Padma Purana · Chapter 5.114
rāma uvāca-
ka eṣa dṛśyate vyomni sarvābharaṇabhūṣitaḥ /
vimānastho mahādīpta madhyāhnārka ivāparaḥ
duṣprekṣyaḥ sarvamartyānāṃ tasyāṃke cāruhāsinī /
aparā śrīriva brahmaṃstathā paṃcasuyoṣitaḥ
gāyaṃti madhurāṃ gītiṃ subhrūbhaṃganirīkṣaṇaiḥ /
maṃdasmitaiḥ karatalaśabdāsphoṭikayā tathā
kvacidgalakṛtairgītairanyonya karatāḍanaiḥ /
anyonya mukhamālokya pralobhairgītapūrvakaiḥ
krīḍannāste mahāyogī padmakiṃjalkasannibhaḥ /
evaṃ caritapuṇyena kena vā tadvadasva me
śaṃbhuruvāca-
eṣa vipraḥ purā rāma sarvasaṃpatsamanvitaḥ /
nānāvidhasukhopeto bhāryyāpoṣaṇatatparaḥ
aputro dānahīnaśca devatārcanavarjitaḥ /
paṃcayajñavihīnaśca svādhyāyaparivarjitaḥ
prātarmmadhyāhnasāyāhnabhojanapravaṇo'śuciḥ /
kadācidagamadgehaṃ gautamasya mahātmanaḥ
tryaṃbakasya girau puṇye nānāmunigaṇāśrite /
tatrāpi śobhitagṛhaṃ sphaṭikastaṃbhakalpitam
agurudravakastūrīcaṃdra kuṃkumacarcitā /
bhittiryasya ca saṃtānakusumāmodasauṣṭhavam
kastūrikā puṣparasa samutsecitabhūtalam /
sūkṣma suśvetavividhavitānapariśobhitam
aṃgaṇaṃ śobhita mahākadalīpūgaśobhitam /
samīpasarasījāta maṃjukūjanmadhuvratam
pāṭīratarusaṃbhūta gaṃdhapūritadiṅmukham /
śikṣāgītakṛtālhāda gītapūritadiṅmukham
nidāghajanitātāpa nāśayaṃtravinirmitam /
kadalīdalasaṃcchādi pāvakākalpitacchadam
pāṭīratarususnigdha sāṃdra dvārakapāṭakam /
saugaṃdhikamahāmodi kalpitāṃtara bhittikam
īśānabhāgasubhaga ratikalpita vedikam /
hāṭikākalpitapadaṃ vicitravedikāyutam
susnigdhani biḍacchāyaṃ vaṭamūlopakalpitam /
prasūnakadalīkhaṃḍa sarobhiḥ prāṃtaśobhitam
mahāvaṭāgrasaṃlagna tuṣāritapayodharam /
nākopavanasaṃpanna vicitrārāma śobhitam
vāpīkūpataḍāgādyamanekavanaśobhitam /
maṃdaṃ maṃdaṃ vavau vāyuryatra gehe sukhapradaḥ
vādinyaścārusarvāṃgyo vādyāni smarasaṃpadaḥ /
vīṇāṃ veṇuṃ triveṇuṃ ca vādayaṃti varāṃganāḥ
tauryyatrikakṛto nāryyaścaturdikṣu tathorddhvataḥ /
suvarṇādikapātreṣu vaṭakā bhasmanaḥ śubhāḥ
vāsitāḥ sarvagaṃdhaiśca sudhūpairapi dhūpitāḥ /
kuśagrathitasaṃghāśca akṣamālāśca koṭiśaḥ
kṛṣṇājinasahasrāṇi bahiḥ prāṃte sthitāni ca /
etādṛśe gṛhavare devavaṃdyo munīśvaraḥ
karpūrādīṃśca saṃsthāpya caturdikṣu munīśvaraḥ /
pāṭīrapīṭhe karpūrasiṃhāsanamakalpayat
sūkṣmaṃ śvetaṃ ca susrigdhamāvṛttaṃ ghanasārakaiḥ /
sugaṃdhavāsitajalaiḥ snāpya kṣīreṇa śaṃkaram
anyaiśca vaidikairmaṃtraiḥ snāpayitvā sadāśivam /
dārucaṃdropapīṭhe tu vastrapīṭhaṃ nidhāya ca /
pātrikāmagrataḥ sthāpya sthāpayitvā daleṣvamūn
ekasminnakṣatāḥ pātre anyasminsatilākṣatāḥ /
paṃcagaṃdhakamekasminnanyasminnaṣṭagaṃdhakam
kāśmīraṃ mṛganābhiṃ tu karpūraṃ caṃdanaṃ tathā /
pātreṣvanyeṣu vinyasya pūjāsthāne prakalpya ca
nānāvaraṇamārgeṇa pūjā tatra vidhīyate /
liṃgamadhye sthito devaḥ paṃcavaktraḥ sadāśivaḥ
tasya prāvaraṇaṃ liṃgaṃ śaktistasya vidhīyate /
śakterāvaraṇaṃ viṣṇurviṣṇorāvaraṇaṃ vidhiḥ
brahmaprāvaraṇaṃ caṃdrastasya sūryastataḥ śrutiḥ /
digdevatāsu tadguptistāsāmāvaraṇaṃ diśaḥ
diśāmāvaraṇaṃ śaṃbhustasya cāvaraṇaṃ guṇāḥ /
daśaprāvaraṇaṃ hyetacchivaliṃgārcanaṃ śubham
keṣāṃcinmatametatsyādatha prāvaraṇāṃtaram /
vidyāvaraṇamākhyātaṃ tadumāvaraṇaṃ smṛtam
viṣṇurāvaraṇaṃ tasyā viṣṇoścāvaraṇaṃ vidhiḥ /
brahmaprāvaraṇaṃcaṃdrastasya bhānurathāvṛtiḥ
bhānorāvaraṇaṃ ceśa iti ṣoḍhāvṛtiḥ smṛtā /
vidhiṃ vinā samākhyātaṃ paṃcāvaraṇamuttamam
śaśāṃkaviṣṇuśaktīnāmetadāvaraṇatrayam /
aṃbikāvaraṇaṃ proktamekāvaraṇamuttamam
athavā lokapālāḥ syurāvṛtiḥ somapūjane /
anāvaraṇamathavā pūjanaṃ śasyate śive
patrikāṣṭadaleṣveva sthitadravyairyajecchivam /
patrikālakṣaṇaṃ vakṣye sarvakarmopayogitam
svarṇena rājatenātha tāmreṇātha prakalpitam /
muktāśuktinibhaṃ kuryātpatrikāṣṭadalaṃ śubham
padmapatrasamānāṣṭakoṇākāraṃ prakalpayet /
palamātraṃ tataḥ śastaṃ nirvṛtaṃ vistṛtaṃ padam
asthūlamadhyamupari padmākṛtidalāṣṭakam /
athavā śaktimārgeṇa paṃcapatraṃ prakalpayet
tripatramathavā kuryācchaktibhāve matena ca /
yathā syācchobhanaṃ pātraṃ tathā kuryyādvicakṣaṇaḥ
śaktyāṃtaritarudrākṣaiḥ kalpitāṣṭaśataiḥ śubhā /
mālopavītaṃ triṃśatyā aṣṭakena prakalpitam
pragaṃḍayorathaikaikaṃ baddhā tu dve prakoṣṭhayoḥ /
śirasyekā dhṛtā tena kaṃṭhe ca paramarṣiṇā
rudrākṣaiḥ sphaṭikai ratnaiḥ kalpitā hyakṣamālikā /
vyāghracarmāsanaṃ kṛtvā padmāsanagato muniḥ
āvāhanāsanaṃ cārghyaṃ pādyaṃ vācamanīyakam /
nirvartya gaṃgāsalilaiḥ snāpayāmāsa śaṃkaram
aṣṭagaṃdhakasaṃyuktaiḥ puṣpairbakulapāṭalaiḥ /
svarṇabhāṃḍasthitairvastraśodhitairvāsitairdṛḍham
dvāre tāmrakaṭāhaśca prabaṃdhadroṇinā śubham /
gośṛṃgeṇa viṣāṇena gavayasya tathā kvacit
dakṣiṇāvartaśaṃkhena ratnapātrairathāpi vā /
svarṇairvā rājatairvāpi tāmraiḥ kāṃsyairathāpi vā
svarṇaiśca sūkṣmakalaśaiḥ snāpayāmāsa cecchayā /
athavā mṛṇmayaiḥ kuryyātpadmapatrairathāpi vā
pālāśaiścūtajaṃbvādyaiḥ pātraiḥ saṃsnāpayedvibhum /
snānānāmatha sarveṣāṃ dhārāsnānaṃ viśiṣyate
namastetyādimaṃtreṇa śatarudriyasaṃjñinā /
śaṃ cetyādyanuvākena śāṃtirūpeṇa ceśvaram
āvṛtya ca yathāśakti paścādgaṃdhādi vinyaset /
tataśca śobhanaiḥ puṣpaiḥ patrairbilvaiḥ samarcayet
tulasīmāruvadalaiḥ kalhāraiśca mahotpalaiḥ /
nīlotpalairutpalaiśca śeṣaiśca karavīrakaiḥ
karṇikāraiḥ sitāṃbhojairaparājitayā tathā /
tilākṣatairakṣataiśca śrīpatraistilamiśrakaiḥ
evaṃ maheśamīśānaṃ pūjayāmāsa gautamaḥ /
karpūrāgarukastūrī sarjjāgarukacaṃdanaiḥ
anyaiśca dhūpayāmāsa ṣoḍaśātha pradīpikāḥ /
karpūravarttisaṃyuktā dīpayaṃtroparisthitāḥ
niveditaṃ maheśāya atha naivedyamuttamam /
supakvaśālipiṣṭānnaṃ bhakṣyaṃ lehyaṃ ca coṣyakam
madhurādisamopetaṃ paṃcabhakṣyasamanvitam /
anekapakvaśākāḍhyamaneka pakvamiśritam
pānaṃ viṃśatisaṃyuktaṃ drākṣāraṃbhāphalānvitam /
sūpāṣṭakādisaṃyuktaṃ yuktaṃ mūlaphalādinā
yathāsaṃbhavasaṃyuktairanyairapyupakalpitam /
agrapuṣpasamopetaṃ naivedyaṃ pradadau muniḥ
sauvarṇapātrikā nyastanīrājanasahasrakam /
sopahārāya devāya datvā caiva namasya ca
pūgakhaṃḍānatho ghṛṣṭānpatrāṇi kṣālitāni ca /
apṛṣṭhāgrāṇi suśvetacchadayāvṛtikāni ca
ghanasārakacūrṇaṃ ca nyastapatratrayaṃ śubham /
sauvarṇapātravinyastamidaṃ tāṃbūlamīśvare
atha pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskārānanaṃtaram /
aṣṭayoṣāstataḥ prāptāstaṃtrīveṇvādidhārikāḥ
vicitravādyavādinyaḥ saṃprāptā munisannidhim /
kṣudratālayugaṃ gṛhya svayaṃ gātuṃ pracakrame
gautame gātumudyukte tānaṃ kuryurathāṃganāḥ /
maṃdaṃ maṃdaṃ ca vādyāni vādayaṃti tathāparāḥ
madhuraṃ gāyati munau svarāmūrtibhṛtastathā /
prānṛtyaṃta maheśāgre tadadbhutamivābhavat
etasminnaṃtare prāpto bhagavānnārado muniḥ /
tamāgataṃ gautamopi saṃpūjya praṇipatya ca
āhacainaṃkṛtārthosminacakaścinmayāsamaḥ /
tavāgamanakṛtyaṃ kiṃ kuta āgamanaṃ tathā
śrīnārada uvāca-
pātālādāgatosmīha bhuktvā vai bāṇamaṃdire /
āyāsyaṃti mahātmāno bāṇaśukrādayo gṛham
atha kṣaṇādabhyagācca bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ /
viṃśatyakṣauhiṇīyukto gajamāruhya sosuraḥ
aparaṃ hi gajaṃ śukraḥ prahlādo rathamuttamam /
vṛṣaparvā rathavaraṃ balisturagamuttamam
āgatānatha tānsarvānājñāya sa tu gautamaḥ /
saśiṣyo nirjagāmātha hyādāyārghyādikaṃ tvarā
gautamaṃ cāpi te vīkṣyāvaruhya ca gajādikāt /
namaścakruratho daityāstaṃ namaskṛtya bhārgavam
āliṃgya rākṣasānsarvānpūjayitvā yathāvidhi /
senāyāḥ sanniveśaṃ ca cakāra munipuṃgavaḥ
pādau prakṣālya śukrasya jalaṃ mūrdhni dhṛtaṃ tathā /
vicitraphalasaṃyuktaṃ dattavānarhaṇaṃ muniḥ
vāpītaḍāgasarasī snānapūrvakṛta kriyāḥ /
saṃgame vartamāne tu gautamasyāśrame śubhe
tadgehaṃ tu praviśyātha rākṣasāssapurohitāḥ /
devapūjāprapattiṃ ca cakruḥ sarve dvijālaye
sadyaḥ prakalpitāyāṃ ca vedyāṃ śukro'yajacchivam /
tasyaiva vāmabhāge tu prahlādoyajadacyutam
somaṃ ca balirapyevamanye cāsurapuṃgavāḥ /
atha bāṇo'yajaddevamekameva triyaṃbakam
śukropi bhagavantantamumānāthamapūjayat /
gautamopyatha madhyāhne pūjayāmāsa śaṃkaram
sarve śuklāṃbaradharā bhasmoddhūlitavigrahāḥ /
sitena bhasmanā kṛtvā sarvasthāne tripuṃḍrakam
natvā tu bhārgavaṃ sarve bhūtaśuddhiṃ pracakramuḥ /
hṛtpadmamadhye suṣiraṃ tatraiva bhūtapaṃcakam
teṣāṃ madhye mahākāśamākāśe nirmalānalam /
tanmadhye ca maheśānaṃ dhyāyeddīptimayaṃ śubham
ajñānasaṃyutaṃ bhūtaṃ śamalaṃ sarvasaṃgatam /
taddehamākāśadīpe pradahejjñānavahninā
ākāśasyāvṛtaṃ cāhaṃ dagdhvā''kāśamatho dahet /
dagdhvākāśamayo vāyumagnibhūtaṃ tadā dahet
abbhūtaṃ ca tato dagdhvā pṛthivībhūtameva ca /
tadāśritānguṇāndagdhvā tato dehaṃ pradāhayet
evaṃ dahitvā bhūtāni dehī tajjñānavahninā /
śikhāmadhyasthitaṃ viṣṇumānaṃdarasanirbharam
niṣpannacaṃdrakiraṇasaṃkāśakiraṇaṃ śivam /
śivāṃgotpannakiraṇairamṛtadravasaṃyutaiḥ
suśītalā tato jvālā praśāṃtā candraraśmivat /
prasāritasudhārugbhiḥ sāṃdrībhūtaśca saṃplavaḥ
krameṇa plāvitaṃ bhūtagrāmaṃ saṃciṃtayetparam
itthaṃ kṛtvā bhūtaśuddhiṃ kriyārho martyaḥ śuddho jāyate eva śuddhaḥ /
pūjāṃ kartuṃ jāpyakarmmāpi paścāddevadhyāne brahmahatyādi hāniḥ
evaṃ dhyātvā caṃdradīptiprakāśaṃ dhyānenāropyāśu liṃge śivasya /
sadāśivaṃ dīpamadhye viciṃtya paṃcākṣareṇārcanamavyayaṃ tu
āvāhanādīnupacārāṃstathāpi kṛtvā snānaṃ pūrvavacchaṃkarasya /
uduṃbaraṃ rājataṃ svarṇapīṭhaṃ vastrādichannaṃ sarvameveha pīṭham
aṃte kṛtvā budbudānāṃ ca vṛṣṭiṃ pīṭhe pīṭhe nāgamekaṃ purastāt /
kuryātpīṭhe cordhvake nāgayugmaṃ devābhyāśe dakṣiṇe vāmataśca
japāpuṣpaṃ nāgamadhye nidhāya madhye vastraṃ dvādaśa prātiguṇye /
suśvetena tasya madhye maheśaṃ liṃgākāraṃ pīṭhayuktaṃ prapūjyam
evaṃ kṛtvā bāṇamukhyā ditīśā dattvā dattvā paṃcagaṃdhāṣṭagaṃdham /
puṣpaiḥ patraiḥ śrī tilairakṣataiśca tilonmiśraiḥ kevalaiśca prapūjya
dhūpaṃ dattvā vidhivatsaṃprayuktaṃ dīpaṃ dattvā coktamevopahāram /
pūjāśeṣaṃ te samāpyātha sarve gītaṃ nṛtyaṃ tatratatrāpi cakruḥ
athāsminnaṃtare gautamasyaprāptaḥ śiṣyaḥ śaṃkarātmeti nāmnā
unmattaveśo digvāsā anekāvṛtimāśritaḥ /
kvaciddvijātipravaraḥ kvaciccaṃḍālasannibhaḥ
kvacicchūdra samo yogī tāpasaḥ kvacidapyuta /
garjatyutpatate caiva nṛtyati stauti gāyati
roditi śṛṇute vyaktaṃ patatyuttiṣṭhati kvacit /
śivajñānaikasaṃpannaḥ paramānaṃdanirbharaḥ
saṃprāpto bhojyavelāyāṃ gautamasyāṃtikaṃ yayau /
bubhuje guruṇā sākaṃ kvaciducchiṣṭameva ca
kvacillehati tatpātraṃ tūṣṇīmevābhyagātkvacit /
hastaṃ gṛhītvaiva guroḥ svayamevābhunakkvacit
kvacidgṛhāṃtare mūtraṃ kvacitkardamalepanam /
sarvadā taṃ gururdṛṣṭvā karamālaṃbya maṃdiram
praveśya svīyapīṭhe tamupaveśyābhyabhojayat /
svayaṃ tadasya pātreṇa bubhuje gautamo muniḥ
tasya cittaṃ parijñātuṃ kadācidatha suṃdarī /
ahalyā śiṣyamāhūya bhuṃkṣvetyuktvātha sā śubhā
sauvarṇe bhājane cānnaṃ nidhāya caṣakāṃtare /
pānādikamatho datvā ekasminpāvakaṃ punaḥ
nidhāyāṃgāranicayaṃ kaṃṭakānāṃ cayaṃ pare /
nidhāya bhuṃkṣva bhuṃkṣveti sa cāpi bubhuje muniḥ
yathā papau hi pānīyaṃ tathā vahnimapi dvijaḥ /
kaṃṭakānapi bhuktvā sa yathāpūrvamatiṣṭhata
purā hi munikanyābhirāhūto bhojanāya ca /
dinedine tatpradattaṃ loṣṭhamaṃbu ca gomayam
kardamaṃ kāṣṭhadaṃḍaṃ ca bhuktvā prītyātha harṣitaḥ /
etādṛśo munirasau caṃḍālasadṛśākṛtiḥ
sujīrṇopānahau haste gṛhītvā tu tathā kare /
aṃtyajocitabhāṣābhirvṛṣaparvāṇamabhyagāt
vṛṣaparveśayormadhye digvāsāḥ samatiṣṭhata /
vṛṣaparvā tamajñātvā pīḍayitvā śiro'cchinat
hate tasmindvijaśreṣṭhe jagadetaccarācaram /
atīva kaluṣamabhavattatrasthā munayastathā
gautamasya mahāśokaḥ saṃjātaḥ sumahātmanaḥ /
niryayau cakṣuṣorvāri śokaṃ saṃdarśayanniva
gautamaḥ sarvadaityānāṃ saṃnidhau vākyamuktavān /
kimanena kṛtaṃ pāpaṃ yena cchinnamidaṃ śiraḥ
mama prāṇādhikasyeha sarvadā śivayoginaḥ /
mamāpi maraṇaṃ satyaṃ śiṣyarūpī yato guruḥ
śaivānāṃ dharmayuktānāṃ sarvadā śivavartinām /
maraṇaṃ yatra dṛṣṭaṃ syāttatra no maraṇaṃ dhruvam
śukra uvāca-
enaṃ saṃjīvayiṣyāmi mama gotraṃ śivapriyam /
kimasau mriyate brahmanpaśya me tapaso balam
iti vādini vipreṃdre gautamo'pi mamāra ha /
tasminmṛte'tha śukro'pi prāṇāṃstatyāja yogataḥ
tasyāpi hatamājñāya prahlādā ddānaveśvarāḥ /
sarve mṛtāḥ kṣaṇenaiva tadadbhutamivābhavat
mṛtamāsīdatha balaṃ tasya bāṇasya dhīmataḥ /
ahalyā śokasaṃtaptā rurodoccaiḥ punaḥ punaḥ
gautamena maheśasya pūjayā pūjito vibhuḥ /
vīrabhadro mahāyogī sarvaṃ dṛṣṭvā cukopa ha
aho kaṣṭamahokaṣṭaṃ māheśā bahavo mṛtāḥ /
śivaṃ vijñāpayiṣyāmi tenoktaṃ karavāṇyaham
iti niścitya gatavānmaṃdarācalamavyayam /
namaskṛtvā virūpākṣamidaṃ sarvamathoktavān
brahma harī sthitau tatra dṛṣṭvā prāha śivo vacaḥ /
madbhaktaiḥ sāhasaṃ karma kṛtaṃ dṛṣṭvā varapradaḥ
gatvā paśyāmahe viṣṇo yuvāmapyāgamiṣyatha /
atheśo vṛṣamāruhya vāyunā dhūtacāmaraḥ
naṃdikena suveṣeṇa dhṛte chatreti śobhane /
suśvetahemadaṃḍe ca nānyayoge dhṛte vibhoḥ
maheśānumatiṃ labdhvā harirnāgāṃtake sthitaḥ /
āraktanīlachatrābhyāṃ śuśubhe lakṣyakaustubhaḥ
śivānumatyā brahmāpi haṃsārūḍho'bhavattadā /
iṃdragopaprabhākāracchatrābhyāṃ śuśubhe vidhiḥ
iṃdrādisarvadevāśca svasvavāhanasaṃyutāḥ /
atha te niryayuḥ sarve nānāvādyānumoditāḥ
koṭikoṭigaṇākīrṇā gautamasyāśramaṃ gatāḥ /
brahmaviṣṇumaheśānā dṛṣṭvā tatparamādbhutam
svabhaktaṃ jīvayāmāsa vāmakoṇanirīkṣaṇāt /
śaṃkaro gautamaṃ prāha tuṣṭo'haṃ te varaṃ vṛṇu
gautama uvāca-
yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama /
tvalliṃgārcanasāmarthyaṃ nityamastu maheśvara
vṛtametanmayā deva śṛṇuṣvaitattrilocana /
mama śiṣyo mahābhāgo heyāheyādivarjitaḥ
prekṣaṇīyaṃ mamatvena na ca paśyati cakṣuṣā /
na ca ghrāṇena ghrātavyaṃ na dātavyaṃ na cetarat
iti budghvā tathā kurvansa hi yogī mahāyaśāḥ /
unmattavikṛtākāraḥ śaṃkarātmeti kīrtitaḥ
na kaścittaṃ pratidviṣyānna ca taṃ hiṃsayediti /
etanme dīyatāṃ deva eteṣāmamṛtistathā
śrībhagavānuvāca-/
ākalpamete jīvaṃtu tato muktiṃ bhajaṃtu ca /
tvayā kṛtamidaṃ veśma vistṛtaṃ vikṛtaṃ śubham
tiṣṭhāmaḥ kṣaṇamātraṃ tu tato yāsyāma maṃdiram /
gautama uvāca-
ayogyaṃ prārthayāmīśa hyarthī doṣaṃ na paśyati
brahmādyalabhyaṃ deveśa dīyatāṃ yadi rocate /
atheśo viṣṇumālokya gṛhītvā tu karaṃ hareḥ
prahasannaṃbujābhākṣamityuvāca sadāśivaḥ /
mlānodarosi goviṃda deyaṃ te bhojanaṃ kimu
svayaṃ praviśya yadi vā svayaṃ bhuṃkṣva svagehavat /
gaccha vā pārvatīgehaṃ yā kukṣiṃ pūrayiṣyati
ityuktvā tatkarālaṃbī ekāṃtamagamadvibhuḥ /
ādiśya naṃdinaṃ devo dvārādhyakṣaṃ yathoktavat
gautamaṃ samuvācāyamuttaraṃ viṣṇubhāṣaṇam /
sadāśiva uvāca-
saṃpādayānnaṃ sarveṣāṃ bhoktukāmā vayaṃ mune
ityuktvaikāṃtamagamadvāsudevena śaṃkaraḥ /
mṛduśayyāṃ samāruhya śayitau devatottamau
anyonyaṃ bhāṣaṇaṃ kṛttvā prottasthaturubhāvapi /
gatvā taṭākaṃ gaṃbhīraṃ snāsyaṃtau devasattamau
karāṃbupānamanyonyaṃ pṛthakkṛtvobhayatra ca /
munayo rākṣasāścaiva jalakrīḍāṃ pracakrire
atha viṣṇurmaheśaśca jalapātāni śīghrataḥ /
cakratuḥ śaṃkaraḥ padmakiṃjalkāṃjalinā hareḥ
avākiranmukhe tasya padmotphullavilocane /
netre keśarasaṃpātānnyamīlayata keśavaḥ
atrāṃtare hareḥ skaṃdhamāruroha maheśvaraḥ /
haryuttamāṃgaṃ bāhubhyāṃ gṛhītvā saṃnyamajjayat
unmajjayitvā ca punaḥ punaścāpi punaḥ punaḥ /
pīḍitaḥ sa hariḥ sūkṣmaṃ pātayāmāsa śaṃkaram
atha pādau gṛhītvā tu ācakarṣa ca bhrāmayat /
atāḍayaddharervakṣaḥ pātayāmāsa cācyutam
athotthito haristoyamādāyaṃjalinā tataḥ /
avākiradatho śaṃbhumatha viṣṇumatho haraḥ
jalakrīḍaivamabhavadatha carṣigaṇāṃtare /
jalakrīḍāsaṃbhrameṇa visrastajaṭabaṃdhanāḥ
atha saṃbhramatasteṣāmanyonyajaṭabaṃdhanam /
itaretarabaddhāsu jaṭāsu ca munīśvarāḥ
śaktimaṃto'śaktimataḥ ākarṣaṃti ca savyatham /
pātayaṃtonyataścāpi krośato rudatastathā
evaṃ pravṛtte tumule saṃbhūte toyakarmmaṇi /
ākāśe nārado hṛṣṭo nanarta ca nanāda ca
vipaṃcīṃ nādayanvādyaṃ lalitāṃ gītimujjagau /
sugītyā lalitāyāstu agāyata vidhā daśa
śuśrāva gītaṃ madhuraṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ /
svayaṃ gātuṃ hi lalitaṃ maṃdaṃ maṃdaṃ pracakrame
svayaṃ gāyati deveśe miśrā maṃgalakaiśikī /
nārade nṛtyamāne tu gāyati svarabhedini
svaraṃ dhruvaṃ samādāya sarvalakṣaṇasaṃyutam /
svadhārāmṛtasaṃyuktaṃ gānenaivamatho jayat
vāsudevo mardalaṃ ca karābhyāmidamāhanat /
avagāhaṃścaturvaktrastuṃbururmukharo babhau
tānakā gautamādyāstu tūṣṇīṃ gātuṃ ca vāyutaḥ /
gāyake madhuraṃ gītaṃ hanūmati kapīśvare
mlānamamlānamabhavatkṛśāḥ puṣṭāstadā'bhavan /
svāṃ svāṃ gītimataḥ sarve tiraskṛtyaiva mūrcchitāḥ
tūṣṇīṃ sarve samabhavandevarṣigaṇadānavāḥ /
ekaḥ sa hanumāngātā śrotāraḥ sarva eva te
madhyāhnakālavitate bhojanāvasare sati /
dukūlayugamādhatta śṛṇvangītiṃ maheśvaraḥ
pītavastradvayaṃ viṣṇurāraktaṃ caturānanaḥ /
svasvārhāṇyatha sarve'pi kṛtyaṃ kṛtvāpi kālikam
svaṃ svaṃ vāhanamāruhya nirgatāḥ sarvadevatāḥ /
gānapriyo maheśastu jagāda plavageśvaram
plavagatvaṃ mayājñapto niḥśaṃkaṃ vṛṣamāruha /
mama cābhimukho bhūtvā gāyasvāśeṣagāyanam
athāha kapiśārdūlo bhagavaṃtaṃ maheśvaram /
vṛṣabhārohasāmarthyaṃ tava nānyasya vidyate
tava vāhanamāruhya pātakī syāmahaṃ vibho /
māmevāruha deveśa vihaṃgaḥ śivavāhanaḥ
tava cābhimukhaṃ gānaṃ kariṣyāmi vilokaya /
atheśvaro hanūmaṃtamāruroha vṛṣaṃ yathā
ārūḍhe śaṃkare deve hanūmānkaṃdharāśiraḥ /
chittvā tvacaṃ parāvṛtya mukhaṃ gāyati pūrvavat
śṛṇvangītisudhāṃ śaṃbhurgautamasya gṛhaṃ gataḥ /
sarve cāpyāgatāstatra devarṣigaṇadānavāḥ
pūjitā gautamenātha bhojanāvasare sati /
yacchuṣkadārusaṃbhūtaṃ gṛhopakaraṇādikam
prarūḍhamabhavatsarvaṃ gāyamāne hanūmati /
tasmingāne samastānāṃ citradṛṣṭiratiṣṭhata
dvibāhurīśasya padābhivaṃdanaḥ samastagātrābharaṇopapannaḥ /
prasannamūrtistaruṇaḥ sumadhye vinyastamūrddhāṃjalibhiḥ suraiḥ stutaḥ
śiraḥ karābhyāṃ parigṛhya śaṃkaro hanūmataḥ pūrvamukhaṃ cakāra /
padmāsanāsīna hanūmatāṃjalau nidhāya pādaṃ tvaparaṃ mukhe ca
pādāṃgulībhyāmatha nāsikāṃ vibhuḥ snehena jagrāha ca maṃdamaṃdam /
skaṃdhe mukhe tvaṃsatale ca kaṃṭhe vakṣaḥsthale ca stanamadhyame hṛdi
tataśca kukṣāvatha nābhimaṃḍale tato dvitīyaṃ nidadhāti cāṃjalau /
śiro gṛhītvāvanamayya śaṃkaraḥ pasparśa pṛṣṭhaṃ cibukena sadhvani
hāraṃ ca muktāparikalpitaṃ śivo hanūmataḥ kaṃṭhagataṃ cakāra ha /
atha viṣṇurmaheśānamidaṃ vacanamuktavān
hanūmatā samo nāsti kṛtsnabrahmāṃḍamaṃḍale /
śruti devādyagamyaṃ hi padaṃ tava kilasthitam
sarvopaniṣadavyaktaṃ tvatpadaṃ kapi sarvayuk /
yamādisādhanairyogairna kṣaṇaṃ te padaṃ sthitam
mahāyogihṛdaṃbhoje balaṃ svacchaṃ hanūmati /
varṣakoṭisahasreṣu tapaḥ kṛtvā tu duṣkaram
tvadrūpaṃ nābhijānāti kutaḥ pādaṃ munīśvarāḥ /
aho bhāgyaṃ vicitraṃ hi capalo vā naro mṛgaḥ
dhatte pādayugaṃ cāṃge yogihṛdyapi na kṣamam /
mayā varṣasahasraṃ tu sahasrābdaṃ tathānvaham
bhaktyā saṃpūjito'pīśa pādo no darśitastvayā /
loke vādo hi sumahāñchuṃbhurnārāyaṇapriyaḥ
hariḥ priyastathā śaṃbhorna tādṛgbhāgyamasti me /
sadāśiva uvāca-
na tvayā sadṛśo mahyaṃ priyosti bhagavanhare
pārvatī vā tvayā tulyā na cānyo vidyate mama /
atha devāya mahate gautamaḥ praṇipatya ca
vyajñāpayadameyātmandevaihi karuṇānidhe /
madhyāhno'yaṃ vyatikrāṃto bhuktivelā'khilasya ca
athācamya mahādevo viṣṇunā sahito vibhuḥ /
praviśya gautamagṛhaṃ bhojanāyopacakrame
ratnāṃgulīyairatha nūpurābhyāṃ dukūlabaṃdhena taḍitsu kāṃcyā /
hārairanekairatha kaṃṭhaniṣka yajñopavītottaravāsasī ca
vilaṃbicaṃcanmaṇikuṃḍalena supuṣpidhammillavareṇa devaḥ /
paṃcāṃgagaṃdhasya vilepanena bāhvaṃgadaiḥ kaṃkaṇakāṃgulīyakaiḥ
itthaṃ vibhūṣitaḥ śivo niviṣṭauttamāsane svasaṃmukhaṃ hariṃ tathā nyaveśayadvarāsane /
anyonyasaṃmukhau sthitau harīśau devasattamau suvarṇabhājanānyatho dadau sa cāpi gautamaḥ
triṃśatprabhedabhakṣyakaṃ supāyasaṃ caturvidhaṃ supakvapākajātakaṃ śatadvayaṃ prakalpitam /
apakvapakvamiśrakaṃ śatatrayaṃ prakalpitaṃ śataṃśataṃ tathā sukaṃdaśākakaṃ tathā muniḥ
śākādi sarpiṣānvitaṃ dadau ca paṃcaviṃśatiṃ suśarkarādikaṃ tathā sucūnadāḍimādikam /
mocāphalaṃ tu gostanīṃ sukharjunāgaraṃgakaṃ jaṃbūphalaṃ priyālukaṃ vikaṃkataṃ phalaṃ tathā
evamādīni cānyāni dravyāṇyarpya yathāvidhi /
datvā cāpośanaṃ vipro bhuṃjadhvamiti cābravīt
bhuṃjāneṣu ca sarveṣu vyajanaṃ sūkṣmavastrajam /
gautamaḥ svayamādāya śivaviṣṇū avījayat
parihāsamathokartumiyeṣa parameśvaraḥ /
paśya viṣṇo hanūmaṃtaṃ kathaṃ bhuṃkte sa vānaraḥ
vānaraṃ paśyati harau maṃḍakaṃ viṣṇubhājane /
cikṣepa munisaṃgheṣu paśyatsvapi maheśvaraḥ
hanūmate dattavāṃśca svocchiṣṭaṃ pāyasādikam /
tvaducchiṣṭamabhojyaṃ tu tavaiva vacanādvibho
anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tathā /
mahyaṃ nivedya sakalaṃ kūpa eva vinikṣipet
abhukte tvadvaco nūnaṃ bhukte cāpi kṛpā tava /
sadāśiva uvāca-
bāṇaliṃge svayaṃbhūte caṃdrakāṃte hyavasthite
cāṃdrāyaṇasamaṃ jñeyaṃ śaṃbhornaivedyabhakṣaṇam /
bhuktiveleyamadhunā tadvairasyaṃ kathāṃtarāt
bhuktvā tu kathayiṣyāmi nirviśaṃkaṃ vibhuṃkṣva tat /
athāsau jalasaṃskāraṃ kṛtavāngautamo muniḥ
āraktasusnigdhasusūkṣma gātrānanekadhā dhauta suśoṣitāṃgān /
taḍāgatoyaiḥ kṛtavījagharṣitairviśodhitaistaiḥ karakānapūrayat
nadyāḥ saikatavedikāṃ navatarāṃ saṃcchādya sūkṣmāṃbaraiḥ śuddhaiḥ śvetatarairathoparighaṭāṃstoyena pūrṇānkṣipet /
kṣiptvā nālakajātimāstapuṭakaṃ kaṃkolakastūrikācūrṇaṃ candanacaṃdraraśmiviśadāṃ mālāṃ puṭāṃ taṃ kṣipet
yāmasyāpi punaśca vārivasanenāśodhya kuṃbhe kṣipeccaṃdra graṃthimatho nidhāya bakulaṃ kṣiptvā tathā pāṭalām
śephālīstabakamatho jalaṃ ca tatra vinyasya prathamata eva toyaśuddhim /
kṛtvātho mṛdutarasūkṣmavastrakhaṃḍenāveṣṭetsṛṇikamukhaṃ ca sūkṣmacaṃdram
anātapapradeśe tu nidhāya karakānatha /
maṃdavātasamopete sūkṣmavyajanavījite
atha urvīśasalilaiḥ siṃcayetsṛṇikāmapi /
saṃskṛtvā svāyatāstatra narā nāryotha vā nṛpa
tatkanyā vā kṣālitāṃgā dhautavastrāśca vā saha /
madhupiṃgalaniryyāsamasāṃdramagurudravam
bāhumūle ca kaṃṭhe ca vilipya sāṃdrameva ca /
mastake jāpyakaṃ nyasya paṃcagaṃdhavilepanam
puṣpanaddhasukeśāstu tāḥ śubhāsyāḥ sunirmalāḥ /
evamevocitānārya āttakuṃkumavigrahāḥ
yuvatyaścārusarvāṃgyo nitarāṃ bhūṣaṇairapi /
etādṛgvanitābhirvānarairvādāpayejjalam
te'pi pradānasamaye sūkṣmavastrālpaveṣṭanam /
athavā makare nyasya karakaṃ tatra paśya hi
dorikānyastamunmucya tatastoyaṃ pradāpayet /
evaṃ satkārayāmāsa gautamo bhagavānmuniḥ
maheśādiṣu sarveṣu bhuktavatsu mahātmasu /
prakṣālitāṃghrihasteṣu gaṃdhodvartitapāṇiṣu
tadāsanasamāsīne devadeve maheśvare /
atha nīcasamāsīnā devāḥ sarṣigaṇāstathā
maṇipātreṣu saṃveṣṭya pūgakhaṃḍānsudhūpitān /
akoṇavartulānsthūlānasūkṣmānakṛśānapi
śvetapatrāṇi saṃśodhya kṣiptvā karpūrakhaṃḍakam /
cūrṇaṃ ca śaṃkarāyātha nivedayati gautame
gṛhāṇa deva tāṃbūlamityuktavacane munau /
kape gṛhāṇa tāṃbūlaṃ prayaccha mama khaṃḍakān
uvāca vānaro nāsti mama śuddhirmaheśvara /
anekaphalabhuktatvādvānarastu śuciḥ katham
sadāśiva uvāca-/
madvākyādakhilaṃ śuddhyenmadvākyādamṛtaṃ viṣam /
madvākyādakhilā vedā madvākyāddevatādayaḥ
madvākyāddharmavijñānaṃ madvākyānmokṣa ucyate /
purāṇānyāgamāścaiva smṛtayo mama vākyataḥ
ato gṛhāṇa tāṃbūlaṃ mama dadyāḥ sukhaṃḍakān /
harirvāmakareṇādāttāṃbūlaṃ pūgakhaṃḍakam
tataḥ patrāṇi saṃgṛhya tataḥ khaṃḍānsamarpayat /
karpūramagrato dattaṃ gṛhītvā'bhakṣayacchivaḥ
deve tu kṛtatāṃbūle pārvatī maṃdarācalāt /
jayā vijayayorhastaṃ gṛhītvā''yānmunergṛham
devapādau tato natvā vinamravadanā''bhavat /
unnamayya mukhaṃ tasyā idamāha trilocanaḥ
tvadarthaṃ devadeveśi aparādhaḥ kṛto mayā /
yattvāṃ vihāya bhuktaṃ hi tathānyacchṛṇu suṃdari
atha svamaṃdire sthāpya devadevavivarjite /
sarvabaṃdhavimukte ca mahadeno mayā kṛtam
kṣaṃtumarhasi deveśi tyaktakopā vilokaya /
na babhāṣaivamuktvā sā aruṃdhatyā hi niryayau
nirgacchaṃtīṃ munirjñātvā daṃḍavatpraṇanāma ca /
tadārabhya maheśāya daṃḍapraṇati saṃstutim
kuryāduvāca ca śivā gautama tvaṃ kimicchasi /
gautama uvāca-
kṛtakṛtyosmi deveśi yadi deyo varo mama
manmaṃdire mahābhāge bhoktumarhasi sāṃpratam /
devyuvāca-
bhokṣyāmi tava gehehaṃ śaṃkarānumatā mune
gatveśaṃ gautamo vipro labdhānujñaḥ punargataḥ /
bhojayāmāsa girijāṃ devīṃ cāruṃdhatīṃ tathā
bhuktvātha pārvatī sarvaṃ gaṃdhapuṣpasabhūṣaṇā /
sahānucarakanyābhiḥ sahasrābhirharaṃ yayau
athāha śaṃkaro devīṃ gaccha gautamamaṃdiram /
saṃdhyopāstimahaṃ kṛtvā āgacchāmi punargṛham
ityuktā prayayau devī gautamasyaiva maṃdiram /
saṃdhyāvaṃdanakāmāśca sarvaeva vinirgatāḥ
kṛtasaṃdhyāstaṭāke tu maheśādyāstu kṛtsnaśaḥ /
athottaramukhaḥ śaṃbhurnyāsaṃ kṛtvā jajāpa ha
athaviṣṇurmahātejā maheśamidamabravīt /
sarvairnamasyate yastu sarvaireva samarcyate
hūyate sarvayajñeṣu sa bhavānkiṃ japiṣyati /
racitāṃjalayaḥ sarve tvāmevaikamupāsate
sa bhavāndevadeveśa kasmai vā racitāṃjali /
namaskārādi puṇyānāṃ phaladastvaṃ maheśvara
tava kaḥ phalado vaṃdyaḥ ko vā tvattodhiko vada /
śaṃkara uvāca-
dhyāye na kiṃcidgoviṃda na namasyeha kiṃcana
nopāsye kaṃcana hare na japiṣyeha kiṃcana /
kiṃtu nāstikajaṃtūnāṃ pravṛttyarthamidaṃ mayā
darśanīyaṃ hare te syuranyathā pāpakāriṇaḥ /
tasmāllokopakārārthamidaṃ sarvaṃ kṛtaṃ mayā
omityuktvā hariratha taṃ natvā samatiṣṭhata /
atha te gautamagṛhaṃ prāptā devagaṇarṣayaḥ
sarve pūjāmatho cakrurdevadeve pinākine /
devo hanūmatā sārddhaṃ gāyannāste raghūttama
pañcākṣarīṃ mahāvidyāṃ sarva eva tadā japan /
hanūmatkaramālaṃbya devyabhyāśaṃ gato haraḥ
ekaśayyāsamāsīnau tāvubhau devadaṃpatī /
gāyannāste sa hanumāṃstuṃbururnāradastathā
nānāvidhivilāsāṃśca cakāra parameśvaraḥ /
āhūya pārvatīmīśa idaṃ vākyamuvāca ha
śrīsadāśiva uvāca-
racayiṣyāmi dhammillamehi matpurataḥ śubhe /
devyāha na ca yuktaṃ tadbhartrāśuśrūṣaṇaṃ striyaḥ
keśaprasādhanakṛtāvanarthāṃtaramāpatet /
keśaprasādhane deva tatvaṃ sarvaṃ na cepsitam
atha baṃdhe kṛte paścādaṃsaprāṃtapramārjanam /
tanoścaramasaṃlagna keśapuṣpādimārjanam
etasminvartamāne tu mahātmāno yadāgaman /
tadā kimuttaraṃ vācyaṃ tava devādivaṃdinaḥ
nāyāṃti cedatha vibho bhītirnāśamupeṣyati /
evaṃ hi bhāṣamāṇāṃ tāṃ kareṇākṛṣya śaṃkaraḥ
svorvostāṃ sthāpayitvaiva visrasya kacabaṃdhanam /
vibhajya ca karābhyāṃ sa prasasāra nakhairapi
viṣṇudattāṃ pārijātasrajaṃ kacagatāmapi /
kṛtvā dhammillamakarodatha mālāṃ karāgatām
mallikāsrajamādāya babaṃdha kacabaṃdhane /
kalpaprasūnamālāṃ ca brahmadattāṃ maheśvaraḥ
pārvatīvasane gūḍhagaṃdhāḍhye ca samādadhāt /
athāṃsapṛṣṭhasaṃlagnamārjanaṃ kṛtavānvibhuḥ
ślathanīveradho devyā vastraveṣṭeradhogataḥ /
devaḥ kimidamityuktvā nīvībaṃdhaṃ cakāra ha
nāsābhūṣaṇametatte paśyāmi sa madāttataḥ /
ityuktvā svayamādāya vicchāyaṃ mauktikaṃ satī
haridrāyāḥ samāyoge muktāphalamadīptimat /
idaṃ hi dhriyatāṃ muktāphalaṃ mama tava priyam
pārvatyuvāca-
aho tvanmaṃdiraṃ śaṃbho sarvavastusamṛddhimat /
pūrvameva mayā sarvaṃ vastujñātaṃ vibhūṣaṇaiḥ
aho draviṇasaṃpattirbhūṣaṇairavagamyate /
śirovibhūṣitaṃ deva brahmaśīrṣasya mālayā
narakasya tathā mālā vakṣaḥsthalavibhūṣaṇam /
śeṣaśca vāsukiścaiva saviṣau tava kaṃkaṇe
diśoṃ'bare jaṭā keśā bhasitaṃ cāṃgarāgakam /
mahokṣo vāhanaṃ gotraṃ kulaṃ cājñātameva ca
jñāyete pitarau naiva virūpākṣaṃ tathā vapuḥ /
evaṃ vadaṃtīṃ girijāṃ viṣṇuḥ prāhāti kopanaḥ
kimarthaṃ niṃdase devi devadevaṃ jagatpatim /
tyakṣye prāṇānpriyānbhadre tava nūnamasaṃyamam
yatreśaniṃdanaṃ bhadre tatra no maraṇaṃ vratam /
ityuktvātha nakhābhyāṃ hi hariśchettuṃ śirogataḥ
maheśastu karaṃ gṛhya prāha mā sāhasaṃ kṛthāḥ /
pārvatīvacanaṃ sarvaṃ priyaṃ mama tavāpriyam
mamāpriyaṃ hṛṣīkeśa kartuṃ yatkiṃcidiṣyate /
omityuktvātha bhagavāṃstūṣṇīṃbhūto'bhavaddhariḥ
hanumānatha devāya vyajñāpayadidaṃ vacaḥ /
arthayāmi viniṣkāmaṃ mama pūjāvrataṃ tathā
pūjārthamapyahaṃ gacche mamānujñātumarhasi /
śaṃkara uvāca-
kasya pūjā kva vā pūjā kiṃ puṣpaṃ kiṃ dalaṃ vada
ko guruḥ kaśca maṃtraste kīdṛśaṃ pūjanaṃ tathā /
evaṃ vadati deveśe hanūmānatikaṃpitaḥ
vepamānasamastāṃgaḥ stotumeva pracakrame /
hanūmānuvāca-
namo devāya mahate śaṃkarāyāmitātmane
yogine yogadhātre ca yogināṃ gurave namaḥ /
yogigamyāya devāya jñānināṃ pataye namaḥ
vedānāṃ pataye tubhyaṃ devānāṃ pataye namaḥ /
dhyānāyadhyanagamyāya dhātṝṇāṃ gurave namaḥ
śiṣṭāyaśiṣṭagamyāya bhūmyādi pataye namaḥ /
namastetyādinā vedavākyānāṃ nidhaye namaḥ
ātanuṣvetivākyaiśca pratipādyāya te namaḥ /
aṣṭamūrte namastubhyaṃ paśūnāṃpataye namaḥ
tryaṃbakāya trinetrāya somasūryāgnilocana /
subhṛṃgarājadhattūradroṇapuṣpapriyāya te
bṛhatīpūgapuṃnāga caṃpakādipriyāya ca /
namastestu namastestu bhūya eva namonamaḥ
śivo harimatha prāha mā bhaiṣīrvada me'khilam /
hanumānuvāca-
śivaligārcanaṃ kāryaṃ bhasmoddhūlitadehinā
divāsaṃpāditaistoyaiḥ puṣpādyairapi tādṛśaiḥ /
deva vijñāpayiṣyāmi śivapūjāvidhiṃ śubham
sāyaṃkāle tu saṃprāpte aśiraḥ snānamācaret /
kṣālitaṃ vasanaṃ śuṣkaṃ dhṛtvācamya dviragradhīḥ
atha bhasma samādāya āgneyaṃ snānamācaret /
praṇavena samāmaṃtryāpyaṣṭavāramathāpi vā
paṃcākṣareṇa maṃtreṇa nāmnā vā yenakenacit /
saptābhimaṃtritaṃ bhasma darbhapāṇiḥ samāharet
īśānaḥ sarvavidyānāmuktvā śirasi pātayet /
tatpuruṣāya vidmahe mukhe bhasma prasecayet
aghorebhyo'tha ghorebhyo bhasma vakṣasi nikṣipet /
vāmadevāya nama iti guhyasthāne vinikṣipet
sadyojātaṃ prapadyāmi nikṣipedatha pādayoḥ /
uddhūlayetsamastāṃge praṇavena vicakṣaṇaḥ
traivarṇikānāmuditaḥ snānādividhiruttamaḥ /
śūdrādīnāṃ pravakṣyāmi yaduktaṃ guruṇā tathā
śiveti padamuccārya bhasmasaṃmaṃtrayetsudhīḥ /
saptavāramathādāya śivāyeti śiraḥ kṣipet
śaṃkarāya mukhe proktaṃ sarvajñāya hṛdi kṣipet /
sthāṇave nama ityuktvā guhye cāpi svayaṃbhuve
uccārya pādayoḥ kṣiptvā bhasmaśuddhamataḥ param /
namaḥ śivāyetyuccārya sarvāṃgoddhūlanaṃ smṛtam
prakṣālya hastāvācamya darbhapāṇiḥ samāhitaḥ /
darbhābhāve suvarṇaṃ syāttadabhāve gavālakaḥ
tadabhāve tu dūrvāḥ syustadabhāve tu rājatam /
saṃdhyopāstiṃ japaṃ devyāḥ kṛtvā devagṛhaṃ vrajet
devavedimatho vāpi kalpitaṃ sthaṃḍilaṃ tu vā /
mṛṇmayaṃ kalpitaṃ śuddhaṃ padmādiracanāyutam
cāturvarṇaka raṃgaiśca śvetenaikena vā punaḥ /
vicitrāṇi ca padmāni svastikādi tathaiva ca
utpalādi gadā śaṃkha triśūlaṃ ḍamaruṃ tathā /
saroktapaṃcaprāsādaṃ śivaliṃgamathaiva ca
sarvakāmaphalaṃ vṛkṣaṃ kulakaṃ kolakaṃ tathā /
ṣaṭkoṇaṃcatrikoṇaṃcanavakoṇamathāpivā
koṇadvādaśakāṃdolāṃ pādukāvyajanāni ca /
cāmaracchatrayugalaṃ viṣṇubrahmādikaṃ tathā
cūrṇairviracayedvedyāṃ dhīmāndevālaye'pi vā /
yatrāpi devapūjā syāttatraivaṃ kalpayedbudhaḥ
svahastaracitaṃ mukhyaṃ krītaṃ caiva tu madhyamam /
yācitaṃ tu kaniṣṭhaṃ syādbalātkāramathādhamam
arheṣu yattvanarheṣu balātkārāttu niṣphalam /
raktaśāli japā sthāṇa kalamāsita raktakaiḥ
taṃdulairvrīhimātrotthaiḥ karṇaiścaiva yathākramam /
uttamairmadhyamaiścaiva kathitairadhamaistathā
padmādisthāpanaireva tatsamyagyāgamācaret /
prāguttaramukho vāpi yadi vā prāṅmukho bhavet
āsanaṃ ca pravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam /
kauśaṃ cārmmaṃ cailatulyaṃ dāravaṃ tāḍapatrakam
kāṃbalaṃ kāṃcanaṃ caiva rājataṃ tāmrameva ca /
gokarīṣārkajairvāpi āsanaṃ parikalpayet
vaiyāghraṃ rauravaṃ caiva hāriṇaṃ mārgameva ca /
cārmaṃ caturvidhaṃ jñeyamatha baṃdhukameva ca
yathāsaṃbhavameteṣu hyāsanaṃ parikalpayet /
kṛtapadmāsano vāpi svāstikāsana eva ca
darbhabhasmasamāsīnaḥ prāṇānāyamya vāgyataḥ /
tāvatsa devatārūpo dhyānaṃ cāntaḥ samācaret
śikhāṃte dvādaśāṃgulye sthitaṃ sūkṣmatanuṃ śivam /
aṃtaścaraṃtaṃ bhūteṣu guhāyāṃ viśvamūrtiṣu
sarvābharaṇasaṃyuktamaṇimādi guṇānvitam /
dhyātvā taṃ dhārayeccitte tadvyāptyā pūrayettanūm
tayā dīptyā śarīrasthaṃ pāpaṃ nāśamupāgatam /
svarṇaṃ pāradasaṃparkādraktaṃ śvetaṃ yathā bhavet
taddvādaśadalāvṛttamaṣṭapaṃcatrireva vā /
parikalpyāsanaṃ śuddhaṃ tatra liṃgaṃ nidhāya ca
guhāsthitaṃ maheśānaṃ liṃge saṃciṃtayettathā /
śodhite kalaśe toyaṃ śodhitaṃ gaṃdhavāsitam
sugaṃdhapuṣpaṃ nikṣipya praṇavenābhimaṃtritam /
prāṇāyāmaśca praṇavaḥ śūdreṣu na vidhīyate
prāṇāyāmapade dhyānaṃ śivetyoṅkāramaṃtraṇam /
gaṃdhapuṣpākṣatādīni pūjādravyāṇi yāni ca
tāni sthāpya samīpe tu tataḥ saṃkalpayiṣyate /
śivapūjāṃ kariṣyāmi śivatuṣṭyarthameva ca
iti saṃkalpayitvā tu tata āvāhanādikam /
kṛtvā tu snānaparyaṃtaṃ tataḥ snānaṃ prakalpayet
namastetyādimaṃtreṇa śatarudriyavidhānataḥ /
avicchinnā tu yā dhārā muktidhāreti kīrtitā
tayā yaḥ snāpayenmāsaṃ japanrudramupāṃśu vā /
ekavāraṃ trivāraṃ ca paṃca sapta navāpi vā
ekādaśamatho vāramathaikādaśacānvitam /
muktisnānamidaṃ jñeyaṃ māsaṃ mokṣapradāyakam
śaivayā vidyayā snānaṃ kevalaṃ praṇavena ca /
mṛṇmayairnālikerasya śakalaiścormibhistathā
kāṃsyena muktā bhuktyā ca puṣpādika sareṇavā /
snāpayeddevadeveśaṃ yathāsaṃbhavamīritaiḥ
śṛṃgasya ca vidhiṃ vakṣye snānayogyaṃ yathā bhavet /
pūrvamaṃtastu saṃśodhya bahiraṃtastu śodhayet
susnigdhaṃ laghukṛtvātha nāgaṃ chiṃdyātkathaṃcana /
nīcaikadeśavinyastadvāradroṇyā suvṛttayoḥ
kuśānuyutayā snānaṃ devāya parikalpayet /
evaṃ gavayaśṛṃgasya jalamūrtirathocyate
dvāre niṣiddhalohārddhaṃ saṃdhidvārā samanvite /
yogavaktraṃ nāgadaṃḍaṃ nāgākāraṃ prakalpayet
phalasthāne tu caṣakaṃ daṃḍena samaraṃdhrakam /
tatraiva pātayettoyamūrddhvayaṃtraghaṭe sthitam
pātayedatha cānyena vāmenaiva kareṇa vā /
muktidhārākṛtā tena pavitraṃ pāpanāśanam
evaṃ saṃsthāpya deveśaṃ paṃcagavyaistathaiva ca /
paṃcāmṛtairatha snāpya madhuratritayena ca
vibhūṣya bhūṣakairdevaṃ punaḥ snāpya maheśvaram /
śītopacāraṃ kṛtvātha tata ācamanādikam
vastraṃ tathopavītaṃ ca paṃcagaṃdhakameva ca /
karpūramaruvaṃ cāpi pāṭīramatha vā bhavet
ubhayaṃ miśritaṃ vāpi śivaliṃgaṃ prapūjayet /
kṛtsnapīṭhaṃ gaṃdhapūrṇaṃ yadvā vibhavasārataḥ
tūṣṇīmathopacāraṃ vā kāliyaṃ puṣpamarpayet /
śrīpatramarucityājaṃ yathāśaktyākhilaṃ yathā
anekadravyadhūpaṃ ca guggulaṃ kevalaṃ tathā /
kapilāghṛtasaṃyuktaṃ sarvadhūpāya śasyate
dhūpaṃ datvā yathāśakti kapilāghṛtadīpakān /
athavāpyājyamātreṇa dīpāndatvopahārakam
yathāśaktyupapannaṃ ca datvā puṣpasamanvitam /
mukhaśuddhiṃ tato datvā datvā tāṃbūlamādarāt
pradakṣiṇanamaskārau pūjaivaṃ hi samāpyate /
gītāṃgapaṃcakaṃ paścāttāni vijñāpayāmi te
gītaṃ vādyaṃ purāṇaṃ ca nṛtyaṃ hāsoktireva ca /
nīrājanaṃ ca puṣpāṇāmaṃjaliścākhilārpaṇam
kṣamā codvāsanaṃ caiva kīrtitaṃ copacārakam /
bhūṣaṇaṃ ca tathā chatraṃ cāmaraṃ vyajanaṃ tathā
śivopavītaṃ kaiṅkaryaṃ ṣaḍīśānopacārakam /
dvātriṃśadupacāraistu yaḥ samārādhayecchivam
ekenāhnā samastānāṃ pāpānāṃ nāśanaṃ dhruvam /
dvātriṃśadupacāraṃ syātpūjanaṃ tūttamottamam
sadāśiva uvāca-
evametatkapiśreṣṭha tava pūjāṃ vadāmyaham /
matpādayugalaṃ pūjya sarvapūjākaro bhava
ārādhyetthaṃ yathāliṃge tanmamārādhanaṃ kuru /
hanūmānuvāca-
guruṇā liṃgapūjaiva niyatā kalpitā mama
tāṃ karomi purā deva paścāttvatpādapūjanam /
ityuktvaiva namasyeśaṃ śivaligārcane'bhavat
sarastīramatho gatvā kṛtvā saikatavedikām /
tālapatrairviracitamāsanaṃ parikalpayet
prakṣālya pādahastau tu samācamya samāhitaḥ /
bhasmasnānamatho cakre punarācamya vāgyataḥ
devavedyāmatho cakre padmāni sumanoharam /
anaṃtaraṃ tālapatraṃ padmāsanagataḥ kapiḥ
prāṇānāyamya sanyāsaṃ śukladhyānasamanvitaḥ /
praṇamya gurumīśānaṃ japannāsīdataḥ param
atha devārcanaṃ kartuṃ yatnamāsthitavānapi /
palāśapatrapuṭakadvayānīta jalaṃ śuci
śiraḥkamaṃḍalugataṃ nidhāyāgniṃ trimaṃtritam /
āvāhanādi kṛtvātha snānaparyantameva ca
atha snāpayituṃ devamādāya karasaṃpuṭe /
kṛtvā nirīkṣaṇaṃ devaṃ pīṭhaṃ no dṛṣṭavānkapiḥ
liṃgamātraṃ karagataṃ dṛṣṭvā bhītisamanvitaḥ /
idamāha mahāyogī kiṃ vā pāpaṃ mayā kṛtam
yadetatpīṭharahitaṃ śivaliṃgaṃ karasthitam /
mamādya maraṇaṃ siddhaṃ pīṭhaṃ cennāgamiṣyati
atha rudraṃ japiṣyāmi tadāyāti maheśvaraḥ /
iti niścitya manasā jajāpa śatarudriyam
athāpi na samāyāto maheśo'tha kapīśvaraḥ /
rudraṃ nyapātayadbhūmyāṃ vīrabhadraḥ samāgataḥ
kimarthaṃ rudyate bhakta rudihetuṃ vadasva me /
hanūmānuvāca-
pīṭhahīnamidaṃ liṃgaṃ paśya me pāpasaṃcayam
vīrabhadra uvāca-
yadi nāyāti pīṭhaṃ te liṃge mā sāhasaṃ kṛthāḥ /
dāhayiṣyāmyahaṃ lokaṃ yadi nāyāti pīṭhakam
paśya darśaya me liṃgaṃ pīṭhaṃ yadyāgataṃ na vā /
atha dṛṣṭvā vīrabhadro liṃgaṃ pīṭhamanāgatam
dagdhukāmo'khilām̐llokānvīrabhadraḥ pratāpavān /
analaṃ bhuvi cikṣepa kṣaṇāddagdhā mahī tadā
atha saptatalāndagdhvā punarūrddhvamavartata /
paṃcorddhvalokānadahajjanalokanivāsinaḥ
lalāṭanetrasaṃbhūtaṃ nakhenādāya cānalam /
jaṃbīraphalasaṃkāśaṃ kṛtvā karatale vibhuḥ
yadi nāyāti pīṭhaṃ te dagdhā lokā na saṃśayaḥ /
anāyātamatho dṛṣṭvā vīrabhadraḥ pratāpavān
sanakādayo mahātmāno jñātvā yogena cāgaman /
gautamasyāśramavaraṃ samāgamya maheśvaram
na dṛṣṭavaṃto devādiṃ vidyamānamapi dvijāḥ /
astuvannatha ca stotraiḥ sarvavedasamudbhavaiḥ
ॐnamo devadevāya tasmai śuddhaprabhāciṃtyarūpāya tasmai /
namaḥ surāṇāmadhīśāya tasmai namo vedaguhyāya śuddhāya tasmai
namaḥ śivāyādidevāya tasmai namo vyālayajñopavītāya tasmai /
namaḥ surānaṃdasaṃdoha varṣatrayī biṃduviśvaṃbharāya tasmai
pṛthivyatho vāyurākāśamāpaḥ punaḥ śaśī vahnisūryyau tathātmā /
yasyāṣṭaitā mūrtayaḥ śaṃkarasya tasmai namo jñānagamyāya śaśvat
etāṃ stutimathākarṇya bhaganetrapradaḥ śivaḥ /
viṣṇumāha ca gaccha tvaṃ samānaya ca tāndvijān
ānītāstena hariṇā devāya praṇatāstu te /
tānāha śaṃkaro vākyaṃ kimarthaṃ yūyamāgatāḥ
munaya ūcuḥ -
deva dvādaśalokānāṃ dṛśyaṃte bhasmarāśayaḥ /
sthitamekaṃ vanamidaṃ paśya tvaṃ lokasaṃkṣayam
sadāśiva uvāca-
ūrddhvasthapaṃcalokānāṃ dāhe saṃdeha eva naḥ /
kathamaṃgāravṛṣṭiśca kathaṃ no vā mahādhvaniḥ
munaya ūcuḥ -
bhītirasmākamadhunā vartate vīrabhadrataḥ /
sa evāṃgāravṛṣṭiṃ ca pipāsuriva tāmapāt
devotha vīramāhūya kiṃ vīretyabravīdbhavaḥ /
vīro hanūmato liṃgapīṭhābhāvādidaṃ kṛtam
kapeścittaṃ parijñātuṃ mayā kṛtamidaṃ bṛhat /
kṛpānidhiratho devo yathāpūrvamakalpayat
dagdhānapyakhilām̐llokānpūrvataḥ śobhanānvibhuḥ /
kalpayāmāsa viśvātmā vīrabhadramathābravīt
āliṃgyāghrāya śirasi tāṃbūlaṃ dattavānharaḥ /
athāsau hanumānīśa pūjanaṃ kṛtavānatha
ekaṃ vanacaraṃ tatra gaṃdharvaṃ savipaṃcikam /
idamāha mahāvīṇā mama vai dīyatāmiti
gaṃdharvo na mayā tyājyā vīṇā prāṇasamā mama /
mamāpi prāṇasadṛśī vīṇetyāha kapīśvaraḥ
atha muṣṭinipātena gaṃdharve patite kapiḥ /
ādāya vīṇāṃ mahatīṃ svarataṃtusamanvitām
alābusaṃyutāṃ kṛtvā rājavṛkṣaphalākṛtim /
tasyorasi vinikṣipya gāyannāgācchivāṃtikam
bṛhatīkusumaiḥ śuddhairdevapādāvapūjayat /
tasmai varamatha prādādākalpaṃ jīvitaṃ punaḥ
samudralaṃghane śaktiṃ varaṃ prādādathāparam
samastabhūṣāsuvibhūṣitāṃgaḥ svadīptimaṃdīkṛtadevadīptiḥ /
prasannamūrtistaruṇaḥ śivāṅgakaḥ saṃbhāvayāmāsa samastadevān
pītamudgamanīyaṃ ca samādāya maheśvaraḥ /
pītavastramidaṃ deva tvaṃ gṛhāṇa hare śubham
brahmaṇe raktavasanaṃ sarveṣāṃ vasudastathā /
devarṣidānavādīnāṃ dattavānvasuyugmakam
rāmopi caitadākarṇya śaṃbhave yugmamarpayat /
susūkṣmaṃ bahumūlyaṃ ca svarṇabhūṣaṇameva ca
atha bhuktvā sukhāsīnaḥ sāmātyaḥ sapurohitaḥ /
nānāmunigaṇairbhūpairvānarairgautamī taṭe
śaṃbhuṃ purāṇatattvajñaṃ rāghavo vākyamabravīt /
tvameva sarvaṃ jānīṣe sarvadharmaguhāśayam
kasminkasminyuge brahmankiṃviśiṣṭaṃ vadasva me /
śaṃbhuruvāca-
dhyānameva kṛte śreṣṭhaṃ tretāyāṃ yajña eva ca
dvāpare cārcanaṃ tiṣye dānaṃ ca harikīrtanam /
sarvaṃ ca śastaṃ sarvatra dhyānaṃ na ca kalau yuge
narāṇāṃ mugdhacittatvātkṛcchrasthānāṃ viśāṃpate /
na dharme niyatābuddhirna vede naiva ca smṛtau
na kratau na svadhākāre purāṇānāṃ ca na śrutau /
na yajñena ca tīrtheṣu na ca śuśrūṣaṇe satām
nejyāyāṃ devatānāṃ ca na svajātīyakarmmaṇi /
na devasmaraṇenāpi na ca kvāpi vṛṣe nṛpa
ataśca dīrghakālānāṃ puṇyānāmakṣamā narāḥ /
dānaṃ tu svalpakālatvātkartuṃ śaknoti mānavaḥ
ataśca kaliduṣṭānāṃ prāyaścitaṃ na vidyate /
keṣāṃcitpāpanāśaḥ syātprāyaścittaistu nānyathā
brahmajñānī gayāśrāddhī kāśīgaṃtā śrutau rataḥ /
purāṇajñāvamāścaite śrotā tasya ca rāghava
yugānāmanusāreṇa tathārthasya vivecanāt /
sva para pratyayotpādātparabrahmaprakāśanāt
purāṇavaktā sarvasmādbrāhmaṇastu viśiṣyate /
tenāpi ca kṛtaṃ pāpaṃ na sajyetkimutānyataḥ
anyeṣāmapi keṣāṃcitpurāṇaṃ pāpanāśanam /
yaḥ purāṇeṣu viśvāsī vaktāraṃ manyate gurum
brahmavidyāpradātāraṃ viśeṣaṃ jñātibaṃdhutaḥ /
tasya pāpāni sarvāṇi vilayaṃ yāntyasaṃśayam
atha śrīśailagamanaṃ pūjakasya maheśituḥ /
ataḥ kalau manuṣyāṇāṃ purāṇaṃ pāpanāśanam
purā kaliyuge rāma vṛttaṃ saṃkīrtaye śṛṇu /
āsīttu gautamo nāma brāhmaṇo vedavarjitaḥ
tasya puṣṭiḥ paśuścāstāṃ bhrātarau vedavarjitau /
tābhyāṃ saha kṛṣiṃ cakre tatra vṛddhimavāpa ca
dhanadhānyādikaṃ kiṃcidrājānaṃ dattavānatha /
uvāca vacanaṃ kiṃcidadhikāraṃ nirūpaya
arthaṃ na gamayiṣyāmi tau śaktau bhrātarau mama /
rājovāca-
brāhmaṇasyādhikāro hi vaidike dharmakarmaṇi
tadanyatra niyuktasya brāhmaṇyaṃ vipraṇaśyati /
gautama uvāca-
yugeṣvanyeṣu dharmoyaṃ kalidharmo na tādṛśaḥ
bhūpati tvaṃ hi bhūpāla nṛpāṇāṃ dharma ucyate /
brāhmaṇaśca parikṣīṇastaṃ kurvannaiva duṣyati
śūdrāṇāṃ tu kṛṣirddharmo nāpadyapyagrajanmanaḥ /
tasmātkṣattreṇa vartiṣye grāmānmama samādiśa
anyatra cātra kṣattreṇa vartanaṃ mama rocate /
anyanna tu tathetyukto dadau grāmāndvijanmanaḥ
grāmādhikāraduṣṭasya vartanaṃ tvanyathābhavat /
abhakṣi māṃsaṃ cāpāyi surā cābhāṣi durvacaḥ
parayoṣā tathā gāmi parasvaṃ pratyahāri ca /
akrīḍi dyūtamasakṛtkalaṃjaṃ cādi durbhujā
nāpūji jagatāmīśaḥ śivo vā viṣṇureva vā /
evaṃ kālena durvṛttaṃ rājā vākyamabhāṣata
vipra vipratvamutsṛjya śūdratvaṃ prāptavānasi /
tasmānniyogadharmeṇa bhavaṃtaṃ bhraṃśayāmi ca
māstu vipratvamadyaiva śūdrataiva varaṃ mama /
tadṛte yadi viprāste na bhokṣyaṃti varaṃ mama
na hi sarvamidaṃ tyaktuṃ śaktohaṃ pṛthivīpate /
śaṃbhuruvāca-
evaṃ vadati durvipre rājā tūṣṇīmatiṣṭhata
sa tu vai śūdratulyaśca bubhujennaṃ sahāmiṣam /
kadācidatha durvṛttaḥ pratolīmaṃḍapasthitaḥ
dvijena paṭhyamānaṃ tu padyaṃ tu śrutavānidam /
hṛdaye padyametattu dvijeritamatiṣṭhata
parātparataraṃ yāṃti nārāyaṇaparāyaṇāḥ /
na te tatra gamiṣyaṃti ye dviṣaṃti maheśvaram
vyākhyānamapi ca śrutvā paurāṇikamabhāṣata /
kīdṛṅnārāyaṇaḥ proktaḥ kīdṛśopi maheśvaraḥ
kiṃ paraṃ tvayanaṃ proktaṃ dveṣaḥ kīdṛgudāhṛtaḥ /
kiṃ tatparamiti khyātaṃ tataḥ parataraṃ ca kim
paurāṇika uvāca-
paraṃ tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ sukhavyaktaikalakṣaṇam /
tataḥ parataraṃ viṣṇorddhāma tadbrahmaṇodhikam
avināśitayā tattu kīrtitaṃ paramaṃ padam /
tanmadhye puruṣo viṣṇustadaṃga paramaṃ vibhuḥ
āpo hi narajanmatvānnārāḥ proktā manīṣibhiḥ /
nārāścāsyāyanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
tatparaṃ vartanaṃ yeṣāṃ te proktāstatparāyaṇāḥ /
mahadādīni tatvāni yāni teṣāṃ ya īśvaraḥ
sūryāgniśaśinetro'sau maheśaḥ syādumāpatiḥ /
dveṣo hi vairaṃ vijñeyamīśvare paramātmani
śaṃbhuruvāca-
evaṃ purāṇabhaṭṭena samīritamidaṃ vacaḥ /
ciṃtayanpunarapyāha mādṛśasya kathaṃ gatiḥ
paurāṇiko'tha taṃ prāha śṛṇu vakṣyāmi te gatim /
kuru sarveṇa yatnena prāyaścittaṃ yathāvidhi
dharmaṃ cara yathāśakti yathākālaṃ yathāvidhi /
vimuktapāpaḥ paścāttvamuttamāṃ gatimeṣyasi
purāṇamathavā nityaṃ śṛṇuṣvāvahitaśca san /
nirāśo vā maheśānaṃ pūjayasva pinākinam
devaṃ vā puṃḍarīkākṣaṃ keśavaṃ kleśanāśanam /
saṃnyāsamathavā nityaṃ brahmajñānaparo bhava
athavā gaccha kāśīśaṃ muktau vā mṛtimāpnuhi /
gayāṃ vā gaccha tatra tvaṃ śrāddhaṃ kartuṃ prayatnataḥ
athavā sarvavedānāṃ sāraṃ pātakanāśanam /
rudraṃ rudrapriyakaraṃ japa pratyahamādarāt
śrīśailamathavā gaccha kedāramathavecchayā /
athavā prativarṣe tu māghasnānaṃ pravartaya
kimatra bahunoktena dharmabhaktaḥ sadā bhava /
naivaṃ narakavāsaste bhavitā tu dvijādhama
gautama uvāca-
śrutvā sarvaṃ kariṣyāmi purāṇaṃ bhavato mukhāt /
śāstraṃ viśvāsahetuṃ ca varjaṃ cāpi vadasva me
paurāṇika uvāca-
varjyaṃ māṃsaṃ surā'nyastrī bhogo dyūtaṃ vikatthanam /
pāruṣyamanṛtaṃ māyā devadevaviniṃdanam
gurūṇāṃ suravṛddhānāṃ purāṇasmṛtibhāṣiṇām /
niṃdanaṃ śvetavṛṃtākaṃ kṛtakālābuvartanam
bījapūraṃ kusuṃbhaṃ ca lohitaṃ śṛṃgameva ca /
araruṃ nālikeraṃ ca kūṣmāṃḍakaṃ tathaiva ca
kovidāraphalaṃ tailapakvaṃ mānavajaṃ payaḥ /
vārdhrīṇasa kharī dugdhaṃ sūtikā kṣīramāvikam
auṣṭramekaśaphakṣīraṃ mārgamājaṃ nṛsaṃbhavam /
vivatsāsaṃdhinīkṣīraṃ lavaṇaṃ caiva yogi yat
nālikerarasaṃ kāṃsye tāmre madhu ca sīsake /
kāce takraṃ karaṃbhāṃśca ghṛtāktānnaiva kārayet
homaṃ tu mṛṇmaye pātre puroḍāśaṃ tu rājate /
na seveta paraṃ loke śubhārthī tu vicakṣaṇaḥ
pātrāṃtaścūrṇalepo'pi tatra bhakṣaṇameva ca /
kramukasya tathā bhakṣaścūrṇapatrasya caiva hi
kramukasyāpi pakvasya bhakṣaṇaṃ kramiyoginaḥ /
pāyase lavaṇaṃ caiva kevalaṃ ca karārpitam
siṃdhusaurāṣṭrakāṃbojamāgadheṣu ca siṃhale /
na doṣāya bhavettatra kṣīraṃ ca lavaṇānvitam
kṣīrāṇi ca samastāni lavaṇāni ca yogataḥ /
deśeṣvanyeṣu doṣāya pāne caiveha saṃśayaḥ
kimatra bahunoktena sadbhirniṃdyaṃ vivarjayet /
śaṃbhuruvāca-
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇasya mahātmanaḥ
svameva bhavanaṃ gatvā ciṃtayāmāsa duḥkhitaḥ /
rātrau mṛtyurdivā ceti na jānāti mahānapi
paraloke sukhaṃ duḥkhamiha bhogavinodanam /
krimikīṭamanuṣyādyaiḥ sukha duḥkhaiḥ pṛthakpṛthak
pratijīvaṃtu hetūnāṃ bhedo'pi suviniścayaḥ /
ekasyāpi hi jīvasya nāsti caikavidhā sthitiḥ
janmakāle mahā'jñānaṃ śaiśavetyalpabodhanam /
skhalatpadelpavijñānaṃ bālye cālpaṃ tathaiva ca
kaumāre krīḍanaratiryauvane viṣayoṣitam /
yauvane vinivṛtte tu dravyasaṃpādaneṣaṇā
vārddhake bhogalipsā ca na bhoktuṃ kṣamatepi ca /
dūṣikā śleṣmalālābhirvalīpalitakaṃpanaiḥ
śvāsakāsānilākṣiptairhṛṣīkairvikalairyutaḥ /
kiṃciddhartuṃ na śaknoti na ca jānāti kiṃcana
tiṣṭhaṃtīṣu parastrīṣu guhyasthānaṃ pradarśayet /
kośakaṃḍūyanaparaḥ krūro jīvitalakṣaṇaiḥ
kaṃḍūyate sphicau vastramuddhṛtya ca vicālayan /
bhuṃjānaḥ śleṣmaṇā grāsaṃ grasituṃ na ca śaknuyāt
yadā kāsastadā jajñe pāyuvāyuśca śabdavān /
niḥsṛtiśca malasyāpi śleṣmanirgama eva ca
snuṣādibhartsanaṃ bāla tālahāsyanidarśanam /
gurunirgamanādīni saṃciṃtya ca punaḥ punaḥ
āhūto bhojanādyarthaṃ bhojyānnādi viniṃdayan /
ciramuṣṇaṃ ca nirbhartsya punaściṃtāmavāpa saḥ
atiduṣkṛtikarmmāhaṃ kathaṃ bhokṣye kathaṃ svape /
kathaṃ tiṣṭhe kathaṃ gacche paralokaḥ kathaṃ bhavet
iti ciṃtākulo nityaṃ na namatyaparānvitaḥ /
dvijasya sadanaṃ gatvā purāṇajñasya rāghava
lajjāvākkṛtavaktraśca kiṃkaromītyabhāṣata /
na kiṃcidapyuvācāsau dvijaḥ paurāṇikastadā
pāpoyamiti vijñāya śiṣyeṇa niragāmayat /
gautamopi vinirgamya dvāryeva ca bahiḥ sthitaḥ
bhuvyāsīnaṃ tu vijñāya purāṇārthavicārakam /
kathaṃ kathamapi prāpya pīṭhaṃ dattaṃ ca nābhajat
niṣaṇṇo bhūtale rāma purāṇajñamabhāṣata /
prāyaścittaṃ kariṣyāmi tadatraiva vidhīyatām
brāhmaṇa uvāca-
pāpāni kīrtayasva tvaṃ sarvathaiva kṛtāni tu /
sa cāpi nā'kṛtaṃ kiṃcinmayā pāpamitīrayan
rudanpapāta bhūmyāṃ ca kathaṃ tāteti pīḍitaḥ /
brāhmaṇastamatha prāha prāyaścittaṃ na vidyate
mahāpāpaṃ trirāvṛtte punaśca yadi cetkṛtam /
gautama uvāca-
paurāṇika mahābhāga prāpyāpi tvāmahaṃ katham
pāpayukto dvijaśreṣṭha saṃgatirviphalā bhavet /
paurāṇika uvāca-
śāstraṃ pramāṇaṃ sarveṣāṃ prāyaścittavinirṇaye
tadvinā yo hi taṃ brūyātprāyāścittaṃ na tadbhavet /
sakṛtkṛte sakṛtproktaṃ dvitīye dviguṇaṃ bhavet
tṛtīye triguṇaṃ proktaṃ caturthe nāsti niṣkṛtiḥ /
tvayā kṛtaṃ tu bahudhā caturvidhamapīcchayā
kathaṃ vaktumahaṃ śaktaḥ prāyaścittaṃ bhavādṛśe /
gautamo'pi punaḥ prāha kva gaṃtavyaṃ mayeti ca /
upavāsatrayaṃ kṛtvā śivarātrimaviṃdata
caturthamupavāsaṃ ca cakārātīva duḥkhitaḥ /
pāraṇaṃ cāpyamāyāṃ sa kṛtavānphalavalkalaiḥ
atha pradakṣiṇaṃ cakre śrīśailasya ca sa dvijaḥ /
gatavānmaṃdiraṃ paścācciṃtayātikṛśaḥ śvasan
kathaṃ pāpanivṛttirme tūṣṇīṃbhūtasya setsyati /
anaṃtamavicāryaṃ kiṃ pāpaṃ ca sumahattaram
śrutvā na kopi me brūyātprāyaścittaṃ vidhīyatām /
kiṃtu kasminpurāṇe tu śrute jñātaṃ bhaviṣyati
iti kṛtvā matiṃ sotha purāṇajñamabhāṣata /
purāṇamekaṃ me tāta vyākhyātu bhagavāniti
jātakarmādisaṃskārānkārayasva mamāśu vai /
dvijo bhūtvā śṛṇomyadya prāyaścittaṃ karomyataḥ
vidhāyakaṃ purāṇaṃ me bhaviṣyati ca kīrtitam /
ataḥ śakyaṃ kariṣyāmi purāṇārthaṃ viniścayan
paurāṇika uvāca-
yathāvatkīrtayiṣyāmi purāṇaṃ pāpanāśanam /
yathājñānaṃ yathāśakti yathāśuddhaṃ yathāvidhi
kiṃ vāṃcchasi purāṇaṃ tu kīrtayiṣye tadeva tu /
gautama uvāca-
sarvaṃ ruci purāṇaṃ me vaktavyaṃ kiṃ hitaṃ vada
śrute yasminbhidā naiva jāyate tu harīśayoḥ /
paurāṇika uvāca-
kaurmoktaṃ yatpurāṇaṃ taddevayorabhidābhidham
śṛṇoti yastatprathamaṃ tasya pāpaṃ vinaśyati /
tasya vaktā tu yo viprastasya vighnāṃtaraṃ bhavet
śrotavyaṃ manyate pāpo yadi bhāryā vinaśyati /
kiṃcaikaṃ duṣkaraṃ vakṣye śroturvakturaniṃdakam
vyākhyātari yadi prītirddharmādeva prakāśinī /
ācāradarśane puṇye karmamokṣādidarśake
tadā tuṣṭo maheśaḥ syādviṣṇuriṣṭaphalapradaḥ /
pitarastāritāstena yāṃti te paramāṃ gatim
iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0