram

munaya ūcuḥ -
tvayi rājani kākutstha sarvaṃ svasthaṃ tapasvinām /
gacchāmahe padamitaḥ kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa

rāma uvāca-
yasya viprāḥ prasīdaṃti tasya śaṃbhuḥ prasīdati /
yasya prasīdatīśānastasya bhadraṃ bhaviṣyati

tatkṛtvā bhojanamiha gaṃtumarhā anaṃtaram /
athetyuktvā munigaṇāḥ kṛtvā bhojanamuttamam

abhivardhyatamāśīrbhirhṛṣṭāḥ svaṃ svaṃ padaṃ yayuḥ /
rāmo'pi paramaprītaḥ sabhāryaśca sahānujaḥ

akaṃṭakaṃ sa kṛtavānrājyaṃ sarvajanapriyaḥ /
śṛṇotyetadupākhyānaṃ yaḥ kaścidapi pātakī

sarvapāpavinirmuktaḥ paraṃ brahmādhigacchati /
na durgatirbhavettasya yaścedaṃ smarate naraḥ

yaścāpi kīrtayettasya evametadudīritam

iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde purākalpīyarāmāyaṇakathanaṃnāma ṣoḍaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ