પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.114

રામ ઉવાચ-
ક એષ દૃશ્યતે વ્યોમ્નિ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
વિમાનસ્થો મહાદીપ્ત મધ્યાહ્નાર્ક ઇવાપરઃ

દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સર્વમર્ત્યાનાં તસ્યાંકે ચારુહાસિની ।
અપરા શ્રીરિવ બ્રહ્મંસ્તથા પંચસુયોષિતઃ

ગાયંતિ મધુરાં ગીતિં સુભ્રૂભંગનિરીક્ષણૈઃ ।
મંદસ્મિતૈઃ કરતલશબ્દાસ્ફોટિકયા તથા

ક્વચિદ્ગલકૃતૈર્ગીતૈરન્યોન્ય કરતાડનૈઃ ।
અન્યોન્ય મુખમાલોક્ય પ્રલોભૈર્ગીતપૂર્વકૈઃ

ક્રીડન્નાસ્તે મહાયોગી પદ્મકિંજલ્કસન્નિભઃ ।
એવં ચરિતપુણ્યેન કેન વા તદ્વદસ્વ મે

શંભુરુવાચ-
એષ વિપ્રઃ પુરા રામ સર્વસંપત્સમન્વિતઃ ।
નાનાવિધસુખોપેતો ભાર્ય્યાપોષણતત્પરઃ

અપુત્રો દાનહીનશ્ચ દેવતાર્ચનવર્જિતઃ ।
પંચયજ્ઞવિહીનશ્ચ સ્વાધ્યાયપરિવર્જિતઃ

પ્રાતર્મ્મધ્યાહ્નસાયાહ્નભોજનપ્રવણોઽશુચિઃ ।
કદાચિદગમદ્ગેહં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ

ત્ર્યંબકસ્ય ગિરૌ પુણ્યે નાનામુનિગણાશ્રિતે ।
તત્રાપિ શોભિતગૃહં સ્ફટિકસ્તંભકલ્પિતમ્

અગુરુદ્રવકસ્તૂરીચંદ્ર કુંકુમચર્ચિતા ।
ભિત્તિર્યસ્ય ચ સંતાનકુસુમામોદસૌષ્ઠવમ્

કસ્તૂરિકા પુષ્પરસ સમુત્સેચિતભૂતલમ્ ।
સૂક્ષ્મ સુશ્વેતવિવિધવિતાનપરિશોભિતમ્

અંગણં શોભિત મહાકદલીપૂગશોભિતમ્ ।
સમીપસરસીજાત મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્

પાટીરતરુસંભૂત ગંધપૂરિતદિઙ્મુખમ્ ।
શિક્ષાગીતકૃતાલ્હાદ ગીતપૂરિતદિઙ્મુખમ્

નિદાઘજનિતાતાપ નાશયંત્રવિનિર્મિતમ્ ।
કદલીદલસંચ્છાદિ પાવકાકલ્પિતચ્છદમ્

પાટીરતરુસુસ્નિગ્ધ સાંદ્ર દ્વારકપાટકમ્ ।
સૌગંધિકમહામોદિ કલ્પિતાંતર ભિત્તિકમ્

ઈશાનભાગસુભગ રતિકલ્પિત વેદિકમ્ ।
હાટિકાકલ્પિતપદં વિચિત્રવેદિકાયુતમ્

સુસ્નિગ્ધનિ બિડચ્છાયં વટમૂલોપકલ્પિતમ્ ।
પ્રસૂનકદલીખંડ સરોભિઃ પ્રાંતશોભિતમ્

મહાવટાગ્રસંલગ્ન તુષારિતપયોધરમ્ ।
નાકોપવનસંપન્ન વિચિત્રારામ શોભિતમ્

વાપીકૂપતડાગાદ્યમનેકવનશોભિતમ્ ।
મંદં મંદં વવૌ વાયુર્યત્ર ગેહે સુખપ્રદઃ

વાદિન્યશ્ચારુસર્વાંગ્યો વાદ્યાનિ સ્મરસંપદઃ ।
વીણાં વેણું ત્રિવેણું ચ વાદયંતિ વરાંગનાઃ

તૌર્ય્યત્રિકકૃતો નાર્ય્યશ્ચતુર્દિક્ષુ તથોર્દ્ધ્વતઃ ।
સુવર્ણાદિકપાત્રેષુ વટકા ભસ્મનઃ શુભાઃ

વાસિતાઃ સર્વગંધૈશ્ચ સુધૂપૈરપિ ધૂપિતાઃ ।
કુશગ્રથિતસંઘાશ્ચ અક્ષમાલાશ્ચ કોટિશઃ

કૃષ્ણાજિનસહસ્રાણિ બહિઃ પ્રાંતે સ્થિતાનિ ચ ।
એતાદૃશે ગૃહવરે દેવવંદ્યો મુનીશ્વરઃ

કર્પૂરાદીંશ્ચ સંસ્થાપ્ય ચતુર્દિક્ષુ મુનીશ્વરઃ ।
પાટીરપીઠે કર્પૂરસિંહાસનમકલ્પયત્

સૂક્ષ્મં શ્વેતં ચ સુસ્રિગ્ધમાવૃત્તં ઘનસારકૈઃ ।
સુગંધવાસિતજલૈઃ સ્નાપ્ય ક્ષીરેણ શંકરમ્

અન્યૈશ્ચ વૈદિકૈર્મંત્રૈઃ સ્નાપયિત્વા સદાશિવમ્ ।
દારુચંદ્રોપપીઠે તુ વસ્ત્રપીઠં નિધાય ચ ।
પાત્રિકામગ્રતઃ સ્થાપ્ય સ્થાપયિત્વા દલેષ્વમૂન્

એકસ્મિન્નક્ષતાઃ પાત્રે અન્યસ્મિન્સતિલાક્ષતાઃ ।
પંચગંધકમેકસ્મિન્નન્યસ્મિન્નષ્ટગંધકમ્

કાશ્મીરં મૃગનાભિં તુ કર્પૂરં ચંદનં તથા ।
પાત્રેષ્વન્યેષુ વિન્યસ્ય પૂજાસ્થાને પ્રકલ્પ્ય ચ

નાનાવરણમાર્ગેણ પૂજા તત્ર વિધીયતે ।
લિંગમધ્યે સ્થિતો દેવઃ પંચવક્ત્રઃ સદાશિવઃ

તસ્ય પ્રાવરણં લિંગં શક્તિસ્તસ્ય વિધીયતે ।
શક્તેરાવરણં વિષ્ણુર્વિષ્ણોરાવરણં વિધિઃ

બ્રહ્મપ્રાવરણં ચંદ્રસ્તસ્ય સૂર્યસ્તતઃ શ્રુતિઃ ।
દિગ્દેવતાસુ તદ્ગુપ્તિસ્તાસામાવરણં દિશઃ

દિશામાવરણં શંભુસ્તસ્ય ચાવરણં ગુણાઃ ।
દશપ્રાવરણં હ્યેતચ્છિવલિંગાર્ચનં શુભમ્

કેષાંચિન્મતમેતત્સ્યાદથ પ્રાવરણાંતરમ્ ।
વિદ્યાવરણમાખ્યાતં તદુમાવરણં સ્મૃતમ્

વિષ્ણુરાવરણં તસ્યા વિષ્ણોશ્ચાવરણં વિધિઃ ।
બ્રહ્મપ્રાવરણંચંદ્રસ્તસ્ય ભાનુરથાવૃતિઃ

ભાનોરાવરણં ચેશ ઇતિ ષોઢાવૃતિઃ સ્મૃતા ।
વિધિં વિના સમાખ્યાતં પંચાવરણમુત્તમમ્

શશાંકવિષ્ણુશક્તીનામેતદાવરણત્રયમ્ ।
અંબિકાવરણં પ્રોક્તમેકાવરણમુત્તમમ્

અથવા લોકપાલાઃ સ્યુરાવૃતિઃ સોમપૂજને ।
અનાવરણમથવા પૂજનં શસ્યતે શિવે

પત્રિકાષ્ટદલેષ્વેવ સ્થિતદ્રવ્યૈર્યજેચ્છિવમ્ ।
પત્રિકાલક્ષણં વક્ષ્યે સર્વકર્મોપયોગિતમ્

સ્વર્ણેન રાજતેનાથ તામ્રેણાથ પ્રકલ્પિતમ્ ।
મુક્તાશુક્તિનિભં કુર્યાત્પત્રિકાષ્ટદલં શુભમ્

પદ્મપત્રસમાનાષ્ટકોણાકારં પ્રકલ્પયેત્ ।
પલમાત્રં તતઃ શસ્તં નિર્વૃતં વિસ્તૃતં પદમ્

અસ્થૂલમધ્યમુપરિ પદ્માકૃતિદલાષ્ટકમ્ ।
અથવા શક્તિમાર્ગેણ પંચપત્રં પ્રકલ્પયેત્

ત્રિપત્રમથવા કુર્યાચ્છક્તિભાવે મતેન ચ ।
યથા સ્યાચ્છોભનં પાત્રં તથા કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ

શક્ત્યાંતરિતરુદ્રાક્ષૈઃ કલ્પિતાષ્ટશતૈઃ શુભા ।
માલોપવીતં ત્રિંશત્યા અષ્ટકેન પ્રકલ્પિતમ્

પ્રગંડયોરથૈકૈકં બદ્ધા તુ દ્વે પ્રકોષ્ઠયોઃ ।
શિરસ્યેકા ધૃતા તેન કંઠે ચ પરમર્ષિણા

રુદ્રાક્ષૈઃ સ્ફટિકૈ રત્નૈઃ કલ્પિતા હ્યક્ષમાલિકા ।
વ્યાઘ્રચર્માસનં કૃત્વા પદ્માસનગતો મુનિઃ

આવાહનાસનં ચાર્ઘ્યં પાદ્યં વાચમનીયકમ્ ।
નિર્વર્ત્ય ગંગાસલિલૈઃ સ્નાપયામાસ શંકરમ્

અષ્ટગંધકસંયુક્તૈઃ પુષ્પૈર્બકુલપાટલૈઃ ।
સ્વર્ણભાંડસ્થિતૈર્વસ્ત્રશોધિતૈર્વાસિતૈર્દૃઢમ્

દ્વારે તામ્રકટાહશ્ચ પ્રબંધદ્રોણિના શુભમ્ ।
ગોશૃંગેણ વિષાણેન ગવયસ્ય તથા ક્વચિત્

દક્ષિણાવર્તશંખેન રત્નપાત્રૈરથાપિ વા ।
સ્વર્ણૈર્વા રાજતૈર્વાપિ તામ્રૈઃ કાંસ્યૈરથાપિ વા

સ્વર્ણૈશ્ચ સૂક્ષ્મકલશૈઃ સ્નાપયામાસ ચેચ્છયા ।
અથવા મૃણ્મયૈઃ કુર્ય્યાત્પદ્મપત્રૈરથાપિ વા

પાલાશૈશ્ચૂતજંબ્વાદ્યૈઃ પાત્રૈઃ સંસ્નાપયેદ્વિભુમ્ ।
સ્નાનાનામથ સર્વેષાં ધારાસ્નાનં વિશિષ્યતે

નમસ્તેત્યાદિમંત્રેણ શતરુદ્રિયસંજ્ઞિના ।
શં ચેત્યાદ્યનુવાકેન શાંતિરૂપેણ ચેશ્વરમ્

આવૃત્ય ચ યથાશક્તિ પશ્ચાદ્ગંધાદિ વિન્યસેત્ ।
તતશ્ચ શોભનૈઃ પુષ્પૈઃ પત્રૈર્બિલ્વૈઃ સમર્ચયેત્

તુલસીમારુવદલૈઃ કલ્હારૈશ્ચ મહોત્પલૈઃ ।
નીલોત્પલૈરુત્પલૈશ્ચ શેષૈશ્ચ કરવીરકૈઃ

કર્ણિકારૈઃ સિતાંભોજૈરપરાજિતયા તથા ।
તિલાક્ષતૈરક્ષતૈશ્ચ શ્રીપત્રૈસ્તિલમિશ્રકૈઃ

એવં મહેશમીશાનં પૂજયામાસ ગૌતમઃ ।
કર્પૂરાગરુકસ્તૂરી સર્જ્જાગરુકચંદનૈઃ

અન્યૈશ્ચ ધૂપયામાસ ષોડશાથ પ્રદીપિકાઃ ।
કર્પૂરવર્ત્તિસંયુક્તા દીપયંત્રોપરિસ્થિતાઃ

નિવેદિતં મહેશાય અથ નૈવેદ્યમુત્તમમ્ ।
સુપક્વશાલિપિષ્ટાન્નં ભક્ષ્યં લેહ્યં ચ ચોષ્યકમ્

મધુરાદિસમોપેતં પંચભક્ષ્યસમન્વિતમ્ ।
અનેકપક્વશાકાઢ્યમનેક પક્વમિશ્રિતમ્

પાનં વિંશતિસંયુક્તં દ્રાક્ષારંભાફલાન્વિતમ્ ।
સૂપાષ્ટકાદિસંયુક્તં યુક્તં મૂલફલાદિના

યથાસંભવસંયુક્તૈરન્યૈરપ્યુપકલ્પિતમ્ ।
અગ્રપુષ્પસમોપેતં નૈવેદ્યં પ્રદદૌ મુનિઃ

સૌવર્ણપાત્રિકા ન્યસ્તનીરાજનસહસ્રકમ્ ।
સોપહારાય દેવાય દત્વા ચૈવ નમસ્ય ચ

પૂગખંડાનથો ઘૃષ્ટાન્પત્રાણિ ક્ષાલિતાનિ ચ ।
અપૃષ્ઠાગ્રાણિ સુશ્વેતચ્છદયાવૃતિકાનિ ચ

ઘનસારકચૂર્ણં ચ ન્યસ્તપત્રત્રયં શુભમ્ ।
સૌવર્ણપાત્રવિન્યસ્તમિદં તાંબૂલમીશ્વરે

અથ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા નમસ્કારાનનંતરમ્ ।
અષ્ટયોષાસ્તતઃ પ્રાપ્તાસ્તંત્રીવેણ્વાદિધારિકાઃ

વિચિત્રવાદ્યવાદિન્યઃ સંપ્રાપ્તા મુનિસન્નિધિમ્ ।
ક્ષુદ્રતાલયુગં ગૃહ્ય સ્વયં ગાતું પ્રચક્રમે

ગૌતમે ગાતુમુદ્યુક્તે તાનં કુર્યુરથાંગનાઃ ।
મંદં મંદં ચ વાદ્યાનિ વાદયંતિ તથાપરાઃ

મધુરં ગાયતિ મુનૌ સ્વરામૂર્તિભૃતસ્તથા ।
પ્રાનૃત્યંત મહેશાગ્રે તદદ્ભુતમિવાભવત્

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો ભગવાન્નારદો મુનિઃ ।
તમાગતં ગૌતમોપિ સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ

આહચૈનંકૃતાર્થોસ્મિનચકશ્ચિન્મયાસમઃ ।
તવાગમનકૃત્યં કિં કુત આગમનં તથા

શ્રીનારદ ઉવાચ-
પાતાલાદાગતોસ્મીહ ભુક્ત્વા વૈ બાણમંદિરે ।
આયાસ્યંતિ મહાત્માનો બાણશુક્રાદયો ગૃહમ્

અથ ક્ષણાદભ્યગાચ્ચ બાણઃ પરપુરંજયઃ ।
વિંશત્યક્ષૌહિણીયુક્તો ગજમારુહ્ય સોસુરઃ

અપરં હિ ગજં શુક્રઃ પ્રહ્લાદો રથમુત્તમમ્ ।
વૃષપર્વા રથવરં બલિસ્તુરગમુત્તમમ્

આગતાનથ તાન્સર્વાનાજ્ઞાય સ તુ ગૌતમઃ ।
સશિષ્યો નિર્જગામાથ હ્યાદાયાર્ઘ્યાદિકં ત્વરા

ગૌતમં ચાપિ તે વીક્ષ્યાવરુહ્ય ચ ગજાદિકાત્ ।
નમશ્ચક્રુરથો દૈત્યાસ્તં નમસ્કૃત્ય ભાર્ગવમ્

આલિંગ્ય રાક્ષસાન્સર્વાન્પૂજયિત્વા યથાવિધિ ।
સેનાયાઃ સન્નિવેશં ચ ચકાર મુનિપુંગવઃ

પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય શુક્રસ્ય જલં મૂર્ધ્નિ ધૃતં તથા ।
વિચિત્રફલસંયુક્તં દત્તવાનર્હણં મુનિઃ

વાપીતડાગસરસી સ્નાનપૂર્વકૃત ક્રિયાઃ ।
સંગમે વર્તમાને તુ ગૌતમસ્યાશ્રમે શુભે

તદ્ગેહં તુ પ્રવિશ્યાથ રાક્ષસાસ્સપુરોહિતાઃ ।
દેવપૂજાપ્રપત્તિં ચ ચક્રુઃ સર્વે દ્વિજાલયે

સદ્યઃ પ્રકલ્પિતાયાં ચ વેદ્યાં શુક્રોઽયજચ્છિવમ્ ।
તસ્યૈવ વામભાગે તુ પ્રહ્લાદોયજદચ્યુતમ્

સોમં ચ બલિરપ્યેવમન્યે ચાસુરપુંગવાઃ ।
અથ બાણોઽયજદ્દેવમેકમેવ ત્રિયંબકમ્

શુક્રોપિ ભગવન્તન્તમુમાનાથમપૂજયત્ ।
ગૌતમોપ્યથ મધ્યાહ્ને પૂજયામાસ શંકરમ્

સર્વે શુક્લાંબરધરા ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહાઃ ।
સિતેન ભસ્મના કૃત્વા સર્વસ્થાને ત્રિપુંડ્રકમ્

નત્વા તુ ભાર્ગવં સર્વે ભૂતશુદ્ધિં પ્રચક્રમુઃ ।
હૃત્પદ્મમધ્યે સુષિરં તત્રૈવ ભૂતપંચકમ્

તેષાં મધ્યે મહાકાશમાકાશે નિર્મલાનલમ્ ।
તન્મધ્યે ચ મહેશાનં ધ્યાયેદ્દીપ્તિમયં શુભમ્

અજ્ઞાનસંયુતં ભૂતં શમલં સર્વસંગતમ્ ।
તદ્દેહમાકાશદીપે પ્રદહેજ્જ્ઞાનવહ્નિના

આકાશસ્યાવૃતં ચાહં દગ્ધ્વાઽઽકાશમથો દહેત્ ।
દગ્ધ્વાકાશમયો વાયુમગ્નિભૂતં તદા દહેત્

અબ્ભૂતં ચ તતો દગ્ધ્વા પૃથિવીભૂતમેવ ચ ।
તદાશ્રિતાન્ગુણાન્દગ્ધ્વા તતો દેહં પ્રદાહયેત્

એવં દહિત્વા ભૂતાનિ દેહી તજ્જ્ઞાનવહ્નિના ।
શિખામધ્યસ્થિતં વિષ્ણુમાનંદરસનિર્ભરમ્

નિષ્પન્નચંદ્રકિરણસંકાશકિરણં શિવમ્ ।
શિવાંગોત્પન્નકિરણૈરમૃતદ્રવસંયુતૈઃ

સુશીતલા તતો જ્વાલા પ્રશાંતા ચન્દ્રરશ્મિવત્ ।
પ્રસારિતસુધારુગ્ભિઃ સાંદ્રીભૂતશ્ચ સંપ્લવઃ

ક્રમેણ પ્લાવિતં ભૂતગ્રામં સંચિંતયેત્પરમ્

ઇત્થં કૃત્વા ભૂતશુદ્ધિં ક્રિયાર્હો મર્ત્યઃ શુદ્ધો જાયતે એવ શુદ્ધઃ ।
પૂજાં કર્તું જાપ્યકર્મ્માપિ પશ્ચાદ્દેવધ્યાને બ્રહ્મહત્યાદિ હાનિઃ

એવં ધ્યાત્વા ચંદ્રદીપ્તિપ્રકાશં ધ્યાનેનારોપ્યાશુ લિંગે શિવસ્ય ।
સદાશિવં દીપમધ્યે વિચિંત્ય પંચાક્ષરેણાર્ચનમવ્યયં તુ

આવાહનાદીનુપચારાંસ્તથાપિ કૃત્વા સ્નાનં પૂર્વવચ્છંકરસ્ય ।
ઉદુંબરં રાજતં સ્વર્ણપીઠં વસ્ત્રાદિછન્નં સર્વમેવેહ પીઠમ્

અંતે કૃત્વા બુદ્બુદાનાં ચ વૃષ્ટિં પીઠે પીઠે નાગમેકં પુરસ્તાત્ ।
કુર્યાત્પીઠે ચોર્ધ્વકે નાગયુગ્મં દેવાભ્યાશે દક્ષિણે વામતશ્ચ

જપાપુષ્પં નાગમધ્યે નિધાય મધ્યે વસ્ત્રં દ્વાદશ પ્રાતિગુણ્યે ।
સુશ્વેતેન તસ્ય મધ્યે મહેશં લિંગાકારં પીઠયુક્તં પ્રપૂજ્યમ્

એવં કૃત્વા બાણમુખ્યા દિતીશા દત્ત્વા દત્ત્વા પંચગંધાષ્ટગંધમ્ ।
પુષ્પૈઃ પત્રૈઃ શ્રી તિલૈરક્ષતૈશ્ચ તિલોન્મિશ્રૈઃ કેવલૈશ્ચ પ્રપૂજ્ય

ધૂપં દત્ત્વા વિધિવત્સંપ્રયુક્તં દીપં દત્ત્વા ચોક્તમેવોપહારમ્ ।
પૂજાશેષં તે સમાપ્યાથ સર્વે ગીતં નૃત્યં તત્રતત્રાપિ ચક્રુઃ

અથાસ્મિન્નંતરે ગૌતમસ્યપ્રાપ્તઃ શિષ્યઃ શંકરાત્મેતિ નામ્ના

ઉન્મત્તવેશો દિગ્વાસા અનેકાવૃતિમાશ્રિતઃ ।
ક્વચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરઃ ક્વચિચ્ચંડાલસન્નિભઃ

ક્વચિચ્છૂદ્ર સમો યોગી તાપસઃ ક્વચિદપ્યુત ।
ગર્જત્યુત્પતતે ચૈવ નૃત્યતિ સ્તૌતિ ગાયતિ

રોદિતિ શૃણુતે વ્યક્તં પતત્યુત્તિષ્ઠતિ ક્વચિત્ ।
શિવજ્ઞાનૈકસંપન્નઃ પરમાનંદનિર્ભરઃ

સંપ્રાપ્તો ભોજ્યવેલાયાં ગૌતમસ્યાંતિકં યયૌ ।
બુભુજે ગુરુણા સાકં ક્વચિદુચ્છિષ્ટમેવ ચ

ક્વચિલ્લેહતિ તત્પાત્રં તૂષ્ણીમેવાભ્યગાત્ક્વચિત્ ।
હસ્તં ગૃહીત્વૈવ ગુરોઃ સ્વયમેવાભુનક્ક્વચિત્

ક્વચિદ્ગૃહાંતરે મૂત્રં ક્વચિત્કર્દમલેપનમ્ ।
સર્વદા તં ગુરુર્દૃષ્ટ્વા કરમાલંબ્ય મંદિરમ્

પ્રવેશ્ય સ્વીયપીઠે તમુપવેશ્યાભ્યભોજયત્ ।
સ્વયં તદસ્ય પાત્રેણ બુભુજે ગૌતમો મુનિઃ

તસ્ય ચિત્તં પરિજ્ઞાતું કદાચિદથ સુંદરી ।
અહલ્યા શિષ્યમાહૂય ભુંક્ષ્વેત્યુક્ત્વાથ સા શુભા

સૌવર્ણે ભાજને ચાન્નં નિધાય ચષકાંતરે ।
પાનાદિકમથો દત્વા એકસ્મિન્પાવકં પુનઃ

નિધાયાંગારનિચયં કંટકાનાં ચયં પરે ।
નિધાય ભુંક્ષ્વ ભુંક્ષ્વેતિ સ ચાપિ બુભુજે મુનિઃ

યથા પપૌ હિ પાનીયં તથા વહ્નિમપિ દ્વિજઃ ।
કંટકાનપિ ભુક્ત્વા સ યથાપૂર્વમતિષ્ઠત

પુરા હિ મુનિકન્યાભિરાહૂતો ભોજનાય ચ ।
દિનેદિને તત્પ્રદત્તં લોષ્ઠમંબુ ચ ગોમયમ્

કર્દમં કાષ્ઠદંડં ચ ભુક્ત્વા પ્રીત્યાથ હર્ષિતઃ ।
એતાદૃશો મુનિરસૌ ચંડાલસદૃશાકૃતિઃ

સુજીર્ણોપાનહૌ હસ્તે ગૃહીત્વા તુ તથા કરે ।
અંત્યજોચિતભાષાભિર્વૃષપર્વાણમભ્યગાત્

વૃષપર્વેશયોર્મધ્યે દિગ્વાસાઃ સમતિષ્ઠત ।
વૃષપર્વા તમજ્ઞાત્વા પીડયિત્વા શિરોઽચ્છિનત્

હતે તસ્મિન્દ્વિજશ્રેષ્ઠે જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
અતીવ કલુષમભવત્તત્રસ્થા મુનયસ્તથા

ગૌતમસ્ય મહાશોકઃ સંજાતઃ સુમહાત્મનઃ ।
નિર્યયૌ ચક્ષુષોર્વારિ શોકં સંદર્શયન્નિવ

ગૌતમઃ સર્વદૈત્યાનાં સંનિધૌ વાક્યમુક્તવાન્ ।
કિમનેન કૃતં પાપં યેન ચ્છિન્નમિદં શિરઃ

મમ પ્રાણાધિકસ્યેહ સર્વદા શિવયોગિનઃ ।
મમાપિ મરણં સત્યં શિષ્યરૂપી યતો ગુરુઃ

શૈવાનાં ધર્મયુક્તાનાં સર્વદા શિવવર્તિનામ્ ।
મરણં યત્ર દૃષ્ટં સ્યાત્તત્ર નો મરણં ધ્રુવમ્

શુક્ર ઉવાચ-
એનં સંજીવયિષ્યામિ મમ ગોત્રં શિવપ્રિયમ્ ।
કિમસૌ મ્રિયતે બ્રહ્મન્પશ્ય મે તપસો બલમ્

ઇતિ વાદિનિ વિપ્રેંદ્રે ગૌતમોઽપિ મમાર હ ।
તસ્મિન્મૃતેઽથ શુક્રોઽપિ પ્રાણાંસ્તત્યાજ યોગતઃ

તસ્યાપિ હતમાજ્ઞાય પ્રહ્લાદા દ્દાનવેશ્વરાઃ ।
સર્વે મૃતાઃ ક્ષણેનૈવ તદદ્ભુતમિવાભવત્

મૃતમાસીદથ બલં તસ્ય બાણસ્ય ધીમતઃ ।
અહલ્યા શોકસંતપ્તા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ

ગૌતમેન મહેશસ્ય પૂજયા પૂજિતો વિભુઃ ।
વીરભદ્રો મહાયોગી સર્વં દૃષ્ટ્વા ચુકોપ હ

અહો કષ્ટમહોકષ્ટં માહેશા બહવો મૃતાઃ ।
શિવં વિજ્ઞાપયિષ્યામિ તેનોક્તં કરવાણ્યહમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગતવાન્મંદરાચલમવ્યયમ્ ।
નમસ્કૃત્વા વિરૂપાક્ષમિદં સર્વમથોક્તવાન્

બ્રહ્મ હરી સ્થિતૌ તત્ર દૃષ્ટ્વા પ્રાહ શિવો વચઃ ।
મદ્ભક્તૈઃ સાહસં કર્મ કૃતં દૃષ્ટ્વા વરપ્રદઃ

ગત્વા પશ્યામહે વિષ્ણો યુવામપ્યાગમિષ્યથ ।
અથેશો વૃષમારુહ્ય વાયુના ધૂતચામરઃ

નંદિકેન સુવેષેણ ધૃતે છત્રેતિ શોભને ।
સુશ્વેતહેમદંડે ચ નાન્યયોગે ધૃતે વિભોઃ

મહેશાનુમતિં લબ્ધ્વા હરિર્નાગાંતકે સ્થિતઃ ।
આરક્તનીલછત્રાભ્યાં શુશુભે લક્ષ્યકૌસ્તુભઃ

શિવાનુમત્યા બ્રહ્માપિ હંસારૂઢોઽભવત્તદા ।
ઇંદ્રગોપપ્રભાકારચ્છત્રાભ્યાં શુશુભે વિધિઃ

ઇંદ્રાદિસર્વદેવાશ્ચ સ્વસ્વવાહનસંયુતાઃ ।
અથ તે નિર્યયુઃ સર્વે નાનાવાદ્યાનુમોદિતાઃ

કોટિકોટિગણાકીર્ણા ગૌતમસ્યાશ્રમં ગતાઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાના દૃષ્ટ્વા તત્પરમાદ્ભુતમ્

સ્વભક્તં જીવયામાસ વામકોણનિરીક્ષણાત્ ।
શંકરો ગૌતમં પ્રાહ તુષ્ટોઽહં તે વરં વૃણુ

ગૌતમ ઉવાચ-
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
ત્વલ્લિંગાર્ચનસામર્થ્યં નિત્યમસ્તુ મહેશ્વર

વૃતમેતન્મયા દેવ શૃણુષ્વૈતત્ત્રિલોચન ।
મમ શિષ્યો મહાભાગો હેયાહેયાદિવર્જિતઃ

પ્રેક્ષણીયં મમત્વેન ન ચ પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
ન ચ ઘ્રાણેન ઘ્રાતવ્યં ન દાતવ્યં ન ચેતરત્

ઇતિ બુદ્ઘ્વા તથા કુર્વન્સ હિ યોગી મહાયશાઃ ।
ઉન્મત્તવિકૃતાકારઃ શંકરાત્મેતિ કીર્તિતઃ

ન કશ્ચિત્તં પ્રતિદ્વિષ્યાન્ન ચ તં હિંસયેદિતિ ।
એતન્મે દીયતાં દેવ એતેષામમૃતિસ્તથા

શ્રીભગવાનુવાચ-।
આકલ્પમેતે જીવંતુ તતો મુક્તિં ભજંતુ ચ ।
ત્વયા કૃતમિદં વેશ્મ વિસ્તૃતં વિકૃતં શુભમ્

તિષ્ઠામઃ ક્ષણમાત્રં તુ તતો યાસ્યામ મંદિરમ્ ।
ગૌતમ ઉવાચ-
અયોગ્યં પ્રાર્થયામીશ હ્યર્થી દોષં ન પશ્યતિ

બ્રહ્માદ્યલભ્યં દેવેશ દીયતાં યદિ રોચતે ।
અથેશો વિષ્ણુમાલોક્ય ગૃહીત્વા તુ કરં હરેઃ

પ્રહસન્નંબુજાભાક્ષમિત્યુવાચ સદાશિવઃ ।
મ્લાનોદરોસિ ગોવિંદ દેયં તે ભોજનં કિમુ

સ્વયં પ્રવિશ્ય યદિ વા સ્વયં ભુંક્ષ્વ સ્વગેહવત્ ।
ગચ્છ વા પાર્વતીગેહં યા કુક્ષિં પૂરયિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તત્કરાલંબી એકાંતમગમદ્વિભુઃ ।
આદિશ્ય નંદિનં દેવો દ્વારાધ્યક્ષં યથોક્તવત્

ગૌતમં સમુવાચાયમુત્તરં વિષ્ણુભાષણમ્ ।
સદાશિવ ઉવાચ-
સંપાદયાન્નં સર્વેષાં ભોક્તુકામા વયં મુને

ઇત્યુક્ત્વૈકાંતમગમદ્વાસુદેવેન શંકરઃ ।
મૃદુશય્યાં સમારુહ્ય શયિતૌ દેવતોત્તમૌ

અન્યોન્યં ભાષણં કૃત્ત્વા પ્રોત્તસ્થતુરુભાવપિ ।
ગત્વા તટાકં ગંભીરં સ્નાસ્યંતૌ દેવસત્તમૌ

કરાંબુપાનમન્યોન્યં પૃથક્કૃત્વોભયત્ર ચ ।
મુનયો રાક્ષસાશ્ચૈવ જલક્રીડાં પ્રચક્રિરે

અથ વિષ્ણુર્મહેશશ્ચ જલપાતાનિ શીઘ્રતઃ ।
ચક્રતુઃ શંકરઃ પદ્મકિંજલ્કાંજલિના હરેઃ

અવાકિરન્મુખે તસ્ય પદ્મોત્ફુલ્લવિલોચને ।
નેત્રે કેશરસંપાતાન્ન્યમીલયત કેશવઃ

અત્રાંતરે હરેઃ સ્કંધમારુરોહ મહેશ્વરઃ ।
હર્યુત્તમાંગં બાહુભ્યાં ગૃહીત્વા સંન્યમજ્જયત્

ઉન્મજ્જયિત્વા ચ પુનઃ પુનશ્ચાપિ પુનઃ પુનઃ ।
પીડિતઃ સ હરિઃ સૂક્ષ્મં પાતયામાસ શંકરમ્

અથ પાદૌ ગૃહીત્વા તુ આચકર્ષ ચ ભ્રામયત્ ।
અતાડયદ્ધરેર્વક્ષઃ પાતયામાસ ચાચ્યુતમ્

અથોત્થિતો હરિસ્તોયમાદાયંજલિના તતઃ ।
અવાકિરદથો શંભુમથ વિષ્ણુમથો હરઃ

જલક્રીડૈવમભવદથ ચર્ષિગણાંતરે ।
જલક્રીડાસંભ્રમેણ વિસ્રસ્તજટબંધનાઃ

અથ સંભ્રમતસ્તેષામન્યોન્યજટબંધનમ્ ।
ઇતરેતરબદ્ધાસુ જટાસુ ચ મુનીશ્વરાઃ

શક્તિમંતોઽશક્તિમતઃ આકર્ષંતિ ચ સવ્યથમ્ ।
પાતયંતોન્યતશ્ચાપિ ક્રોશતો રુદતસ્તથા

એવં પ્રવૃત્તે તુમુલે સંભૂતે તોયકર્મ્મણિ ।
આકાશે નારદો હૃષ્ટો નનર્ત ચ નનાદ ચ

વિપંચીં નાદયન્વાદ્યં લલિતાં ગીતિમુજ્જગૌ ।
સુગીત્યા લલિતાયાસ્તુ અગાયત વિધા દશ

શુશ્રાવ ગીતં મધુરં શંકરો લોકભાવનઃ ।
સ્વયં ગાતું હિ લલિતં મંદં મંદં પ્રચક્રમે

સ્વયં ગાયતિ દેવેશે મિશ્રા મંગલકૈશિકી ।
નારદે નૃત્યમાને તુ ગાયતિ સ્વરભેદિનિ

સ્વરં ધ્રુવં સમાદાય સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
સ્વધારામૃતસંયુક્તં ગાનેનૈવમથો જયત્

વાસુદેવો મર્દલં ચ કરાભ્યામિદમાહનત્ ।
અવગાહંશ્ચતુર્વક્ત્રસ્તુંબુરુર્મુખરો બભૌ

તાનકા ગૌતમાદ્યાસ્તુ તૂષ્ણીં ગાતું ચ વાયુતઃ ।
ગાયકે મધુરં ગીતં હનૂમતિ કપીશ્વરે

મ્લાનમમ્લાનમભવત્કૃશાઃ પુષ્ટાસ્તદાઽભવન્ ।
સ્વાં સ્વાં ગીતિમતઃ સર્વે તિરસ્કૃત્યૈવ મૂર્ચ્છિતાઃ

તૂષ્ણીં સર્વે સમભવન્દેવર્ષિગણદાનવાઃ ।
એકઃ સ હનુમાન્ગાતા શ્રોતારઃ સર્વ એવ તે

મધ્યાહ્નકાલવિતતે ભોજનાવસરે સતિ ।
દુકૂલયુગમાધત્ત શૃણ્વન્ગીતિં મહેશ્વરઃ

પીતવસ્ત્રદ્વયં વિષ્ણુરારક્તં ચતુરાનનઃ ।
સ્વસ્વાર્હાણ્યથ સર્વેઽપિ કૃત્યં કૃત્વાપિ કાલિકમ્

સ્વં સ્વં વાહનમારુહ્ય નિર્ગતાઃ સર્વદેવતાઃ ।
ગાનપ્રિયો મહેશસ્તુ જગાદ પ્લવગેશ્વરમ્

પ્લવગત્વં મયાજ્ઞપ્તો નિઃશંકં વૃષમારુહ ।
મમ ચાભિમુખો ભૂત્વા ગાયસ્વાશેષગાયનમ્

અથાહ કપિશાર્દૂલો ભગવંતં મહેશ્વરમ્ ।
વૃષભારોહસામર્થ્યં તવ નાન્યસ્ય વિદ્યતે

તવ વાહનમારુહ્ય પાતકી સ્યામહં વિભો ।
મામેવારુહ દેવેશ વિહંગઃ શિવવાહનઃ

તવ ચાભિમુખં ગાનં કરિષ્યામિ વિલોકય ।
અથેશ્વરો હનૂમંતમારુરોહ વૃષં યથા

આરૂઢે શંકરે દેવે હનૂમાન્કંધરાશિરઃ ।
છિત્ત્વા ત્વચં પરાવૃત્ય મુખં ગાયતિ પૂર્વવત્

શૃણ્વન્ગીતિસુધાં શંભુર્ગૌતમસ્ય ગૃહં ગતઃ ।
સર્વે ચાપ્યાગતાસ્તત્ર દેવર્ષિગણદાનવાઃ

પૂજિતા ગૌતમેનાથ ભોજનાવસરે સતિ ।
યચ્છુષ્કદારુસંભૂતં ગૃહોપકરણાદિકમ્

પ્રરૂઢમભવત્સર્વં ગાયમાને હનૂમતિ ।
તસ્મિન્ગાને સમસ્તાનાં ચિત્રદૃષ્ટિરતિષ્ઠત

દ્વિબાહુરીશસ્ય પદાભિવંદનઃ સમસ્તગાત્રાભરણોપપન્નઃ ।
પ્રસન્નમૂર્તિસ્તરુણઃ સુમધ્યે વિન્યસ્તમૂર્દ્ધાંજલિભિઃ સુરૈઃ સ્તુતઃ

શિરઃ કરાભ્યાં પરિગૃહ્ય શંકરો હનૂમતઃ પૂર્વમુખં ચકાર ।
પદ્માસનાસીન હનૂમતાંજલૌ નિધાય પાદં ત્વપરં મુખે ચ

પાદાંગુલીભ્યામથ નાસિકાં વિભુઃ સ્નેહેન જગ્રાહ ચ મંદમંદમ્ ।
સ્કંધે મુખે ત્વંસતલે ચ કંઠે વક્ષઃસ્થલે ચ સ્તનમધ્યમે હૃદિ

તતશ્ચ કુક્ષાવથ નાભિમંડલે તતો દ્વિતીયં નિદધાતિ ચાંજલૌ ।
શિરો ગૃહીત્વાવનમય્ય શંકરઃ પસ્પર્શ પૃષ્ઠં ચિબુકેન સધ્વનિ

હારં ચ મુક્તાપરિકલ્પિતં શિવો હનૂમતઃ કંઠગતં ચકાર હ ।
અથ વિષ્ણુર્મહેશાનમિદં વચનમુક્તવાન્

હનૂમતા સમો નાસ્તિ કૃત્સ્નબ્રહ્માંડમંડલે ।
શ્રુતિ દેવાદ્યગમ્યં હિ પદં તવ કિલસ્થિતમ્

સર્વોપનિષદવ્યક્તં ત્વત્પદં કપિ સર્વયુક્ ।
યમાદિસાધનૈર્યોગૈર્ન ક્ષણં તે પદં સ્થિતમ્

મહાયોગિહૃદંભોજે બલં સ્વચ્છં હનૂમતિ ।
વર્ષકોટિસહસ્રેષુ તપઃ કૃત્વા તુ દુષ્કરમ્

ત્વદ્રૂપં નાભિજાનાતિ કુતઃ પાદં મુનીશ્વરાઃ ।
અહો ભાગ્યં વિચિત્રં હિ ચપલો વા નરો મૃગઃ

ધત્તે પાદયુગં ચાંગે યોગિહૃદ્યપિ ન ક્ષમમ્ ।
મયા વર્ષસહસ્રં તુ સહસ્રાબ્દં તથાન્વહમ્

ભક્ત્યા સંપૂજિતોઽપીશ પાદો નો દર્શિતસ્ત્વયા ।
લોકે વાદો હિ સુમહાઞ્છુંભુર્નારાયણપ્રિયઃ

હરિઃ પ્રિયસ્તથા શંભોર્ન તાદૃગ્ભાગ્યમસ્તિ મે ।
સદાશિવ ઉવાચ-
ન ત્વયા સદૃશો મહ્યં પ્રિયોસ્તિ ભગવન્હરે

પાર્વતી વા ત્વયા તુલ્યા ન ચાન્યો વિદ્યતે મમ ।
અથ દેવાય મહતે ગૌતમઃ પ્રણિપત્ય ચ

વ્યજ્ઞાપયદમેયાત્મન્દેવૈહિ કરુણાનિધે ।
મધ્યાહ્નોઽયં વ્યતિક્રાંતો ભુક્તિવેલાઽખિલસ્ય ચ

અથાચમ્ય મહાદેવો વિષ્ણુના સહિતો વિભુઃ ।
પ્રવિશ્ય ગૌતમગૃહં ભોજનાયોપચક્રમે

રત્નાંગુલીયૈરથ નૂપુરાભ્યાં દુકૂલબંધેન તડિત્સુ કાંચ્યા ।
હારૈરનેકૈરથ કંઠનિષ્ક યજ્ઞોપવીતોત્તરવાસસી ચ

વિલંબિચંચન્મણિકુંડલેન સુપુષ્પિધમ્મિલ્લવરેણ દેવઃ ।
પંચાંગગંધસ્ય વિલેપનેન બાહ્વંગદૈઃ કંકણકાંગુલીયકૈઃ

ઇત્થં વિભૂષિતઃ શિવો નિવિષ્ટૌત્તમાસને સ્વસંમુખં હરિં તથા ન્યવેશયદ્વરાસને ।
અન્યોન્યસંમુખૌ સ્થિતૌ હરીશૌ દેવસત્તમૌ સુવર્ણભાજનાન્યથો દદૌ સ ચાપિ ગૌતમઃ

ત્રિંશત્પ્રભેદભક્ષ્યકં સુપાયસં ચતુર્વિધં સુપક્વપાકજાતકં શતદ્વયં પ્રકલ્પિતમ્ ।
અપક્વપક્વમિશ્રકં શતત્રયં પ્રકલ્પિતં શતંશતં તથા સુકંદશાકકં તથા મુનિઃ

શાકાદિ સર્પિષાન્વિતં દદૌ ચ પંચવિંશતિં સુશર્કરાદિકં તથા સુચૂનદાડિમાદિકમ્ ।
મોચાફલં તુ ગોસ્તનીં સુખર્જુનાગરંગકં જંબૂફલં પ્રિયાલુકં વિકંકતં ફલં તથા

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણ્યર્પ્ય યથાવિધિ ।
દત્વા ચાપોશનં વિપ્રો ભુંજધ્વમિતિ ચાબ્રવીત્

ભુંજાનેષુ ચ સર્વેષુ વ્યજનં સૂક્ષ્મવસ્ત્રજમ્ ।
ગૌતમઃ સ્વયમાદાય શિવવિષ્ણૂ અવીજયત્

પરિહાસમથોકર્તુમિયેષ પરમેશ્વરઃ ।
પશ્ય વિષ્ણો હનૂમંતં કથં ભુંક્તે સ વાનરઃ

વાનરં પશ્યતિ હરૌ મંડકં વિષ્ણુભાજને ।
ચિક્ષેપ મુનિસંઘેષુ પશ્યત્સ્વપિ મહેશ્વરઃ

હનૂમતે દત્તવાંશ્ચ સ્વોચ્છિષ્ટં પાયસાદિકમ્ ।
ત્વદુચ્છિષ્ટમભોજ્યં તુ તવૈવ વચનાદ્વિભો

અનર્હં મમ નૈવેદ્યં પત્રં પુષ્પં ફલં તથા ।
મહ્યં નિવેદ્ય સકલં કૂપ એવ વિનિક્ષિપેત્

અભુક્તે ત્વદ્વચો નૂનં ભુક્તે ચાપિ કૃપા તવ ।
સદાશિવ ઉવાચ-
બાણલિંગે સ્વયંભૂતે ચંદ્રકાંતે હ્યવસ્થિતે

ચાંદ્રાયણસમં જ્ઞેયં શંભોર્નૈવેદ્યભક્ષણમ્ ।
ભુક્તિવેલેયમધુના તદ્વૈરસ્યં કથાંતરાત્

ભુક્ત્વા તુ કથયિષ્યામિ નિર્વિશંકં વિભુંક્ષ્વ તત્ ।
અથાસૌ જલસંસ્કારં કૃતવાન્ગૌતમો મુનિઃ

આરક્તસુસ્નિગ્ધસુસૂક્ષ્મ ગાત્રાનનેકધા ધૌત સુશોષિતાંગાન્ ।
તડાગતોયૈઃ કૃતવીજઘર્ષિતૈર્વિશોધિતૈસ્તૈઃ કરકાનપૂરયત્

નદ્યાઃ સૈકતવેદિકાં નવતરાં સંચ્છાદ્ય સૂક્ષ્માંબરૈઃ શુદ્ધૈઃ શ્વેતતરૈરથોપરિઘટાંસ્તોયેન પૂર્ણાન્ક્ષિપેત્ ।
ક્ષિપ્ત્વા નાલકજાતિમાસ્તપુટકં કંકોલકસ્તૂરિકાચૂર્ણં ચન્દનચંદ્રરશ્મિવિશદાં માલાં પુટાં તં ક્ષિપેત્

યામસ્યાપિ પુનશ્ચ વારિવસનેનાશોધ્ય કુંભે ક્ષિપેચ્ચંદ્ર ગ્રંથિમથો નિધાય બકુલં ક્ષિપ્ત્વા તથા પાટલામ્

શેફાલીસ્તબકમથો જલં ચ તત્ર વિન્યસ્ય પ્રથમત એવ તોયશુદ્ધિમ્ ।
કૃત્વાથો મૃદુતરસૂક્ષ્મવસ્ત્રખંડેનાવેષ્ટેત્સૃણિકમુખં ચ સૂક્ષ્મચંદ્રમ્

અનાતપપ્રદેશે તુ નિધાય કરકાનથ ।
મંદવાતસમોપેતે સૂક્ષ્મવ્યજનવીજિતે

અથ ઉર્વીશસલિલૈઃ સિંચયેત્સૃણિકામપિ ।
સંસ્કૃત્વા સ્વાયતાસ્તત્ર નરા નાર્યોથ વા નૃપ

તત્કન્યા વા ક્ષાલિતાંગા ધૌતવસ્ત્રાશ્ચ વા સહ ।
મધુપિંગલનિર્ય્યાસમસાંદ્રમગુરુદ્રવમ્

બાહુમૂલે ચ કંઠે ચ વિલિપ્ય સાંદ્રમેવ ચ ।
મસ્તકે જાપ્યકં ન્યસ્ય પંચગંધવિલેપનમ્

પુષ્પનદ્ધસુકેશાસ્તુ તાઃ શુભાસ્યાઃ સુનિર્મલાઃ ।
એવમેવોચિતાનાર્ય આત્તકુંકુમવિગ્રહાઃ

યુવત્યશ્ચારુસર્વાંગ્યો નિતરાં ભૂષણૈરપિ ।
એતાદૃગ્વનિતાભિર્વાનરૈર્વાદાપયેજ્જલમ્

તેઽપિ પ્રદાનસમયે સૂક્ષ્મવસ્ત્રાલ્પવેષ્ટનમ્ ।
અથવા મકરે ન્યસ્ય કરકં તત્ર પશ્ય હિ

દોરિકાન્યસ્તમુન્મુચ્ય તતસ્તોયં પ્રદાપયેત્ ।
એવં સત્કારયામાસ ગૌતમો ભગવાન્મુનિઃ

મહેશાદિષુ સર્વેષુ ભુક્તવત્સુ મહાત્મસુ ।
પ્રક્ષાલિતાંઘ્રિહસ્તેષુ ગંધોદ્વર્તિતપાણિષુ

તદાસનસમાસીને દેવદેવે મહેશ્વરે ।
અથ નીચસમાસીના દેવાઃ સર્ષિગણાસ્તથા

મણિપાત્રેષુ સંવેષ્ટ્ય પૂગખંડાન્સુધૂપિતાન્ ।
અકોણવર્તુલાન્સ્થૂલાનસૂક્ષ્માનકૃશાનપિ

શ્વેતપત્રાણિ સંશોધ્ય ક્ષિપ્ત્વા કર્પૂરખંડકમ્ ।
ચૂર્ણં ચ શંકરાયાથ નિવેદયતિ ગૌતમે

ગૃહાણ દેવ તાંબૂલમિત્યુક્તવચને મુનૌ ।
કપે ગૃહાણ તાંબૂલં પ્રયચ્છ મમ ખંડકાન્

ઉવાચ વાનરો નાસ્તિ મમ શુદ્ધિર્મહેશ્વર ।
અનેકફલભુક્તત્વાદ્વાનરસ્તુ શુચિઃ કથમ્

સદાશિવ ઉવાચ-।
મદ્વાક્યાદખિલં શુદ્ધ્યેન્મદ્વાક્યાદમૃતં વિષમ્ ।
મદ્વાક્યાદખિલા વેદા મદ્વાક્યાદ્દેવતાદયઃ

મદ્વાક્યાદ્ધર્મવિજ્ઞાનં મદ્વાક્યાન્મોક્ષ ઉચ્યતે ।
પુરાણાન્યાગમાશ્ચૈવ સ્મૃતયો મમ વાક્યતઃ

અતો ગૃહાણ તાંબૂલં મમ દદ્યાઃ સુખંડકાન્ ।
હરિર્વામકરેણાદાત્તાંબૂલં પૂગખંડકમ્

તતઃ પત્રાણિ સંગૃહ્ય તતઃ ખંડાન્સમર્પયત્ ।
કર્પૂરમગ્રતો દત્તં ગૃહીત્વાઽભક્ષયચ્છિવઃ

દેવે તુ કૃતતાંબૂલે પાર્વતી મંદરાચલાત્ ।
જયા વિજયયોર્હસ્તં ગૃહીત્વાઽઽયાન્મુનેર્ગૃહમ્

દેવપાદૌ તતો નત્વા વિનમ્રવદનાઽઽભવત્ ।
ઉન્નમય્ય મુખં તસ્યા ઇદમાહ ત્રિલોચનઃ

ત્વદર્થં દેવદેવેશિ અપરાધઃ કૃતો મયા ।
યત્ત્વાં વિહાય ભુક્તં હિ તથાન્યચ્છૃણુ સુંદરિ

અથ સ્વમંદિરે સ્થાપ્ય દેવદેવવિવર્જિતે ।
સર્વબંધવિમુક્તે ચ મહદેનો મયા કૃતમ્

ક્ષંતુમર્હસિ દેવેશિ ત્યક્તકોપા વિલોકય ।
ન બભાષૈવમુક્ત્વા સા અરુંધત્યા હિ નિર્યયૌ

નિર્ગચ્છંતીં મુનિર્જ્ઞાત્વા દંડવત્પ્રણનામ ચ ।
તદારભ્ય મહેશાય દંડપ્રણતિ સંસ્તુતિમ્

કુર્યાદુવાચ ચ શિવા ગૌતમ ત્વં કિમિચ્છસિ ।
ગૌતમ ઉવાચ-
કૃતકૃત્યોસ્મિ દેવેશિ યદિ દેયો વરો મમ

મન્મંદિરે મહાભાગે ભોક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્ ।
દેવ્યુવાચ-
ભોક્ષ્યામિ તવ ગેહેહં શંકરાનુમતા મુને

ગત્વેશં ગૌતમો વિપ્રો લબ્ધાનુજ્ઞઃ પુનર્ગતઃ ।
ભોજયામાસ ગિરિજાં દેવીં ચારુંધતીં તથા

ભુક્ત્વાથ પાર્વતી સર્વં ગંધપુષ્પસભૂષણા ।
સહાનુચરકન્યાભિઃ સહસ્રાભિર્હરં યયૌ

અથાહ શંકરો દેવીં ગચ્છ ગૌતમમંદિરમ્ ।
સંધ્યોપાસ્તિમહં કૃત્વા આગચ્છામિ પુનર્ગૃહમ્

ઇત્યુક્તા પ્રયયૌ દેવી ગૌતમસ્યૈવ મંદિરમ્ ।
સંધ્યાવંદનકામાશ્ચ સર્વએવ વિનિર્ગતાઃ

કૃતસંધ્યાસ્તટાકે તુ મહેશાદ્યાસ્તુ કૃત્સ્નશઃ ।
અથોત્તરમુખઃ શંભુર્ન્યાસં કૃત્વા જજાપ હ

અથવિષ્ણુર્મહાતેજા મહેશમિદમબ્રવીત્ ।
સર્વૈર્નમસ્યતે યસ્તુ સર્વૈરેવ સમર્ચ્યતે

હૂયતે સર્વયજ્ઞેષુ સ ભવાન્કિં જપિષ્યતિ ।
રચિતાંજલયઃ સર્વે ત્વામેવૈકમુપાસતે

સ ભવાન્દેવદેવેશ કસ્મૈ વા રચિતાંજલિ ।
નમસ્કારાદિ પુણ્યાનાં ફલદસ્ત્વં મહેશ્વર

તવ કઃ ફલદો વંદ્યઃ કો વા ત્વત્તોધિકો વદ ।
શંકર ઉવાચ-
ધ્યાયે ન કિંચિદ્ગોવિંદ ન નમસ્યેહ કિંચન

નોપાસ્યે કંચન હરે ન જપિષ્યેહ કિંચન ।
કિંતુ નાસ્તિકજંતૂનાં પ્રવૃત્ત્યર્થમિદં મયા

દર્શનીયં હરે તે સ્યુરન્યથા પાપકારિણઃ ।
તસ્માલ્લોકોપકારાર્થમિદં સર્વં કૃતં મયા

ઓમિત્યુક્ત્વા હરિરથ તં નત્વા સમતિષ્ઠત ।
અથ તે ગૌતમગૃહં પ્રાપ્તા દેવગણર્ષયઃ

સર્વે પૂજામથો ચક્રુર્દેવદેવે પિનાકિને ।
દેવો હનૂમતા સાર્દ્ધં ગાયન્નાસ્તે રઘૂત્તમ

પઞ્ચાક્ષરીં મહાવિદ્યાં સર્વ એવ તદા જપન્ ।
હનૂમત્કરમાલંબ્ય દેવ્યભ્યાશં ગતો હરઃ

એકશય્યાસમાસીનૌ તાવુભૌ દેવદંપતી ।
ગાયન્નાસ્તે સ હનુમાંસ્તુંબુરુર્નારદસ્તથા

નાનાવિધિવિલાસાંશ્ચ ચકાર પરમેશ્વરઃ ।
આહૂય પાર્વતીમીશ ઇદં વાક્યમુવાચ હ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ-
રચયિષ્યામિ ધમ્મિલ્લમેહિ મત્પુરતઃ શુભે ।
દેવ્યાહ ન ચ યુક્તં તદ્ભર્ત્રાશુશ્રૂષણં સ્ત્રિયઃ

કેશપ્રસાધનકૃતાવનર્થાંતરમાપતેત્ ।
કેશપ્રસાધને દેવ તત્વં સર્વં ન ચેપ્સિતમ્

અથ બંધે કૃતે પશ્ચાદંસપ્રાંતપ્રમાર્જનમ્ ।
તનોશ્ચરમસંલગ્ન કેશપુષ્પાદિમાર્જનમ્

એતસ્મિન્વર્તમાને તુ મહાત્માનો યદાગમન્ ।
તદા કિમુત્તરં વાચ્યં તવ દેવાદિવંદિનઃ

નાયાંતિ ચેદથ વિભો ભીતિર્નાશમુપેષ્યતિ ।
એવં હિ ભાષમાણાં તાં કરેણાકૃષ્ય શંકરઃ

સ્વોર્વોસ્તાં સ્થાપયિત્વૈવ વિસ્રસ્ય કચબંધનમ્ ।
વિભજ્ય ચ કરાભ્યાં સ પ્રસસાર નખૈરપિ

વિષ્ણુદત્તાં પારિજાતસ્રજં કચગતામપિ ।
કૃત્વા ધમ્મિલ્લમકરોદથ માલાં કરાગતામ્

મલ્લિકાસ્રજમાદાય બબંધ કચબંધને ।
કલ્પપ્રસૂનમાલાં ચ બ્રહ્મદત્તાં મહેશ્વરઃ

પાર્વતીવસને ગૂઢગંધાઢ્યે ચ સમાદધાત્ ।
અથાંસપૃષ્ઠસંલગ્નમાર્જનં કૃતવાન્વિભુઃ

શ્લથનીવેરધો દેવ્યા વસ્ત્રવેષ્ટેરધોગતઃ ।
દેવઃ કિમિદમિત્યુક્ત્વા નીવીબંધં ચકાર હ

નાસાભૂષણમેતત્તે પશ્યામિ સ મદાત્તતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ્વયમાદાય વિચ્છાયં મૌક્તિકં સતી

હરિદ્રાયાઃ સમાયોગે મુક્તાફલમદીપ્તિમત્ ।
ઇદં હિ ધ્રિયતાં મુક્તાફલં મમ તવ પ્રિયમ્

પાર્વત્યુવાચ-
અહો ત્વન્મંદિરં શંભો સર્વવસ્તુસમૃદ્ધિમત્ ।
પૂર્વમેવ મયા સર્વં વસ્તુજ્ઞાતં વિભૂષણૈઃ

અહો દ્રવિણસંપત્તિર્ભૂષણૈરવગમ્યતે ।
શિરોવિભૂષિતં દેવ બ્રહ્મશીર્ષસ્ય માલયા

નરકસ્ય તથા માલા વક્ષઃસ્થલવિભૂષણમ્ ।
શેષશ્ચ વાસુકિશ્ચૈવ સવિષૌ તવ કંકણે

દિશોંઽબરે જટા કેશા ભસિતં ચાંગરાગકમ્ ।
મહોક્ષો વાહનં ગોત્રં કુલં ચાજ્ઞાતમેવ ચ

જ્ઞાયેતે પિતરૌ નૈવ વિરૂપાક્ષં તથા વપુઃ ।
એવં વદંતીં ગિરિજાં વિષ્ણુઃ પ્રાહાતિ કોપનઃ

કિમર્થં નિંદસે દેવિ દેવદેવં જગત્પતિમ્ ।
ત્યક્ષ્યે પ્રાણાન્પ્રિયાન્ભદ્રે તવ નૂનમસંયમમ્

યત્રેશનિંદનં ભદ્રે તત્ર નો મરણં વ્રતમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વાથ નખાભ્યાં હિ હરિશ્છેત્તું શિરોગતઃ

મહેશસ્તુ કરં ગૃહ્ય પ્રાહ મા સાહસં કૃથાઃ ।
પાર્વતીવચનં સર્વં પ્રિયં મમ તવાપ્રિયમ્

મમાપ્રિયં હૃષીકેશ કર્તું યત્કિંચિદિષ્યતે ।
ઓમિત્યુક્ત્વાથ ભગવાંસ્તૂષ્ણીંભૂતોઽભવદ્ધરિઃ

હનુમાનથ દેવાય વ્યજ્ઞાપયદિદં વચઃ ।
અર્થયામિ વિનિષ્કામં મમ પૂજાવ્રતં તથા

પૂજાર્થમપ્યહં ગચ્છે મમાનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।
શંકર ઉવાચ-
કસ્ય પૂજા ક્વ વા પૂજા કિં પુષ્પં કિં દલં વદ

કો ગુરુઃ કશ્ચ મંત્રસ્તે કીદૃશં પૂજનં તથા ।
એવં વદતિ દેવેશે હનૂમાનતિકંપિતઃ

વેપમાનસમસ્તાંગઃ સ્તોતુમેવ પ્રચક્રમે ।
હનૂમાનુવાચ-
નમો દેવાય મહતે શંકરાયામિતાત્મને

યોગિને યોગધાત્રે ચ યોગિનાં ગુરવે નમઃ ।
યોગિગમ્યાય દેવાય જ્ઞાનિનાં પતયે નમઃ

વેદાનાં પતયે તુભ્યં દેવાનાં પતયે નમઃ ।
ધ્યાનાયધ્યનગમ્યાય ધાતૄણાં ગુરવે નમઃ

શિષ્ટાયશિષ્ટગમ્યાય ભૂમ્યાદિ પતયે નમઃ ।
નમસ્તેત્યાદિના વેદવાક્યાનાં નિધયે નમઃ

આતનુષ્વેતિવાક્યૈશ્ચ પ્રતિપાદ્યાય તે નમઃ ।
અષ્ટમૂર્તે નમસ્તુભ્યં પશૂનાંપતયે નમઃ

ત્ર્યંબકાય ત્રિનેત્રાય સોમસૂર્યાગ્નિલોચન ।
સુભૃંગરાજધત્તૂરદ્રોણપુષ્પપ્રિયાય તે

બૃહતીપૂગપુંનાગ ચંપકાદિપ્રિયાય ચ ।
નમસ્તેસ્તુ નમસ્તેસ્તુ ભૂય એવ નમોનમઃ

શિવો હરિમથ પ્રાહ મા ભૈષીર્વદ મેઽખિલમ્ ।
હનુમાનુવાચ-
શિવલિગાર્ચનં કાર્યં ભસ્મોદ્ધૂલિતદેહિના

દિવાસંપાદિતૈસ્તોયૈઃ પુષ્પાદ્યૈરપિ તાદૃશૈઃ ।
દેવ વિજ્ઞાપયિષ્યામિ શિવપૂજાવિધિં શુભમ્

સાયંકાલે તુ સંપ્રાપ્તે અશિરઃ સ્નાનમાચરેત્ ।
ક્ષાલિતં વસનં શુષ્કં ધૃત્વાચમ્ય દ્વિરગ્રધીઃ

અથ ભસ્મ સમાદાય આગ્નેયં સ્નાનમાચરેત્ ।
પ્રણવેન સમામંત્ર્યાપ્યષ્ટવારમથાપિ વા

પંચાક્ષરેણ મંત્રેણ નામ્ના વા યેનકેનચિત્ ।
સપ્તાભિમંત્રિતં ભસ્મ દર્ભપાણિઃ સમાહરેત્

ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામુક્ત્વા શિરસિ પાતયેત્ ।
તત્પુરુષાય વિદ્મહે મુખે ભસ્મ પ્રસેચયેત્

અઘોરેભ્યોઽથ ઘોરેભ્યો ભસ્મ વક્ષસિ નિક્ષિપેત્ ।
વામદેવાય નમ ઇતિ ગુહ્યસ્થાને વિનિક્ષિપેત્

સદ્યોજાતં પ્રપદ્યામિ નિક્ષિપેદથ પાદયોઃ ।
ઉદ્ધૂલયેત્સમસ્તાંગે પ્રણવેન વિચક્ષણઃ

ત્રૈવર્ણિકાનામુદિતઃ સ્નાનાદિવિધિરુત્તમઃ ।
શૂદ્રાદીનાં પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં ગુરુણા તથા

શિવેતિ પદમુચ્ચાર્ય ભસ્મસંમંત્રયેત્સુધીઃ ।
સપ્તવારમથાદાય શિવાયેતિ શિરઃ ક્ષિપેત્

શંકરાય મુખે પ્રોક્તં સર્વજ્ઞાય હૃદિ ક્ષિપેત્ ।
સ્થાણવે નમ ઇત્યુક્ત્વા ગુહ્યે ચાપિ સ્વયંભુવે

ઉચ્ચાર્ય પાદયોઃ ક્ષિપ્ત્વા ભસ્મશુદ્ધમતઃ પરમ્ ।
નમઃ શિવાયેત્યુચ્ચાર્ય સર્વાંગોદ્ધૂલનં સ્મૃતમ્

પ્રક્ષાલ્ય હસ્તાવાચમ્ય દર્ભપાણિઃ સમાહિતઃ ।
દર્ભાભાવે સુવર્ણં સ્યાત્તદભાવે ગવાલકઃ

તદભાવે તુ દૂર્વાઃ સ્યુસ્તદભાવે તુ રાજતમ્ ।
સંધ્યોપાસ્તિં જપં દેવ્યાઃ કૃત્વા દેવગૃહં વ્રજેત્

દેવવેદિમથો વાપિ કલ્પિતં સ્થંડિલં તુ વા ।
મૃણ્મયં કલ્પિતં શુદ્ધં પદ્માદિરચનાયુતમ્

ચાતુર્વર્ણક રંગૈશ્ચ શ્વેતેનૈકેન વા પુનઃ ।
વિચિત્રાણિ ચ પદ્માનિ સ્વસ્તિકાદિ તથૈવ ચ

ઉત્પલાદિ ગદા શંખ ત્રિશૂલં ડમરું તથા ।
સરોક્તપંચપ્રાસાદં શિવલિંગમથૈવ ચ

સર્વકામફલં વૃક્ષં કુલકં કોલકં તથા ।
ષટ્કોણંચત્રિકોણંચનવકોણમથાપિવા

કોણદ્વાદશકાંદોલાં પાદુકાવ્યજનાનિ ચ ।
ચામરચ્છત્રયુગલં વિષ્ણુબ્રહ્માદિકં તથા

ચૂર્ણૈર્વિરચયેદ્વેદ્યાં ધીમાન્દેવાલયેઽપિ વા ।
યત્રાપિ દેવપૂજા સ્યાત્તત્રૈવં કલ્પયેદ્બુધઃ

સ્વહસ્તરચિતં મુખ્યં ક્રીતં ચૈવ તુ મધ્યમમ્ ।
યાચિતં તુ કનિષ્ઠં સ્યાદ્બલાત્કારમથાધમમ્

અર્હેષુ યત્ત્વનર્હેષુ બલાત્કારાત્તુ નિષ્ફલમ્ ।
રક્તશાલિ જપા સ્થાણ કલમાસિત રક્તકૈઃ

તંદુલૈર્વ્રીહિમાત્રોત્થૈઃ કર્ણૈશ્ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
ઉત્તમૈર્મધ્યમૈશ્ચૈવ કથિતૈરધમૈસ્તથા

પદ્માદિસ્થાપનૈરેવ તત્સમ્યગ્યાગમાચરેત્ ।
પ્રાગુત્તરમુખો વાપિ યદિ વા પ્રાઙ્મુખો ભવેત્

આસનં ચ પ્રવક્ષ્યામિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।
કૌશં ચાર્મ્મં ચૈલતુલ્યં દારવં તાડપત્રકમ્

કાંબલં કાંચનં ચૈવ રાજતં તામ્રમેવ ચ ।
ગોકરીષાર્કજૈર્વાપિ આસનં પરિકલ્પયેત્

વૈયાઘ્રં રૌરવં ચૈવ હારિણં માર્ગમેવ ચ ।
ચાર્મં ચતુર્વિધં જ્ઞેયમથ બંધુકમેવ ચ

યથાસંભવમેતેષુ હ્યાસનં પરિકલ્પયેત્ ।
કૃતપદ્માસનો વાપિ સ્વાસ્તિકાસન એવ ચ

દર્ભભસ્મસમાસીનઃ પ્રાણાનાયમ્ય વાગ્યતઃ ।
તાવત્સ દેવતારૂપો ધ્યાનં ચાન્તઃ સમાચરેત્

શિખાંતે દ્વાદશાંગુલ્યે સ્થિતં સૂક્ષ્મતનું શિવમ્ ।
અંતશ્ચરંતં ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વમૂર્તિષુ

સર્વાભરણસંયુક્તમણિમાદિ ગુણાન્વિતમ્ ।
ધ્યાત્વા તં ધારયેચ્ચિત્તે તદ્વ્યાપ્ત્યા પૂરયેત્તનૂમ્

તયા દીપ્ત્યા શરીરસ્થં પાપં નાશમુપાગતમ્ ।
સ્વર્ણં પારદસંપર્કાદ્રક્તં શ્વેતં યથા ભવેત્

તદ્દ્વાદશદલાવૃત્તમષ્ટપંચત્રિરેવ વા ।
પરિકલ્પ્યાસનં શુદ્ધં તત્ર લિંગં નિધાય ચ

ગુહાસ્થિતં મહેશાનં લિંગે સંચિંતયેત્તથા ।
શોધિતે કલશે તોયં શોધિતં ગંધવાસિતમ્

સુગંધપુષ્પં નિક્ષિપ્ય પ્રણવેનાભિમંત્રિતમ્ ।
પ્રાણાયામશ્ચ પ્રણવઃ શૂદ્રેષુ ન વિધીયતે

પ્રાણાયામપદે ધ્યાનં શિવેત્યોઙ્કારમંત્રણમ્ ।
ગંધપુષ્પાક્ષતાદીનિ પૂજાદ્રવ્યાણિ યાનિ ચ

તાનિ સ્થાપ્ય સમીપે તુ તતઃ સંકલ્પયિષ્યતે ।
શિવપૂજાં કરિષ્યામિ શિવતુષ્ટ્યર્થમેવ ચ

ઇતિ સંકલ્પયિત્વા તુ તત આવાહનાદિકમ્ ।
કૃત્વા તુ સ્નાનપર્યંતં તતઃ સ્નાનં પ્રકલ્પયેત્

નમસ્તેત્યાદિમંત્રેણ શતરુદ્રિયવિધાનતઃ ।
અવિચ્છિન્ના તુ યા ધારા મુક્તિધારેતિ કીર્તિતા

તયા યઃ સ્નાપયેન્માસં જપન્રુદ્રમુપાંશુ વા ।
એકવારં ત્રિવારં ચ પંચ સપ્ત નવાપિ વા

એકાદશમથો વારમથૈકાદશચાન્વિતમ્ ।
મુક્તિસ્નાનમિદં જ્ઞેયં માસં મોક્ષપ્રદાયકમ્

શૈવયા વિદ્યયા સ્નાનં કેવલં પ્રણવેન ચ ।
મૃણ્મયૈર્નાલિકેરસ્ય શકલૈશ્ચોર્મિભિસ્તથા

કાંસ્યેન મુક્તા ભુક્ત્યા ચ પુષ્પાદિક સરેણવા ।
સ્નાપયેદ્દેવદેવેશં યથાસંભવમીરિતૈઃ

શૃંગસ્ય ચ વિધિં વક્ષ્યે સ્નાનયોગ્યં યથા ભવેત્ ।
પૂર્વમંતસ્તુ સંશોધ્ય બહિરંતસ્તુ શોધયેત્

સુસ્નિગ્ધં લઘુકૃત્વાથ નાગં છિંદ્યાત્કથંચન ।
નીચૈકદેશવિન્યસ્તદ્વારદ્રોણ્યા સુવૃત્તયોઃ

કુશાનુયુતયા સ્નાનં દેવાય પરિકલ્પયેત્ ।
એવં ગવયશૃંગસ્ય જલમૂર્તિરથોચ્યતે

દ્વારે નિષિદ્ધલોહાર્દ્ધં સંધિદ્વારા સમન્વિતે ।
યોગવક્ત્રં નાગદંડં નાગાકારં પ્રકલ્પયેત્

ફલસ્થાને તુ ચષકં દંડેન સમરંધ્રકમ્ ।
તત્રૈવ પાતયેત્તોયમૂર્દ્ધ્વયંત્રઘટે સ્થિતમ્

પાતયેદથ ચાન્યેન વામેનૈવ કરેણ વા ।
મુક્તિધારાકૃતા તેન પવિત્રં પાપનાશનમ્

એવં સંસ્થાપ્ય દેવેશં પંચગવ્યૈસ્તથૈવ ચ ।
પંચામૃતૈરથ સ્નાપ્ય મધુરત્રિતયેન ચ

વિભૂષ્ય ભૂષકૈર્દેવં પુનઃ સ્નાપ્ય મહેશ્વરમ્ ।
શીતોપચારં કૃત્વાથ તત આચમનાદિકમ્

વસ્ત્રં તથોપવીતં ચ પંચગંધકમેવ ચ ।
કર્પૂરમરુવં ચાપિ પાટીરમથ વા ભવેત્

ઉભયં મિશ્રિતં વાપિ શિવલિંગં પ્રપૂજયેત્ ।
કૃત્સ્નપીઠં ગંધપૂર્ણં યદ્વા વિભવસારતઃ

તૂષ્ણીમથોપચારં વા કાલિયં પુષ્પમર્પયેત્ ।
શ્રીપત્રમરુચિત્યાજં યથાશક્ત્યાખિલં યથા

અનેકદ્રવ્યધૂપં ચ ગુગ્ગુલં કેવલં તથા ।
કપિલાઘૃતસંયુક્તં સર્વધૂપાય શસ્યતે

ધૂપં દત્વા યથાશક્તિ કપિલાઘૃતદીપકાન્ ।
અથવાપ્યાજ્યમાત્રેણ દીપાન્દત્વોપહારકમ્

યથાશક્ત્યુપપન્નં ચ દત્વા પુષ્પસમન્વિતમ્ ।
મુખશુદ્ધિં તતો દત્વા દત્વા તાંબૂલમાદરાત્

પ્રદક્ષિણનમસ્કારૌ પૂજૈવં હિ સમાપ્યતે ।
ગીતાંગપંચકં પશ્ચાત્તાનિ વિજ્ઞાપયામિ તે

ગીતં વાદ્યં પુરાણં ચ નૃત્યં હાસોક્તિરેવ ચ ।
નીરાજનં ચ પુષ્પાણામંજલિશ્ચાખિલાર્પણમ્

ક્ષમા ચોદ્વાસનં ચૈવ કીર્તિતં ચોપચારકમ્ ।
ભૂષણં ચ તથા છત્રં ચામરં વ્યજનં તથા

શિવોપવીતં કૈઙ્કર્યં ષડીશાનોપચારકમ્ ।
દ્વાત્રિંશદુપચારૈસ્તુ યઃ સમારાધયેચ્છિવમ્

એકેનાહ્ના સમસ્તાનાં પાપાનાં નાશનં ધ્રુવમ્ ।
દ્વાત્રિંશદુપચારં સ્યાત્પૂજનં તૂત્તમોત્તમમ્

સદાશિવ ઉવાચ-
એવમેતત્કપિશ્રેષ્ઠ તવ પૂજાં વદામ્યહમ્ ।
મત્પાદયુગલં પૂજ્ય સર્વપૂજાકરો ભવ

આરાધ્યેત્થં યથાલિંગે તન્મમારાધનં કુરુ ।
હનૂમાનુવાચ-
ગુરુણા લિંગપૂજૈવ નિયતા કલ્પિતા મમ

તાં કરોમિ પુરા દેવ પશ્ચાત્ત્વત્પાદપૂજનમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વૈવ નમસ્યેશં શિવલિગાર્ચનેઽભવત્

સરસ્તીરમથો ગત્વા કૃત્વા સૈકતવેદિકામ્ ।
તાલપત્રૈર્વિરચિતમાસનં પરિકલ્પયેત્

પ્રક્ષાલ્ય પાદહસ્તૌ તુ સમાચમ્ય સમાહિતઃ ।
ભસ્મસ્નાનમથો ચક્રે પુનરાચમ્ય વાગ્યતઃ

દેવવેદ્યામથો ચક્રે પદ્માનિ સુમનોહરમ્ ।
અનંતરં તાલપત્રં પદ્માસનગતઃ કપિઃ

પ્રાણાનાયમ્ય સન્યાસં શુક્લધ્યાનસમન્વિતઃ ।
પ્રણમ્ય ગુરુમીશાનં જપન્નાસીદતઃ પરમ્

અથ દેવાર્ચનં કર્તું યત્નમાસ્થિતવાનપિ ।
પલાશપત્રપુટકદ્વયાનીત જલં શુચિ

શિરઃકમંડલુગતં નિધાયાગ્નિં ત્રિમંત્રિતમ્ ।
આવાહનાદિ કૃત્વાથ સ્નાનપર્યન્તમેવ ચ

અથ સ્નાપયિતું દેવમાદાય કરસંપુટે ।
કૃત્વા નિરીક્ષણં દેવં પીઠં નો દૃષ્ટવાન્કપિઃ

લિંગમાત્રં કરગતં દૃષ્ટ્વા ભીતિસમન્વિતઃ ।
ઇદમાહ મહાયોગી કિં વા પાપં મયા કૃતમ્

યદેતત્પીઠરહિતં શિવલિંગં કરસ્થિતમ્ ।
મમાદ્ય મરણં સિદ્ધં પીઠં ચેન્નાગમિષ્યતિ

અથ રુદ્રં જપિષ્યામિ તદાયાતિ મહેશ્વરઃ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા જજાપ શતરુદ્રિયમ્

અથાપિ ન સમાયાતો મહેશોઽથ કપીશ્વરઃ ।
રુદ્રં ન્યપાતયદ્ભૂમ્યાં વીરભદ્રઃ સમાગતઃ

કિમર્થં રુદ્યતે ભક્ત રુદિહેતું વદસ્વ મે ।
હનૂમાનુવાચ-
પીઠહીનમિદં લિંગં પશ્ય મે પાપસંચયમ્

વીરભદ્ર ઉવાચ-
યદિ નાયાતિ પીઠં તે લિંગે મા સાહસં કૃથાઃ ।
દાહયિષ્યામ્યહં લોકં યદિ નાયાતિ પીઠકમ્

પશ્ય દર્શય મે લિંગં પીઠં યદ્યાગતં ન વા ।
અથ દૃષ્ટ્વા વીરભદ્રો લિંગં પીઠમનાગતમ્

દગ્ધુકામોઽખિલાઁલ્લોકાન્વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
અનલં ભુવિ ચિક્ષેપ ક્ષણાદ્દગ્ધા મહી તદા

અથ સપ્તતલાન્દગ્ધ્વા પુનરૂર્દ્ધ્વમવર્તત ।
પંચોર્દ્ધ્વલોકાનદહજ્જનલોકનિવાસિનઃ

લલાટનેત્રસંભૂતં નખેનાદાય ચાનલમ્ ।
જંબીરફલસંકાશં કૃત્વા કરતલે વિભુઃ

યદિ નાયાતિ પીઠં તે દગ્ધા લોકા ન સંશયઃ ।
અનાયાતમથો દૃષ્ટ્વા વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્

સનકાદયો મહાત્માનો જ્ઞાત્વા યોગેન ચાગમન્ ।
ગૌતમસ્યાશ્રમવરં સમાગમ્ય મહેશ્વરમ્

ન દૃષ્ટવંતો દેવાદિં વિદ્યમાનમપિ દ્વિજાઃ ।
અસ્તુવન્નથ ચ સ્તોત્રૈઃ સર્વવેદસમુદ્ભવૈઃ

ૐનમો દેવદેવાય તસ્મૈ શુદ્ધપ્રભાચિંત્યરૂપાય તસ્મૈ ।
નમઃ સુરાણામધીશાય તસ્મૈ નમો વેદગુહ્યાય શુદ્ધાય તસ્મૈ

નમઃ શિવાયાદિદેવાય તસ્મૈ નમો વ્યાલયજ્ઞોપવીતાય તસ્મૈ ।
નમઃ સુરાનંદસંદોહ વર્ષત્રયી બિંદુવિશ્વંભરાય તસ્મૈ

પૃથિવ્યથો વાયુરાકાશમાપઃ પુનઃ શશી વહ્નિસૂર્ય્યૌ તથાત્મા ।
યસ્યાષ્ટૈતા મૂર્તયઃ શંકરસ્ય તસ્મૈ નમો જ્ઞાનગમ્યાય શશ્વત્

એતાં સ્તુતિમથાકર્ણ્ય ભગનેત્રપ્રદઃ શિવઃ ।
વિષ્ણુમાહ ચ ગચ્છ ત્વં સમાનય ચ તાન્દ્વિજાન્

આનીતાસ્તેન હરિણા દેવાય પ્રણતાસ્તુ તે ।
તાનાહ શંકરો વાક્યં કિમર્થં યૂયમાગતાઃ

મુનય ઊચુઃ -
દેવ દ્વાદશલોકાનાં દૃશ્યંતે ભસ્મરાશયઃ ।
સ્થિતમેકં વનમિદં પશ્ય ત્વં લોકસંક્ષયમ્

સદાશિવ ઉવાચ-
ઊર્દ્ધ્વસ્થપંચલોકાનાં દાહે સંદેહ એવ નઃ ।
કથમંગારવૃષ્ટિશ્ચ કથં નો વા મહાધ્વનિઃ

મુનય ઊચુઃ -
ભીતિરસ્માકમધુના વર્તતે વીરભદ્રતઃ ।
સ એવાંગારવૃષ્ટિં ચ પિપાસુરિવ તામપાત્

દેવોથ વીરમાહૂય કિં વીરેત્યબ્રવીદ્ભવઃ ।
વીરો હનૂમતો લિંગપીઠાભાવાદિદં કૃતમ્

કપેશ્ચિત્તં પરિજ્ઞાતું મયા કૃતમિદં બૃહત્ ।
કૃપાનિધિરથો દેવો યથાપૂર્વમકલ્પયત્

દગ્ધાનપ્યખિલાઁલ્લોકાન્પૂર્વતઃ શોભનાન્વિભુઃ ।
કલ્પયામાસ વિશ્વાત્મા વીરભદ્રમથાબ્રવીત્

આલિંગ્યાઘ્રાય શિરસિ તાંબૂલં દત્તવાન્હરઃ ।
અથાસૌ હનુમાનીશ પૂજનં કૃતવાનથ

એકં વનચરં તત્ર ગંધર્વં સવિપંચિકમ્ ।
ઇદમાહ મહાવીણા મમ વૈ દીયતામિતિ

ગંધર્વો ન મયા ત્યાજ્યા વીણા પ્રાણસમા મમ ।
મમાપિ પ્રાણસદૃશી વીણેત્યાહ કપીશ્વરઃ

અથ મુષ્ટિનિપાતેન ગંધર્વે પતિતે કપિઃ ।
આદાય વીણાં મહતીં સ્વરતંતુસમન્વિતામ્

અલાબુસંયુતાં કૃત્વા રાજવૃક્ષફલાકૃતિમ્ ।
તસ્યોરસિ વિનિક્ષિપ્ય ગાયન્નાગાચ્છિવાંતિકમ્

બૃહતીકુસુમૈઃ શુદ્ધૈર્દેવપાદાવપૂજયત્ ।
તસ્મૈ વરમથ પ્રાદાદાકલ્પં જીવિતં પુનઃ

સમુદ્રલંઘને શક્તિં વરં પ્રાદાદથાપરમ્

સમસ્તભૂષાસુવિભૂષિતાંગઃ સ્વદીપ્તિમંદીકૃતદેવદીપ્તિઃ ।
પ્રસન્નમૂર્તિસ્તરુણઃ શિવાઙ્ગકઃ સંભાવયામાસ સમસ્તદેવાન્

પીતમુદ્ગમનીયં ચ સમાદાય મહેશ્વરઃ ।
પીતવસ્ત્રમિદં દેવ ત્વં ગૃહાણ હરે શુભમ્

બ્રહ્મણે રક્તવસનં સર્વેષાં વસુદસ્તથા ।
દેવર્ષિદાનવાદીનાં દત્તવાન્વસુયુગ્મકમ્

રામોપિ ચૈતદાકર્ણ્ય શંભવે યુગ્મમર્પયત્ ।
સુસૂક્ષ્મં બહુમૂલ્યં ચ સ્વર્ણભૂષણમેવ ચ

અથ ભુક્ત્વા સુખાસીનઃ સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ।
નાનામુનિગણૈર્ભૂપૈર્વાનરૈર્ગૌતમી તટે

શંભું પુરાણતત્ત્વજ્ઞં રાઘવો વાક્યમબ્રવીત્ ।
ત્વમેવ સર્વં જાનીષે સર્વધર્મગુહાશયમ્

કસ્મિન્કસ્મિન્યુગે બ્રહ્મન્કિંવિશિષ્ટં વદસ્વ મે ।
શંભુરુવાચ-
ધ્યાનમેવ કૃતે શ્રેષ્ઠં ત્રેતાયાં યજ્ઞ એવ ચ

દ્વાપરે ચાર્ચનં તિષ્યે દાનં ચ હરિકીર્તનમ્ ।
સર્વં ચ શસ્તં સર્વત્ર ધ્યાનં ન ચ કલૌ યુગે

નરાણાં મુગ્ધચિત્તત્વાત્કૃચ્છ્રસ્થાનાં વિશાંપતે ।
ન ધર્મે નિયતાબુદ્ધિર્ન વેદે નૈવ ચ સ્મૃતૌ

ન ક્રતૌ ન સ્વધાકારે પુરાણાનાં ચ ન શ્રુતૌ ।
ન યજ્ઞેન ચ તીર્થેષુ ન ચ શુશ્રૂષણે સતામ્

નેજ્યાયાં દેવતાનાં ચ ન સ્વજાતીયકર્મ્મણિ ।
ન દેવસ્મરણેનાપિ ન ચ ક્વાપિ વૃષે નૃપ

અતશ્ચ દીર્ઘકાલાનાં પુણ્યાનામક્ષમા નરાઃ ।
દાનં તુ સ્વલ્પકાલત્વાત્કર્તું શક્નોતિ માનવઃ

અતશ્ચ કલિદુષ્ટાનાં પ્રાયશ્ચિતં ન વિદ્યતે ।
કેષાંચિત્પાપનાશઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તૈસ્તુ નાન્યથા

બ્રહ્મજ્ઞાની ગયાશ્રાદ્ધી કાશીગંતા શ્રુતૌ રતઃ ।
પુરાણજ્ઞાવમાશ્ચૈતે શ્રોતા તસ્ય ચ રાઘવ

યુગાનામનુસારેણ તથાર્થસ્ય વિવેચનાત્ ।
સ્વ પર પ્રત્યયોત્પાદાત્પરબ્રહ્મપ્રકાશનાત્

પુરાણવક્તા સર્વસ્માદ્બ્રાહ્મણસ્તુ વિશિષ્યતે ।
તેનાપિ ચ કૃતં પાપં ન સજ્યેત્કિમુતાન્યતઃ

અન્યેષામપિ કેષાંચિત્પુરાણં પાપનાશનમ્ ।
યઃ પુરાણેષુ વિશ્વાસી વક્તારં મન્યતે ગુરુમ્

બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદાતારં વિશેષં જ્ઞાતિબંધુતઃ ।
તસ્ય પાપાનિ સર્વાણિ વિલયં યાન્ત્યસંશયમ્

અથ શ્રીશૈલગમનં પૂજકસ્ય મહેશિતુઃ ।
અતઃ કલૌ મનુષ્યાણાં પુરાણં પાપનાશનમ્

પુરા કલિયુગે રામ વૃત્તં સંકીર્તયે શૃણુ ।
આસીત્તુ ગૌતમો નામ બ્રાહ્મણો વેદવર્જિતઃ

તસ્ય પુષ્ટિઃ પશુશ્ચાસ્તાં ભ્રાતરૌ વેદવર્જિતૌ ।
તાભ્યાં સહ કૃષિં ચક્રે તત્ર વૃદ્ધિમવાપ ચ

ધનધાન્યાદિકં કિંચિદ્રાજાનં દત્તવાનથ ।
ઉવાચ વચનં કિંચિદધિકારં નિરૂપય

અર્થં ન ગમયિષ્યામિ તૌ શક્તૌ ભ્રાતરૌ મમ ।
રાજોવાચ-
બ્રાહ્મણસ્યાધિકારો હિ વૈદિકે ધર્મકર્મણિ

તદન્યત્ર નિયુક્તસ્ય બ્રાહ્મણ્યં વિપ્રણશ્યતિ ।
ગૌતમ ઉવાચ-
યુગેષ્વન્યેષુ ધર્મોયં કલિધર્મો ન તાદૃશઃ

ભૂપતિ ત્વં હિ ભૂપાલ નૃપાણાં ધર્મ ઉચ્યતે ।
બ્રાહ્મણશ્ચ પરિક્ષીણસ્તં કુર્વન્નૈવ દુષ્યતિ

શૂદ્રાણાં તુ કૃષિર્દ્ધર્મો નાપદ્યપ્યગ્રજન્મનઃ ।
તસ્માત્ક્ષત્ત્રેણ વર્તિષ્યે ગ્રામાન્મમ સમાદિશ

અન્યત્ર ચાત્ર ક્ષત્ત્રેણ વર્તનં મમ રોચતે ।
અન્યન્ન તુ તથેત્યુક્તો દદૌ ગ્રામાન્દ્વિજન્મનઃ

ગ્રામાધિકારદુષ્ટસ્ય વર્તનં ત્વન્યથાભવત્ ।
અભક્ષિ માંસં ચાપાયિ સુરા ચાભાષિ દુર્વચઃ

પરયોષા તથા ગામિ પરસ્વં પ્રત્યહારિ ચ ।
અક્રીડિ દ્યૂતમસકૃત્કલંજં ચાદિ દુર્ભુજા

નાપૂજિ જગતામીશઃ શિવો વા વિષ્ણુરેવ વા ।
એવં કાલેન દુર્વૃત્તં રાજા વાક્યમભાષત

વિપ્ર વિપ્રત્વમુત્સૃજ્ય શૂદ્રત્વં પ્રાપ્તવાનસિ ।
તસ્માન્નિયોગધર્મેણ ભવંતં ભ્રંશયામિ ચ

માસ્તુ વિપ્રત્વમદ્યૈવ શૂદ્રતૈવ વરં મમ ।
તદૃતે યદિ વિપ્રાસ્તે ન ભોક્ષ્યંતિ વરં મમ

ન હિ સર્વમિદં ત્યક્તું શક્તોહં પૃથિવીપતે ।
શંભુરુવાચ-
એવં વદતિ દુર્વિપ્રે રાજા તૂષ્ણીમતિષ્ઠત

સ તુ વૈ શૂદ્રતુલ્યશ્ચ બુભુજેન્નં સહામિષમ્ ।
કદાચિદથ દુર્વૃત્તઃ પ્રતોલીમંડપસ્થિતઃ

દ્વિજેન પઠ્યમાનં તુ પદ્યં તુ શ્રુતવાનિદમ્ ।
હૃદયે પદ્યમેતત્તુ દ્વિજેરિતમતિષ્ઠત

પરાત્પરતરં યાંતિ નારાયણપરાયણાઃ ।
ન તે તત્ર ગમિષ્યંતિ યે દ્વિષંતિ મહેશ્વરમ્

વ્યાખ્યાનમપિ ચ શ્રુત્વા પૌરાણિકમભાષત ।
કીદૃઙ્નારાયણઃ પ્રોક્તઃ કીદૃશોપિ મહેશ્વરઃ

કિં પરં ત્વયનં પ્રોક્તં દ્વેષઃ કીદૃગુદાહૃતઃ ।
કિં તત્પરમિતિ ખ્યાતં તતઃ પરતરં ચ કિમ્

પૌરાણિક ઉવાચ-
પરં તદ્બ્રહ્મણઃ સ્થાનં સુખવ્યક્તૈકલક્ષણમ્ ।
તતઃ પરતરં વિષ્ણોર્દ્ધામ તદ્બ્રહ્મણોધિકમ્

અવિનાશિતયા તત્તુ કીર્તિતં પરમં પદમ્ ।
તન્મધ્યે પુરુષો વિષ્ણુસ્તદંગ પરમં વિભુઃ

આપો હિ નરજન્મત્વાન્નારાઃ પ્રોક્તા મનીષિભિઃ ।
નારાશ્ચાસ્યાયનં યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

તત્પરં વર્તનં યેષાં તે પ્રોક્તાસ્તત્પરાયણાઃ ।
મહદાદીનિ તત્વાનિ યાનિ તેષાં ય ઈશ્વરઃ

સૂર્યાગ્નિશશિનેત્રોઽસૌ મહેશઃ સ્યાદુમાપતિઃ ।
દ્વેષો હિ વૈરં વિજ્ઞેયમીશ્વરે પરમાત્મનિ

શંભુરુવાચ-
એવં પુરાણભટ્ટેન સમીરિતમિદં વચઃ ।
ચિંતયન્પુનરપ્યાહ માદૃશસ્ય કથં ગતિઃ

પૌરાણિકોઽથ તં પ્રાહ શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ગતિમ્ ।
કુરુ સર્વેણ યત્નેન પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ

ધર્મં ચર યથાશક્તિ યથાકાલં યથાવિધિ ।
વિમુક્તપાપઃ પશ્ચાત્ત્વમુત્તમાં ગતિમેષ્યસિ

પુરાણમથવા નિત્યં શૃણુષ્વાવહિતશ્ચ સન્ ।
નિરાશો વા મહેશાનં પૂજયસ્વ પિનાકિનમ્

દેવં વા પુંડરીકાક્ષં કેશવં ક્લેશનાશનમ્ ।
સંન્યાસમથવા નિત્યં બ્રહ્મજ્ઞાનપરો ભવ

અથવા ગચ્છ કાશીશં મુક્તૌ વા મૃતિમાપ્નુહિ ।
ગયાં વા ગચ્છ તત્ર ત્વં શ્રાદ્ધં કર્તું પ્રયત્નતઃ

અથવા સર્વવેદાનાં સારં પાતકનાશનમ્ ।
રુદ્રં રુદ્રપ્રિયકરં જપ પ્રત્યહમાદરાત્

શ્રીશૈલમથવા ગચ્છ કેદારમથવેચ્છયા ।
અથવા પ્રતિવર્ષે તુ માઘસ્નાનં પ્રવર્તય

કિમત્ર બહુનોક્તેન ધર્મભક્તઃ સદા ભવ ।
નૈવં નરકવાસસ્તે ભવિતા તુ દ્વિજાધમ

ગૌતમ ઉવાચ-
શ્રુત્વા સર્વં કરિષ્યામિ પુરાણં ભવતો મુખાત્ ।
શાસ્ત્રં વિશ્વાસહેતું ચ વર્જં ચાપિ વદસ્વ મે

પૌરાણિક ઉવાચ-
વર્જ્યં માંસં સુરાઽન્યસ્ત્રી ભોગો દ્યૂતં વિકત્થનમ્ ।
પારુષ્યમનૃતં માયા દેવદેવવિનિંદનમ્

ગુરૂણાં સુરવૃદ્ધાનાં પુરાણસ્મૃતિભાષિણામ્ ।
નિંદનં શ્વેતવૃંતાકં કૃતકાલાબુવર્તનમ્

બીજપૂરં કુસુંભં ચ લોહિતં શૃંગમેવ ચ ।
અરરું નાલિકેરં ચ કૂષ્માંડકં તથૈવ ચ

કોવિદારફલં તૈલપક્વં માનવજં પયઃ ।
વાર્ધ્રીણસ ખરી દુગ્ધં સૂતિકા ક્ષીરમાવિકમ્

ઔષ્ટ્રમેકશફક્ષીરં માર્ગમાજં નૃસંભવમ્ ।
વિવત્સાસંધિનીક્ષીરં લવણં ચૈવ યોગિ યત્

નાલિકેરરસં કાંસ્યે તામ્રે મધુ ચ સીસકે ।
કાચે તક્રં કરંભાંશ્ચ ઘૃતાક્તાન્નૈવ કારયેત્

હોમં તુ મૃણ્મયે પાત્રે પુરોડાશં તુ રાજતે ।
ન સેવેત પરં લોકે શુભાર્થી તુ વિચક્ષણઃ

પાત્રાંતશ્ચૂર્ણલેપોઽપિ તત્ર ભક્ષણમેવ ચ ।
ક્રમુકસ્ય તથા ભક્ષશ્ચૂર્ણપત્રસ્ય ચૈવ હિ

ક્રમુકસ્યાપિ પક્વસ્ય ભક્ષણં ક્રમિયોગિનઃ ।
પાયસે લવણં ચૈવ કેવલં ચ કરાર્પિતમ્

સિંધુસૌરાષ્ટ્રકાંબોજમાગધેષુ ચ સિંહલે ।
ન દોષાય ભવેત્તત્ર ક્ષીરં ચ લવણાન્વિતમ્

ક્ષીરાણિ ચ સમસ્તાનિ લવણાનિ ચ યોગતઃ ।
દેશેષ્વન્યેષુ દોષાય પાને ચૈવેહ સંશયઃ

કિમત્ર બહુનોક્તેન સદ્ભિર્નિંદ્યં વિવર્જયેત્ ।
શંભુરુવાચ-
એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ

સ્વમેવ ભવનં ગત્વા ચિંતયામાસ દુઃખિતઃ ।
રાત્રૌ મૃત્યુર્દિવા ચેતિ ન જાનાતિ મહાનપિ

પરલોકે સુખં દુઃખમિહ ભોગવિનોદનમ્ ।
ક્રિમિકીટમનુષ્યાદ્યૈઃ સુખ દુઃખૈઃ પૃથક્પૃથક્

પ્રતિજીવંતુ હેતૂનાં ભેદોઽપિ સુવિનિશ્ચયઃ ।
એકસ્યાપિ હિ જીવસ્ય નાસ્તિ ચૈકવિધા સ્થિતિઃ

જન્મકાલે મહાઽજ્ઞાનં શૈશવેત્યલ્પબોધનમ્ ।
સ્ખલત્પદેલ્પવિજ્ઞાનં બાલ્યે ચાલ્પં તથૈવ ચ

કૌમારે ક્રીડનરતિર્યૌવને વિષયોષિતમ્ ।
યૌવને વિનિવૃત્તે તુ દ્રવ્યસંપાદનેષણા

વાર્દ્ધકે ભોગલિપ્સા ચ ન ભોક્તું ક્ષમતેપિ ચ ।
દૂષિકા શ્લેષ્મલાલાભિર્વલીપલિતકંપનૈઃ

શ્વાસકાસાનિલાક્ષિપ્તૈર્હૃષીકૈર્વિકલૈર્યુતઃ ।
કિંચિદ્ધર્તું ન શક્નોતિ ન ચ જાનાતિ કિંચન

તિષ્ઠંતીષુ પરસ્ત્રીષુ ગુહ્યસ્થાનં પ્રદર્શયેત્ ।
કોશકંડૂયનપરઃ ક્રૂરો જીવિતલક્ષણૈઃ

કંડૂયતે સ્ફિચૌ વસ્ત્રમુદ્ધૃત્ય ચ વિચાલયન્ ।
ભુંજાનઃ શ્લેષ્મણા ગ્રાસં ગ્રસિતું ન ચ શક્નુયાત્

યદા કાસસ્તદા જજ્ઞે પાયુવાયુશ્ચ શબ્દવાન્ ।
નિઃસૃતિશ્ચ મલસ્યાપિ શ્લેષ્મનિર્ગમ એવ ચ

સ્નુષાદિભર્ત્સનં બાલ તાલહાસ્યનિદર્શનમ્ ।
ગુરુનિર્ગમનાદીનિ સંચિંત્ય ચ પુનઃ પુનઃ

આહૂતો ભોજનાદ્યર્થં ભોજ્યાન્નાદિ વિનિંદયન્ ।
ચિરમુષ્ણં ચ નિર્ભર્ત્સ્ય પુનશ્ચિંતામવાપ સઃ

અતિદુષ્કૃતિકર્મ્માહં કથં ભોક્ષ્યે કથં સ્વપે ।
કથં તિષ્ઠે કથં ગચ્છે પરલોકઃ કથં ભવેત્

ઇતિ ચિંતાકુલો નિત્યં ન નમત્યપરાન્વિતઃ ।
દ્વિજસ્ય સદનં ગત્વા પુરાણજ્ઞસ્ય રાઘવ

લજ્જાવાક્કૃતવક્ત્રશ્ચ કિંકરોમીત્યભાષત ।
ન કિંચિદપ્યુવાચાસૌ દ્વિજઃ પૌરાણિકસ્તદા

પાપોયમિતિ વિજ્ઞાય શિષ્યેણ નિરગામયત્ ।
ગૌતમોપિ વિનિર્ગમ્ય દ્વાર્યેવ ચ બહિઃ સ્થિતઃ

ભુવ્યાસીનં તુ વિજ્ઞાય પુરાણાર્થવિચારકમ્ ।
કથં કથમપિ પ્રાપ્ય પીઠં દત્તં ચ નાભજત્

નિષણ્ણો ભૂતલે રામ પુરાણજ્ઞમભાષત ।
પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ તદત્રૈવ વિધીયતામ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
પાપાનિ કીર્તયસ્વ ત્વં સર્વથૈવ કૃતાનિ તુ ।
સ ચાપિ નાઽકૃતં કિંચિન્મયા પાપમિતીરયન્

રુદન્પપાત ભૂમ્યાં ચ કથં તાતેતિ પીડિતઃ ।
બ્રાહ્મણસ્તમથ પ્રાહ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે

મહાપાપં ત્રિરાવૃત્તે પુનશ્ચ યદિ ચેત્કૃતમ્ ।
ગૌતમ ઉવાચ-
પૌરાણિક મહાભાગ પ્રાપ્યાપિ ત્વામહં કથમ્

પાપયુક્તો દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંગતિર્વિફલા ભવેત્ ।
પૌરાણિક ઉવાચ-
શાસ્ત્રં પ્રમાણં સર્વેષાં પ્રાયશ્ચિત્તવિનિર્ણયે

તદ્વિના યો હિ તં બ્રૂયાત્પ્રાયાશ્ચિત્તં ન તદ્ભવેત્ ।
સકૃત્કૃતે સકૃત્પ્રોક્તં દ્વિતીયે દ્વિગુણં ભવેત્

તૃતીયે ત્રિગુણં પ્રોક્તં ચતુર્થે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ।
ત્વયા કૃતં તુ બહુધા ચતુર્વિધમપીચ્છયા

કથં વક્તુમહં શક્તઃ પ્રાયશ્ચિત્તં ભવાદૃશે ।
ગૌતમોઽપિ પુનઃ પ્રાહ ક્વ ગંતવ્યં મયેતિ ચ ।
ઉપવાસત્રયં કૃત્વા શિવરાત્રિમવિંદત

ચતુર્થમુપવાસં ચ ચકારાતીવ દુઃખિતઃ ।
પારણં ચાપ્યમાયાં સ કૃતવાન્ફલવલ્કલૈઃ

અથ પ્રદક્ષિણં ચક્રે શ્રીશૈલસ્ય ચ સ દ્વિજઃ ।
ગતવાન્મંદિરં પશ્ચાચ્ચિંતયાતિકૃશઃ શ્વસન્

કથં પાપનિવૃત્તિર્મે તૂષ્ણીંભૂતસ્ય સેત્સ્યતિ ।
અનંતમવિચાર્યં કિં પાપં ચ સુમહત્તરમ્

શ્રુત્વા ન કોપિ મે બ્રૂયાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતામ્ ।
કિંતુ કસ્મિન્પુરાણે તુ શ્રુતે જ્ઞાતં ભવિષ્યતિ

ઇતિ કૃત્વા મતિં સોથ પુરાણજ્ઞમભાષત ।
પુરાણમેકં મે તાત વ્યાખ્યાતુ ભગવાનિતિ

જાતકર્માદિસંસ્કારાન્કારયસ્વ મમાશુ વૈ ।
દ્વિજો ભૂત્વા શૃણોમ્યદ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં કરોમ્યતઃ

વિધાયકં પુરાણં મે ભવિષ્યતિ ચ કીર્તિતમ્ ।
અતઃ શક્યં કરિષ્યામિ પુરાણાર્થં વિનિશ્ચયન્

પૌરાણિક ઉવાચ-
યથાવત્કીર્તયિષ્યામિ પુરાણં પાપનાશનમ્ ।
યથાજ્ઞાનં યથાશક્તિ યથાશુદ્ધં યથાવિધિ

કિં વાંચ્છસિ પુરાણં તુ કીર્તયિષ્યે તદેવ તુ ।
ગૌતમ ઉવાચ-
સર્વં રુચિ પુરાણં મે વક્તવ્યં કિં હિતં વદ

શ્રુતે યસ્મિન્ભિદા નૈવ જાયતે તુ હરીશયોઃ ।
પૌરાણિક ઉવાચ-
કૌર્મોક્તં યત્પુરાણં તદ્દેવયોરભિદાભિધમ્

શૃણોતિ યસ્તત્પ્રથમં તસ્ય પાપં વિનશ્યતિ ।
તસ્ય વક્તા તુ યો વિપ્રસ્તસ્ય વિઘ્નાંતરં ભવેત્

શ્રોતવ્યં મન્યતે પાપો યદિ ભાર્યા વિનશ્યતિ ।
કિંચૈકં દુષ્કરં વક્ષ્યે શ્રોતુર્વક્તુરનિંદકમ્

વ્યાખ્યાતરિ યદિ પ્રીતિર્દ્ધર્માદેવ પ્રકાશિની ।
આચારદર્શને પુણ્યે કર્મમોક્ષાદિદર્શકે

તદા તુષ્ટો મહેશઃ સ્યાદ્વિષ્ણુરિષ્ટફલપ્રદઃ ।
પિતરસ્તારિતાસ્તેન યાંતિ તે પરમાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે ચતુર્દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ