Padma Purana · Chapter 5.117

sūta uvāca-
bhāradvājagṛhe bhuktvā rāmacaṃdraḥ prasannadhīḥ /
munīṃdra viṣṇusahito vānararkṣasamanvitaḥ

meghacchanne tathākāśe maṃdaṃ carati mārute /
tadvanābhyaṃtare kvāpi sudevagṛhamuttamam

aṣṭāpadastaṃbhayutaṃ hemapaṭṭikakalpitam /
maṇimauktikasaṃyuktaṃ rājataiḥ kalaśairyutam

pāṭīracaṃdrakastūrīkuṃkumaiḥ surabhīkṛtam /
karddamairjālakayutaṃ śakalopari saṃvṛti

caṃdrajotsnāgamaṃ sūryyā nirīkṣya madhyabhittikam /
gṛhāṃtarbhūtalaṃ kṛtsnaṃ caṃdrapuṣparasokṣitam

digudīcī tathā kṛtsnābhittikalpanavarjitā /
staṃbhestaṃbhe citrakārī svapādī parikalpitam

śatahastāṃgaṇaṃ tasya sphaṭikoparikalpitam /
gṛhāṃgaṇādhikacchāyaḥ pārijātamahīruhaḥ

kṛtsnaprāvṛtikaṃ tatra nibiḍaṃ kadalīvanam /
kadalīvanasaṃyuktaṃ ketakīvanasaṃvṛtam

mayūranādabahulaṃ maṃjukūjanmadhuvratam /
pārāvatagaṇadhvānaṃ nānopavanaśobhitam

prāsādaśatasaṃbādhaṃ mattakokilanāditam /
śākhālaṃbimahāratnaśobhitānekapādapam

kinnarīvanitāgītanādapūritadiṅmukham /
anekārāmasubhagaṃ gautamītaṭamuttamam

bhāradvājagṛhaṃ puṇyamanaṃtaguṇasevitam /
ratikaṃdarpasaṃkāśa dāsīdāsaśatānvitam

nānopakaraṇopetaṃ bhāradvājagṛhaṃ śubham /
tasya cāṃtargataḥ saudhastatrāṃtargṛhavāṭikāḥ

aṣṭau tanmadhyato hyekaṃ gṛhaṃ paramaśobhanam /
caturdikṣu mahādeva gṛhaprāsādaśobhitam

pratidevagṛhaṃ śyāmā tauryyatrikasuśobhitam /
svargasthitavarastrīṇāṃ viśrāmāyaiva kalpitam

bhāradvājagṛhādrāmo nirgatyāśeṣasaṃyutaḥ /
tasyaiva ca mahāgehaṃ vanamadhyagataṃ tvagāt

tadaṃtarācchāditakaṃbalaṃ tadā pṛthaksthavastrāsanasaṃyutaṃ ca /
siṃhāsanaṃ madhyagataṃ tathaikaṃ munyāsanānekagataṃ viveśa

paurāṇikasyānupamāsanāṃtaraṃ bhūpālaharyṛkṣavarāsanaṃ ca /
paurāṇikaṃ pūrvamathopaveśya tato vasiṣṭhaṃ munipuṃgavāṃśca

nārāyaṇaṃ bhūmipatīnkapīṃśca nīcāsanaṃ ca svayamāsasāda /
meghāvṛtaṃ vyomadiśaḥ prasannāḥ supuṣpamurvītalamuptabījam

tadaṃgaṇaṃ noṣṇamaho na śītalaṃ saṃtānapuṣpaṃ damapuṣpagaṃdhi /
śaṃbhuṃ vilokyātha vaco babhāṣe rāmaḥ kathāṃ kīrtaya śaṃkarasya

tṛptirna jātā munivaryya śṛṇvato māheśamākhyānamaghaughanāśanam /
cakāra kiṃ vā nanu gautamāśrame maheśvaro devagaṇādhisaṃvṛtaḥ

śiva uvāca-
mahāvipaṃcīmavalaṃbya niṣṭhitaḥ sa vāyusūnuḥ śivamanvapṛcchat /
nyāyārjitaireva hi pūjane vibhoḥ kīdṛgbhaveccānayajaiḥ phalaṃ vada

cauryyairatho kiṃ phalamarpitārpaṇe upāhṛtadravyasamarpaṇeṣu /
ekaikaśo me bhagavanvadeśa praśnottaraṃ kiṃ kathayāśu śaṃbho

atheśvaro vānaramābabhāṣe vadāmi sarvaṃ tava dhyānataḥ śṛṇu /
nyāyārjitaiḥ pūjya sadāśivaṃ tvajaṃ saṃprāpa caiśvaryamidaṃ hi gautamaḥ

purā dvijo maṃkaṇasūnurākathaḥ suśobhanāmāpa satīṃ dvijanmā /
draridra ekaḥ karuṇāsamanvitaḥ ṣaṣṭhāhabhojī pitṛvarjitaśca

upoṣya paṃcāhamathāpi bhoktuṃ pravṛtta evātha samāpatadyatiḥ /
yatirbabhāṣe madhuraṃ tadā kathaṃ māsopavāsī tava bhoktumāgataḥ

tiṣṭhāmi bhuṃje yadi cāsti te mune na me bubhukṣānyagṛhādvibhoktum /
ākatha uvāca-
na me bhujiḥ paṃcadinaṃ dvijeṃdra ṣaṣṭhe dine me bhujirāgataśca

tadā mayā kāryamaciṃtanīyaṃ prakṣālayāmyehi tavādya pādau /
omityatha kṣālitapādayugmaḥ sa bhojanaṃ kartumiyeṣa yogī

raṃbhādalāṃse bubhuje tadannaṃ vipācya saṃpāditamājyayuktam /
vanyaiḥ susaṃyuktamathādareṇa na kiṃciduccheṣitamannamasya

athākatho vīkṣya muniṃ sutuṣṭaṃ tutoṣa bhāryyāsahitastapasvī /
gato'tha bhuktvāpi yatiḥ sa cākathaḥ saṃtuṣṭacitto'tha japaṃ cakāra

kapotavṛttiṃ sa cakāra patnyā tapovitānāyasa sajjano muniḥ /
pīṭhe'tha kṛtvā tamumāpatiṃ śivaṃ liṃge samārādhya samanvitaṃ gaṇaiḥ

liṃgaṃ nidhāyātha nirīkṣamāṇo dadarśa cājñātakṛśākṛtiṃ dvijam /
digaṃbaraṃ pādavihīnametaṃ kāṇaṃ kuṇiṃ karṇavihīnakaṃ prabhum

sāmodgiraṃ taṃ bahuśāstrapāragaṃ gṛhaṃ samāyāṃtamatho dadarśa

athākatho bhāryāṃ suśobhanāmidamuvāca

ayaṃ hi vikṛtaveṣo brāhmaṇaḥ samāyāti

arddhaṃ deyametasmai bhojanaṃ rakṣārddhamannaṃ cāsminnapi dine gate ṣaṣṭhehni bhojanābhāvāttava jīvitaṃ na tiṣṭhatīti mama pratīyate kiṃ tu tvaṃ manyase vada

sā śobhanovāca-
āyurlalāṭe likhitaṃ nāṃtarā naśyati

ākatha āha/
yathā baddhāyuṣo'pi yajñasya vīrabhadreṇacchinnaṃ śira ajasrātmanaḥ kimuta nu yāṇāṃ pāpātmanāmiti tadenaṃ parihṛtya tvayā bhujyate yadi tvetasmai mayānnaṃ dīyate /
tavecchānusārato mama kartavyam

bhāryyā prāha kathamahaṃ bhokṣye tvayyabhukte mayā kiṃ pūrvaṃ bhuktamidamaparaṃ śṛṇu

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇāḥ pratyakṣaṃ sarvadehinām /
tasmādannaprado yastu prāṇadaḥ sa nigadyate

annādbhūtāni jāyaṃte varddhaṃte tāni vai yataḥ /
tasmādannādhikaṃ kiṃcinnāsya dānaṃ mahāphalam

aśvatthacalapatrāgra līnatoyadravāstike /
jīvitena hi yo dadyāttasya janma nirarthakam

paralokasahāyo hi dharmo bhāryā na bāṃdhavāḥ /
bhāryyā vā pitarau putrā yāvadāyurna bāṃdhavāḥ

saṃpadvayaḥ suhṛdiha ihāmutra hi taṃ sthitam /
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ bhuṃkte cānye kimāvayoḥ

iti bhāryyāvacaḥ śrutvā ākathaḥ karuṇānidhiḥ /
aviśaṃkitamevāsmai dattavānannamūrjjitam /
ayaṃ sa śaṃkaro devo nānākaraṇamāgataḥ

iti niścitya manasā tasyāṃgaṃ pāpanāśanam

ājānupādaṃ prakṣālya parā jaṃghamataḥ param /
gulphaṃ ca tadadhastasya prakṣālyācāmaya ddvijam

athākatho'pi patsaṃdhiṃ gṛhāṃgaṇamupānayat /
unmucya pādasaṃdhiṃ sa niṣasādārpitāsane

samabhyarcyākathaḥ samyagbhojayāmāsa taṃ munim /
etasminnaṃtare kaścidunmatto gṛhamāgataḥ

pādasaṃdhimathādāya gṛhabāhyamupānayat /
athādahacca tadgehaṃ daṃpatī cāpyatāḍayat

ākathastāḍito vipro dahyamānaṃ gṛhaṃ tadā /
viveśa devamīśānamādātuṃ tūrṇameva vā

athādāya maheśānaṃ dagdhapūjaṃ dvijottamaḥ /
nirgatya ca tato dṛṣṭvā mukhasaṃtāpameva ca

dagdhapūjāṃ tiraskṛtya vīkṣya dagdhāṃgamapyuta /
bhāryāmuvāca dharmātmā yathāpūjā maheśituḥ

tathā mama samastāṃgaṃ karttavyamaviśaṃkitam /
vyaṃga uvāca-
paścādapi kṛtā pūjā saphalā te bhaviṣyati

yathānyadravyadahane tādṛśaṃ dīyate janaiḥ /
pūjāyā dahane tadvatpūjāsya kriyatāmiti

ākatha uvāca-
cauryeṇāpyarjitairdravyaiḥ pūjayā na hitaṃ bhavet /
na cānyāyārjjitairvipra śaṃbhoḥ pūjā śubhapradā

ityuktvā cākathastūrṇaṃ svāṃgaṃ dagdhumupākramat /
dagdhaṃ liṃgaṃ tadonmatto gṛhītvāṃtardadhe kṣaṇāt

atha vyaṃgo haro bhūtvā vārayāmāsa cākatham /
kimarthaṃ khidyate vipra varado'haṃ varaṃ vṛṇu

ākatho'pi vibhoḥ pāde bhaktiṃ vavre suniścalām /
sūta uvāca-
etāṃ śrutvā kathāṃ rāmaḥ prahṛṣṭo munibhirvṛtaḥ

bhāradvājaṃ namaskṛtya prayāṇājñāmayācata

atho bharadvājamuniḥ prasannaḥ śaṃbhuṃ vasiṣṭhaṃ munipuṃgavaṃ ca /
nārāyaṇaṃ carṣigaṇāṃśca natvā vyasarjayatte'pi yayuḥ praṇamya

naimiṣīyā ūcuḥ -
gatvāyodhyāṃ mahātejāḥ samastamunisaṃyutaḥ /
kiṃ cakāra tato rāmaḥ sa ca śaṃbhurmahāyaśāḥ

sūta uvāca-
kausalyā māsikaśrāddhamapare'hani rāghavaḥ /
cikīrṣurdvijapravarānṛṣikalpānnyamaṃtrayat

śaṃbhuṃ samastattvajñaṃ nāradaṃ romaśaṃ bhṛgum /
viśvāmitramatho rāma ekabhaktavratī tataḥ

bhūmau sukhāstṛtāyāṃ ca suṣvāpā vyākuleṃdriyaḥ /
paredyuratha saṃprāpte prātaḥsnātvā vidhānavit

annaṃ śākādikaṃ śuddhaṃ janairevānvakārayat /
nānānnāni vicitrāṇi coṣyādyāni tathaiva ca

vaṭakādīṃstathā bhakṣyānaṣṭatriṃśadakalpayat /
pāyasaṃ ṣaḍvidhaṃ caiva pakvaśākaśatadvayam

apakvamiśrakāṇāṃ ca śatatrayamakalpayat /
kālaśākādikaṃ śākaṃ phalāni vividhāni ca

mūlāni caikakaṃdāni valkalāni ca rāghavaḥ /
kārayitvā nadīṃ gatvā sahabhrātṛpurohitaḥ

sarayūsalile snātvā hutvāgniṃ svāgatāndvijān /
uktvā tu svāgataṃ tāṃstu kṛtadevārcano nṛpaḥ

prāṇānāyamya saṃkalpya kṣaṇaṃ caiva pradattavān /
romaśaṃ nāradaṃ rāmo vaiśvadeve nyamaṃtrayat

śaṃbhuṃ bhṛguṃ kauśikaṃ ca mātṛsthāne nyamaṃtrayat /
gomayena tataḥ kṛtvā maṃḍalaṃ pūjya cārhataḥ

pādaprakṣālanaṃ cakre sītādattodakena ca /
ācāmayitvā tānviprāngṛhaṃ gaṃtumathodyataḥ

abhyāgataḥ samāyātaḥ sthaviro vikṛtākṛtiḥ /
kṛśaḥ saṃpracaladgātro vepitāṃghriśirāstathā

laṃbamānatvagutkarṣacchvāsakāsādipīḍitaḥ /
dūṣikāklinnagaṃḍaśca lālāsaṃpṛktakūrcakaḥ

uvāca rāmaṃ rājānamahameko dvijaḥ sthitaḥ /
mamāpi bhojanaṃ deyaṃ sthavirasya kṛśasya ca

rāmo'pi tadvacaḥ śrutvā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt /
pādau prakṣālayāsya tvamahamabhyarcaye dvijam

abhyāgato'pi vacanamāha rāmamathākulam /
tvayā prakṣālite pāde mama bhojanamiṣyate

matto'dhikā dvijāḥ kiṃ te yena māmavamanyase /
śrāddhadharmaṃ na jānīṣe maharṣigaṇasevitam

mamāvamānataḥ sarvaviprāṇāmavamānanam /
śrāddhaṃ vihanyate cāpi narakaṃ ca gamiṣyasi

atha rāmaḥ svayaṃ viprapādau prākṣālayattadā /
ācāmayitvā taṃ vipraṃ gṛhaṃ prāveśayattataḥ

ācāntaśca svayaṃ rāmo viṣṭaraṃ dattavānatha /
āsīneṣu ca vipreṣu prāṇavāyuṃ nirudhya ca

svakarmakaraṇānujñāṃ labdhvā'tha satilaṃ jalam /
apahateti mantreṇa dvāradeśe vicikṣipet

udīratāmiti tathā pitṛpātrasthale kṣipet /
gāyatryā cākṣatajalaṃ devapātrasthale kṣipet /
pākajātaṃ tathā'bhyukṣyama ntrametadudīrayet

śrāddhabhūmiṃ gayāṃ dhyātvā dhyātvā devaṃ janārdanam /
vasvādīṃśca pitṝndhyātvā tataḥ śrāddhaṃ pravartayet

viśvedevārcanaṃ kuryādyavairvā taṇḍulairatha /
mūlāgrayojitau darbhau gṛhītvā sākṣatāvatha

bhūspṛṣṭadakṣajānustu dvijahaste jalārpaṇam /
purūravārdravāṇāṃ vai devānāmidamāsanam

iti dattvā'sanaṃ teṣāṃ śrāddhadaḥ prārthayetkṣaṇam

arghaṃ kṛtvā tataḥ paścāduttarāgrakuśeṣvatha /
nyubjaṃ pātraṃ tataḥ kṛtvā kuśagranthimathopari

uttānaṃ tu tataḥ kṛtvā jalairabhyukṣyaraukmakaiḥ /
pavitrāntarhite pātre śaṃ no devyā jalaṃ kṣipet

vaiśvadevyā'khilaṃ karma yāvattadvidhicoditam /
yavo'si dhānyarājo vā iti pātre kṣipedyavān

madhumiśrāṃstu karakāngandhapuṣpaistato dadet /
dvija te'stvargha ityuktvā tvastvarghottaratastataḥ

āvāhayiṣye tāndevāniti pṛṣṭvā taduttaram /
viśvedevāsa ityuktvā vipramūrdhni kuśānkṣipet

viśvedevāḥ śṛṇutemamāgacchantviti saṃjapet /
samāgato niṣaṇṇo'tha sadarbhaṃ pātramāharet

dakṣiṇe caraṇe kṣiptvā mukhyapātrodakaṃ tataḥ /
viprasya dakṣiṇe haste prāgagre'tha pavitrake

yā divyā iti maṃtreṇa nikṣipetpātravāritat /
idaṃ bho arghamityuktvā hyastvarghottaratastataḥ

pātre dhṛtvā'rghatoyaṃ ca tatpātraṃ sthāpayetkvacit /
atha dattvā kare toyaṃ yavairetānathārcayet

arcata prārcata iti pṛṣṭvā cottaratastataḥ /
pādādimūrdhaparyantamabhyarcya jaladastataḥ

gandhadvāreti mantreṇa tathetyuktvottarastataḥ /
pitṝṇāmarcanaṃ kuryādevamevāpasavyakam

upavītaṃ dvijaṃ kṛtvā kuśānbhagnāṃstilānvitān /
vāmajānuṃ bhūmigataṃ kṛtvā dadyāttadāsanam

dakṣiṇābhimukho bhūtvā kṣaṇapraśnamatho vadet /
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu nyubjaṃ pātratrayaṃ nyaset

trikuśagranthisaṃyuktamuttānamatha kalpayet /
tataḥ saṃprokṣya pātreṣu sapavitratileṣu ca

śaṃ no devyā jalaṃ kṣiptvā tilo'sīti tilānkṣipet /
gandhapuṣpamatho dattvā svadhārgha iti pṛcchati

dattottaro'stvargha iti pitṝnāvāhayettataḥ /
tilapuṣpakuśaistiṣṭhankalpitārghaṃ kare dadhat

uśantastveti mantreṇa trirarghodakamarpayet /
arcanaṃ tu tadā teṣāmapasavyaṃ tu pūvarvat

prakṣālya bhājanaṃ svarṇaṃ devānāṃ parikalpayet /
pitṝṇāṃ rājataṃ kuryādyathāsaṃbhavameva vā

tadabhāve tu kāṃsyaṃ syādananyāśitamuttamam /
pātrāṇi tadabhāve syuḥ pālāśāni na madhyamam

rambhāṇi cūtapatrāṇi jambūpuṃnāgakāni ca /
parākānyatha cāmpāni madhūkakuṭajānyapi

mātuluṅgasya patrāṇi śrāddhe deyāni vai nṛbhiḥ /
darvyāmannamathā'dāya karābhyāmājyameva ca

praveṣaṇaṃ tataḥ pṛcchetprācīnāvītavāndvijam /
kariṣye'gnaukaraṇamiti kuruṣveti taduttaram

pariviṣyopavītī syādabhighārya samāharet /
hunetsomāya pitṛmate svadhā nama itīrayan

yamāyāṅgirase pitṛmate svadhā nama iti /
dvitīyāmāhutiṃ hutvā cābhighāryākṣataṃ tataḥ

agnaye kavyavāhanāya svadhā namastataḥ param /
hutvā'pasavyaṃ kṛtvā tu pariviṣya dvijānvrajet

mekṣaṇena tato'bhīkṣṇaṃ pātayetpitṛpātrake /
piṇḍapātramataḥ śeṣaṃ darvīprakṣālanaṃ tataḥ

mekṣaṇasyāgninikṣepaṃ tataḥ pātrāṇyupastaret /
pātradakṣiṇabhāge tu dadyādannamanantaram

bhakṣyāṇi bhojyaśākāni sarvāṇyeva sa dattavān /
athātithirmahāvṛddho vīkṣamāṇastatastataḥ

uvāca rāghavaṃ śāntaṃ śīghrameva namaskuru /
bubhukṣā vartate'smākaṃ bhokṣye'haṃ vā tavā'jñayā

rāmo babhāṣe vacanaṃ vilambaya kṣaṇaṃ mune /
devatāḥ pitaro maṅkṣu namasyante'dhunā mayā

ityuktvā rāghavaḥ prādādannaṃ pātragataṃ tadā /
prāksaumyāgrānkuśāndaive pratīcīdakṣiṇāgrakān

pitrye pavitre ye darbhā yavānatha tilānapi /
annapradānaṃ kurvanti pṛthivī iti mantrataḥ

idaṃ viṣṇuriti spṛṣṭamaṅguṣṭhena dvijasya tu /
devebhyaḥ prathamaṃ dadyādye devā iti vai paṭhan

pitṝṇāṃ ca tato dadyāddadyādatithaye tataḥ /
devatābhya iti mukhānuccāryā'pośanaṃ dadet

trirjapitvā tu gāyatrīmupavītī puromukhaḥ /
prācīnāvītavānbrūyānmadhutrayamataḥ param

bhuñjadhvamiti tānuktvā bhuñjāneṣu dvijātiṣu /
rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhakṣyabhojyādi dāpayan

etasminnantare vipro yo'tithistadidaṃ tathā /
kṛtavānmahadāścaryaṃ tadvadāmi samāsataḥ

pātrasthitamaśeṣaṃ ca grāsenaikena cāgrasat /
prāṇāhutīnāṃ paryāptaṃ dīyatāmiti cābravīt

etāvaddātumaśaktaḥ kathaṃ śrāddhakriyodyataḥ /
mamaikasya pradāne tvamaśakto rāma kiṃ vṛthā

bahūnāṃ bhojanaṃ dātumudyukto rāma kiṃ vṛthā /
sahasā kṛtakarmāṇi na samāptiṃ prayānti ca

tvayā kṛtamaśeṣāṇāṃ nālaṃ prāṇāhutirmama /
kathaṃ me dīyate bhuktiḥ kathameṣāṃ tathā vada

rāmastamabravīdvīro bhuṃkṣva tvaṃ hi yathāsukham /
ityudīrya nirīkṣyāsya karma tatparamādbhutam

atha śaṃbhuṃ samāhūya prāha tvaṃ pariveṣaya /
tvaṃ pitā pārvatī mātā śivā devīti me matiḥ

annapūrṇeśvarī devī bhavānyeveti me matiḥ /
sā śāṃbhavī vacaḥ prāha tatparyāptaṃ dadāmyaham

athomā kāṃsyamādāya bhissāpūrṇamalaṃkṛtam /
svarṇadarvyā samādāya pāyasaṃ gandhakāntimat

asyākṣayamidaṃ bhūyāditi prādāttu pāyasam /
dvijasya dakṣiṇe haste sā'dadātsatkṛtaṃ mudā

saśiraḥ kampamānastu ūrdhvadṛṣṭirathābhavat /
prasāritakaraścā'sīdgṛhītvā pāyasaṃ kare

dīyatāṃ pāyasaṃ svādu suṣṭhu pakvamidaṃ tu kim /
śaṃbhupatnī babhāṣe taṃ kare bhuṃkṣva tato dade

abhakṣayattato vipraḥ punaḥ karatale sthitam /
tadakṣayamatha jñātvā prāsārayadathetaram

tasminkaratale devī pāyasaṃ dattavatyuta /
anyeṣāmapi viprāṇāṃ pakvākṣayyamadātsatī

atha pāṇidvayagataṃ vijñāyākṣayyapāyasam /
dṛṣṭvā karāntaramatho prāsārayata sa dvijaḥ

uvācānnaṃ pradātavyaṃ sasūpaghṛtamuttamam /
śivādevī tathā prādādakṣayyaṃ śaṃbhuvallabhā

yadyatprādāttadā sādhvī sarvameva tadakṣayam /
karāntaramathosṛṣṭaṃ paripūrṇaṃ punaḥpunaḥ

evaṃ karasahasraṃ tu kṛtvā sa virarāma ha /
uvāca vacanaṃ vipro dehi gaṇḍūṣavāri me /
tarpito'smi tvayā bhadre na rāmeṇa na sītayā

śaṃbhuruvāca-
rāmeṇa sītayā dattaṃ mayā dattaṃ hi yatra ca /
itaḥ paraṃ hi kiṃ deyaṃ pūrṇaṃ vā tvaṃ vadasva me

dvija uvāca-
tṛpto'smi na ca me deyamadhikaṃ ca karasthitam /
vidvannataḥ karagataṃ na papāta kathaṃcana

niṣaṇṇo hi ciraṃ dadhyau kathaṃ me kevalaḥ karaḥ /
bhuktyai kṛtamidaṃ sarvaṃ nānyasmai karmaṇe mama

tasmādanyakṛteretatsarvaṃ riktaṃ bhaviṣyati /
iti niścitya manasā liptāṅgo'tithirābhavat

paśyatsu sarvadeveṣu tadadbhutamivābhavat /
tṛptānatha dvijāñjñātvā rāghavaḥ paramārthavit

darvīkaro'tha tṛptāḥ stha iti pṛṣṭvā yathāvidhi /
tṛptāḥ sma iti viprendrā vikīryānnaṃ samantrakam

pātrasya yāmyābhimukhaḥ saṃnidhau piṇḍamarpayet /
gaṇḍūṣamapi viprāṇāṃ tatraiva parikalpayet

ucchiṣṭaparṇapātreṣu te gaṇḍūṣamakurvata /
gṛhāntare ca te viprā viviśustvatithiṃ vinā

āhātithirbahiḥ kāryaṃ mayā'camanaṃ viṭpate /
utthātuṃ naiva śaknomi karaṃ me dehi rāghava

atha rāmaḥ karaṃ prādānnotthitastu dvijottamaḥ /
hanūmānatha cāpyasya dattavānbalavatkaram

itareṇa gṛhītvā tu kareṇa dvijapuṃgavam /
ācakarṣa kapīndrastu dvijaḥ sākrośamuktavān

dvija uvāca-
chidyate me karo vyaktamutthāpaya tato'nyataḥ /
lāṃgūlena sapīṭhaṃ tamāvṛtyā'mastakaṃ balāt

athādhāvattataḥ pṛthvīṃ dvijastu na cacāla ha /
atha vānaravīrastu padbhyāṃ ca kṛntatāṃ mahīm

pādau vinyasya sudṛḍhau dvijamūrdhānamākṣipat /
viśīrṇamabhavadveśma dvijāḥ sarve bahistathā

saha vṛddhadvijaḥ so'tha hanūmānbahirabhyagāt /
pīṭhe ca sthāpayāmāsa brāhmaṇaṃ sthaviraṃ kṛśam

dvijāya jalamādāya jāmbavānmṛṇmaye ghaṭe /
āha svacchaṃ jalaṃ vipra tvayā'deyaṃ sabhājanam

sītā prakṣālayedaṅgaṃ lakṣmaṇo jalado bhavet /
jāmbavānāha taṃ rāmaṃ brāhmaṇoktamaśeṣataḥ

dvijaprakṣālane rāmo vyādideśānujaṃ priyām /
saumitrirjalamādāya dvijāṅgakṣālane tathā

prākṣālayadaśeṣāṅgaṃ pratimāmiva bhūbhujaḥ /
atha rāmopadeśena cakratustau tathaiva ca

athātithiḥ svagaṇḍūṣaṃ sītāvaktre vyamuñcata /
sālaṃkārā'mbubhirvyāptā prākṣālayadatho satī

śleṣmalālāsupracuraṃ mukhaṃ viprasya sā satī /
pramamārja punaḥ kṣālya nāsā śleṣmāṇamatyajat

ācāmayitvā saumitriruttiṣṭhetyabravīddvijam /
dvijo na śakyamityāha hanūmānapyathā'gataḥ

atithiḥ prāha taṃ vipraḥ pīḍito'haṃ hanūmatā /
gṛhītvoddharatā pūrvaṃ pātito vānareṇa ca

jāṃbavānatha taṃ prāha lomāṃgaṃ mama vai mṛdu /
mayātha dhriyase vipra na ca pīḍā bhaviṣyati

ityuktvā jāṃbavānvipraṃ dorbhyāmālaṃbya coddharat /
dvijaprāṃtamathādāya sthāpayāmāsa taṃ munim

atha rāmo dvijeṃdrāṇāṃ pradakṣiṇamavartata /
dattāśīrapi vipeṃdrairdatvā tāṃbūlamagrataḥ

pādāvalaṃbakṛdrāmo bhrātṛbhiḥ saha cābravīt /
ayi sīte'titherasya tvayā na kṣālitaṃ vapuḥ

jaṃghāyuge'titherasya malaṃ cāsyaṃ malānvitam /
samyakprakṣālaya mukhaṃ dvijo na sahate malam

sītovāca-
atha prakṣālitaṃ samyagidānīṃ nirgataṃ punaḥ /
rāma uvāca-
punaḥ prakṣālaya malaṃ doṣaḥ syādanyathā mama

atha sītā tathā kṛtvā tūṣṇīmeva babhūva ha /
āha rāmaṃ ca sītāṃ ca dvijaḥ paramakopavān

pādau yau mama rājeṃdra tau sītā laṃbayediti /
bhavānkarau ca bharato mama vījaṃ prayacchatu

lakṣmaṇaḥ keśanicaya prasādhanakaro bhavet /
śatrughnaḥ śleṣmanirmuktiṃ svavastreṇa karotu me

sūta uvāca-
atha te cakruratitheraśeṣamuditaṃ tathā /
tathāpurvismayaṃ viprā naravānararākṣasāḥ

śivā devī ca śaṃbhuśca sabhrūbhaṃgamudaikṣatām /
manasā cāpyabhāṣetāmatithiḥśaṃbhureva ca

atithiśca prasanno'bhū cchaṃkhacakragadādharaḥ /
pītāṃbaraḥ samastāṃgabhūṣito'tīva dīptimān

yaḥ purārādhitaḥ śaṃbhuḥ prasanno'bhūttrilocanaḥ /
śuddhasphaṭikasaṃkāśaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

koṭisūryyapratīkāśaḥ kirīṭīkaruṇānidhiḥ /
ālaṃbya cakriṇaḥ pāṇimātiṣṭhata sadāśivaḥ

rāmaḥ paramadharmmātmā pulakāṃcitavigrahaḥ /
daṃḍavannipapātorvyāmānaṃdaplāvite kṣaṇaḥ

anamanbhrātarastasya daṃḍavadbhūtale sthitāḥ /
śiva utthāpya kākutsthamāliṃgyāghrāya mastakam

uvāca madhuraṃ vākyaṃ rāmaṃ rājīvalocanam /
śiva uvāca-
varaṃ vṛṇu prasanno'smi brahmāderapi durlabham

tavādeyaṃ na me kiṃcidvṛṇu tvaṃ na cirāya vai /
śrīrāma uvāca-
na yācyaṃ me jagannātha bhūrājyaṃ mama sāṃpratam

svargaśca karmmabhiḥ prāpto bhaktistvatpādadarśanāt /
ārogyaṃ paśya bhuṃje'haṃ sā sītā yoṣitāṃ varā

vaśīkṛtāḥ sarvanṛpāḥ prajādharmasamanvitāḥ /
harṣa eva mamāpannastvadāgamanato'cyuta

tathāpi varaye kiṃcidbhaktirastu sthirā tvayi /
tathā mama gṛhe deva trivarṣaṃ tiṣṭha he prabho

bruvansamastadharmāṃśca rūpeṇānena śaṃkara /
śiva uvāca-
evamastu tathā rāma sarvaṃ te saṃbhaviṣyati

athāha cakrī rājānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam /
varaṃ vṛṇu mahābhāga prasanno'haṃ yamicchasi

śrīrāma āha vacanaṃ mama prārthyaṃ na cāsti hi /
yatprāpyaṃ śaṃbhutaḥ prāptamanyatsarvamudīritam

kiṃ caikaṃ varaye viṣṇo prasannaḥ sarvadā bhava /
athasī tāṃ hariḥ prāha prasanno'haṃ tavādhunā

varaṃ vṛṇu prayacchāmi tataḥ sītābravīdidam /
varo vṛtaḥ purā bhartrā na cānyo me varovaraḥ

yadi kāmaṃ prayacchethā manaśca parapūruṣāt /
saṃnivṛttaṃ ca bhavatānnamaste'stu dvija prabho

atha te munayaḥ sarve praṇemurdevatottamau /
athāsau rāghavaṃ prāha bhuṃkṣva tvaṃ baṃdhubhiḥ saha

ekāṃtamaṃdire ramye devyāsahavasāmite /
viṣṇuḥ samastakaraṇaḥ samudra tanayānvitaḥ

ekasminmaṃdire rāma tiṣṭhatāṃ lolupo hi saḥ /
atha śuddhamahāgāre pīṭhāḍhye bahubhājane

agre vasiṣṭho bhagavānupaviṣṭastayormuniḥ /
apare ṛṣayaḥ sarve yathāvṛddhaṃ nṛpāstathā

teṣāmabhimukho rāmo bhrātṛbhiḥ sahito nṛpaḥ /
taruṇe samabhāge ca āsane tānaveśayat

hanūmatpramukhānbhṛtyānāharāmo'nusāṃtvayan /
bhavaṃtaḥ paritiṣṭhaṃtu paścādbhuṃje na cānyathā

tataste pradaduḥ sarve pādārghānanupūrvaśaḥ /
bubhujuścāpi te sarve ye rāmasyopasevinaḥ

teṣāṃ datvātha tāṃbūlaṃ kapīṃdrādīnabhojayat /
bhuktavatsu samasteṣu rāmo rājīvalocanaḥ

dīnāṃdhakṛpaṇādīnāṃ paśupakṣimṛgasya ca /
datvāhi bhojanaṃ saṃdhyāṃ vaṃdituṃ hi samārabhat

saṃdhyājapādikaṃ kṛtvā natvā teṣāṃ nṛpastataḥ /
siṃhāsanagato rāmaḥ paurajānapadādibhiḥ

sevyamānaḥ sabhāsthānagato reje sa rāghavaḥ /
sarvadevaparīvāro yathā devaḥ śacīpatiḥ

rājakāryamaśeṣaṃ ca kṛtavānbhrātṛbhiḥ saha /
nāmnā caikaikaśaḥ sarvānvisasarja sa rāghavaḥ

bhrātṝnvisarjayāmāsa vānarādīṃstathāparān /
atha rāmaṃ mahātejā vasiṣṭho vākyamuktavān

tava prātarhi yatkāryaṃ na ca vismara rāghava /
āste śaṃbhurjagannātho bhagavānaṃbikāpatiḥ

smartavyo vandanīyaśca bhagavānatha yatnataḥ /
tathetyuktvā guruṃ rājā natvā taṃ ca vyasarjayat

svayaṃ ca bhāryāmabhajaddevadevaṃ viciṃtayan /
ṛṣaya ūcuḥ -
prātaḥ samutthāya guro rāmo matimatāṃ varaḥ /
kiṃ cakāra tadākhyāhi śrotuṃ kautūhalaṃ hi naḥ

sūta uvāca-
śaṃbhuṃ vilokyātha tato babhāṣe rāmaḥ kathāṃ kīrttaya śaṃkarasya /
tṛptirna jātā munivarya śṛṇvato maheśamāhātmyamaghaughanāśanam

śaṃbhuruvāca-
athapraśnaśeṣasyottaramīśabhāṣitaṃ te kīrtayiṣyāmi /
anyāyopārjitadravyairīśvaraṃ ya upāsate te vyaṃgā jāyaṃte

tadyathākaścidrūpako nāma rākṣaso'nyāyārjitenadravyeṇa śaṃkaramārādhya tenaiva dravyeṇa ghaṃṭāmīśvaraprītaye kṛtavān

tasya putraḥ saṃpātiriti khyātaḥ cauryyārjitaiḥ śaṃkaraṃ pūjayāmāsa

tāvubhāvekasmindivase mamratuḥ gatau śivalokaṃ vīrabhadreṇa bhāṣitau ca

bho rūpaka anyāyārjitena dravyeṇa bhavatā pūjākṛtā ghaṃṭādikaṃ ca tena bhāvena vyaṃgo bhūtvā cauragaṇo bhaviṣyasi

śivapadavacanādvyaktaṃ nāmāśravaṇāt /
śrotraṃ tasya svanena dhvastaṃ bhavati no darśanametāvatādeva tvayeśvarapūjā samyakkṛtā

ato bhaktiśca bhaviṣyati vīrabhadrastvanaśanaṃ nāmagaṇaṃ kvacidvicaraṃtamityādideśa

tau ca tathābhūtau śivaloke'tiṣṭhatām

śaṃbhuruvāca-
athopahatadravyapūjākathāṃ hanūmate maheśabhāṣitāṃ kathayiṣyāmi

śṛṇu rāghava pramathānāṃ caritramekaikasya karmavipākaṃ kathayiṣyāmi

upahatāṃgagaṇavyākhyākriyatāmiti hanūmatpṛṣṭaḥ // /
śiva uvāca

tadupahatadravyaṃ jñānato ya īśvare'payiṣyati etaduktaṃ jñānino'ta śṛṇuḥ

eṣa sarvāṃgasvedilaḥ sarvakālaṃ sarvāṃgasvedilaḥ svedārdra vasanaḥ svedasaṃpāditālpapravāhaśarīro nāsāgranipatitasvedabiṃduḥ sparśāyogyo dṛśyate

sa purā svedakaraṇeśvarārcanaṃ kṛtavān /
atretihāsaṃ kīrtayiṣyāmi

cekitāniriti khyāto brāhmaṇaḥ karṣakobhavat /
sa nityaṃ kṛṣimutpādya prātaḥ snātvā ca nityaśaḥ

madhyāhnakāle saṃprāpte saṃjapanbrāhmaṇastvasau /
annamānaya me kṣipramiti bhāryāmabhāṣata

tayānītena cānnena vegena śivapūjanam /
kṛtavānarkasaṃtaptaḥ svedilaḥ sarvadaiva tu

gaṃdhapuṣpākṣatādyaiśca svedabiṃdusamanvitaiḥ /
atha sāyaṃdine prāpte kṣālitāṃgaḥ suśobhanaḥ

pūjayāmāsa deveśaṃ kālasaṃbhavasādhanaiḥ /
mamārātha mahābuddhiḥ śivalokaṃ gataśca saḥ

vīrabhadreṇa cāpyukto bhava tvaṃ svedilo gaṇaḥ /
svedaspṛṣṭapadārthaiśca purā śaṃbhuḥ prapūjitaḥ

nityaṃ svedasamāyuktastena svedagaṇo bhava /
śaṃbhuruvāca-
vīreṇātha samādiṣṭaḥ prāpto rāmagaṇastvayam

amuṃ ghaṃṭāmukhaṃ paśyāyaṃ purā vaiśyo vibhāvasonāma dhārmiko mahādānakarttā nityaṃ brāhmaṇabhojanaṃ kārayitvā kṛtānuṣṭhānaḥ prātaḥkāle śivaṃ namaskṛtya kusumaiḥ saṃpūjya kiṃcitpradeśaṃ gomayenopalipya padmādikamarjayitvā devāya samarpya upahata ghaṃṭānādaṃ kṛtavān

rāma uvāca-
kathamupahataghaṃṭā

śaṃbhuruvāca-
āsītpurā balaḥ kaścitsoma ityabhiviśrutaḥ /
tasya putraśca maṃdākhyo daśavarṣavayā abhūt

sa cāgnipakvakulmāṣānghaṃṭāyāṃ prākṣipannṛpa /
tānabhakṣayadapyeṣa tena copahatābhavat

gṛhītumatha taṃ vaiśyaṃ yatamāno'bravīdidam /
atha vaiśyaḥ svayaṃ tatra niścitya dravyaśodhanam

laukike kṛtavām̐lloke vyavahārapadaśca tām /
etena pāpayogena gaṇo ghaṃṭāmukho'bhavat

rāma uvāca-
dravyaśuddherviśuddhā sā kathaṃ pāpasya kāraṇam /
samyaguktaṃ dravyaśuddhyai kathaṃ na dravyaśodhinī

śaṃbhuruvāca-
na laukikavyavahṛtau tavābhakto bhaviṣyati /
sa yāti ca śivasthānaṃ vaktā cāpi tathā bhavet

sūta uvāca-
yaśca vakti kathāmetāṃ sa tena sadṛśo bhuvi /
guhyādguhyatamaṃ viprāḥ śivajñānapradaṃ bhavet

etadvaḥ kathitaṃ viprāḥ puṇyāyuṣyatamaṃ mahat /
ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śivaloke mahīyate

purāṇavaktre dātavyaṃ vastraṃ gohemabhūṣaṇam /
bhūmiḥ sasyaphalopetā deyā śaktyanusārataḥ

śivarāghavasaṃvādaṃ sarvāghaughanikṛṃtanam /
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa yāti paramaṃ padam

/
iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde uparibhāge rāmamokṣonāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

samāptaṃ pañcamaṃ pātālakhaṇḍam

iti śrīpadmapurāṇe pañcamaṃ pātālakhaṇḍaṃ samāptam /