Padma Purana · Chapter 3.53
vyāsa uvāca-
evaṃ daṃḍādibhiryuktaḥ śaucācārasamanvitaḥ /
āhūtodhyāpanaṃ kuryādvīkṣyamāṇo gurormukham
nityamudyatapāṇiḥ syātsādhvācāraḥ susaṃyataḥ /
āsyatāmiti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ
pratiśravaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret /
āsīno na ca bhuṃjāno na tiṣṭhenna parāṅmukhaḥ
nīcaiḥ śayyāsanaṃ cāsya sarvadā gurusannidhau /
gurostu cakṣurviṣayena yatheṣṭāsano bhavet
nodāharedasya nāma parokṣamapi kevalam /
na caivāsyānukurvīta gatibhāṣaṇaceṣṭitam
guroryatra parīvādo niṃdā vāpi pravartate /
karṇau tatra pidhātavyau gaṃtavyaṃ vā tato'nyataḥ
dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāṃtike striyaḥ /
na caivāsyottaraṃ brūyātsthito nāsīta sannidhau
udakuṃbhaṃ kuśānpuṣpaṃ samidho'syāharetsadā /
mārjanaṃ lepanaṃ nityamaṃgānāṃ vai samācaret
nāsya nirmālyaśayanaṃ pādukopānahāvapi /
ākrāmedāsanaṃ cāsya cchāyādīnvā kadācana
sādhayeddaṃtakāṣṭhādīṃllabdhaṃ cāsmai nivedayet /
anāpṛcchya na gaṃtavyaṃ bhavetpriyahite rataḥ
na pādau sārayedasya sannidhāne kadācana /
jṛṃbhitaṃ hasitaṃ caiva kaṃṭhaprāvaraṇaṃ tathā
varjayetsannidhau nityamaṃgasphoṭanameva ca /
yathākālamadhīyīta yāvanna vimanā guruḥ
āsīno'dho guroḥ pārśve sevāṃ ca susamāhitaḥ /
āsane śayane yāne naiva tiṣṭhetkadācana
dhāvaṃtamanudhāveta gacchaṃtamanugacchati /
gośvoṣṭrayānaprāsāde tathādhoviṣṭareṣu ca
āsīta guruṇā sārddhaṃ śilāphalaka nauṣu ca /
jiteṃdriyaḥ syātsatataṃ vaśyātmākrodhanaḥ śuciḥ
prayuṃjīta sadā vācaṃ madhurāṃ hitakāriṇīm /
gaṃdhamālyaṃ rasaṃ kalpaṃ śuktiṃ prāṇivihiṃsanam
abhyaṃjanāṃjanonmarddacchatradhāraṇameva ca /
kāmaṃ lobhaṃ bhayaṃ nidrāṃ gītavāditranartanam
ātarjanaṃ parīvādaṃ strīprekṣālaṃbhanaṃ tathā /
paropaghātaṃ paiśunyaṃ prayatnena vivarjayet
udakuṃbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikā kuśān /
āharedyāvadannāni bhaikṣyaṃ cāharahaścaret
ghṛtaṃ ca lavaṇaṃ sarvaṃ varjyaṃ paryuṣitaṃ ca yat /
anṛtyadarśī satataṃ bhavedgītādi nispṛhaḥ
nādityaṃ vai samīheta nācareddaṃtadhāvanam /
ekāṃtamaśucistrībhiḥ śūdrādyairabhibhāṣaṇam
gurūcchiṣṭaṃ bheṣajānnaṃ prayuṃjīta na kāmataḥ /
malāpakarṣaṇaṃ snānaṃ nācareddhi kadācana
na kuryānmānasaṃ vipro gurostyāge kathaṃcana /
mohādvā yadi vā lobhāttyaktvā tu patito bhavet
laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikameva vā /
ādadīta yato jñānaṃ taṃ na druhyetkadācana
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ /
utpathapratipannasya na manustyāgamabravīt
gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret /
natvābhisṛṣṭo guruṇā svāngurūnabhivādayet
vidyāguruṣvetadevaṃ nityāvṛttiṣu yogiṣu /
pratiṣedhatsu cādharmāddhitaṃ copadiśatsu ca
śreyaḥ svaguruvadvṛttiṃ nityameva samācaret /
guruputreṣu dāreṣu guroścaiva svabaṃdhuṣu
bālaḥ saṃmānayenmānyāñchiṣṭo vā yadi karmmaṇi /
adhyāpayanguroḥ sūnuṃ guruvanmānamarhati
utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojanaḥ /
na kuryādguruputrasya pādayoḥ śaucameva ca
guruvatpratipūjyāśca savarṇā guruyoṣitaḥ /
asavarṇāśca saṃpūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ
abhyaṃjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca /
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam
gurupatnī tu yuvatī nābhivādyā tu pādayoḥ /
kurvīta vaṃdanaṃ bhūmyāmasāvahamiti bruvan
viproṣya pādagrahaṇapūrvakaṃ cābhivādanam /
gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmmamanusmaran
mātṛṣvasā mātulānī śvaśrūścātha pitṛṣvasā /
saṃpūjyā gurupatnīvatsamāstā gurubhāryayā
bhrātṛbhāryāśca saṃgrāhyā savarṇā hanyahanyapi /
viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbaṃdhiyoṣitaḥ
piturbhaginyā mātuśca jāyasyāṃ ca svasaryapi /
mātṛvadvṛttimātiṣṭhenmātā tābhyo garīyasī
evamācārasaṃpannamātmavaṃtamadāṃbhikam /
vedamadhyāpayeddharmmaṃ purāṇāṃgāni nityaśaḥ
saṃvatsaroṣite śiṣye gururjñānamanirdiśan /
harate duṣkṛtaṃ tasya śiṣyasya vasato guruḥ
ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ /
śaktonnadoṃbudaḥ sādhuradhyāpyādaśa dharmataḥ
kṛtakaṃṭhastathā'drohaḥ medhāvī gurukṛnnaraḥ /
āptaḥ priyo'tha vidhivatṣaḍadhyāpyā dvijātayaḥ
eteṣu brāhmaṇe dānamanyatra tu yathocitam /
ācamya saṃyato nityamadhīyīta udaṅmukhaḥ
upasaṃgṛhya tatpādau vīkṣyamāṇo gurormukham /
adhīṣva bho iti brūyādvirāmo'stviti cā'ramet
prākkūlānparyupāsīta pavitraiścaiva pāvakaḥ /
prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastatoṃkāramarhati
brāhmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādaṃte'pi vidhivaddvijāḥ /
kuryādadhyāpanaṃ nityaṃ sabrahmāṃjalipūrvataḥ
sarveṣāmeva bhūtānāṃ vedaścakṣuḥ sanātanaḥ /
adhīyītāpyayaṃ nityaṃ brāhmaṇyāddhīyate'nyathā
adhīyīta ṛco nityaṃ kṣīrāhutyā sadevatāḥ /
prīṇāti tarpayankālaṃ kāmairhūtāḥ sadaivatāḥ
yajūṃṣyadhīte niyataṃ dadhnā prīṇāti devatāḥ /
sāmānyadhīte prīṇāti ghṛtāhutibhiranvaham
atharvāṃgiraso nityaṃ madhvā prīṇāti devatāḥ /
dharmāṃgāni purāṇāni māṃsaistarpayatesurān
prātaśca sāyaṃ prayato naityakaṃ vidhimāśritaḥ /
gāyatrīṃ samadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ
sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām /
gāyatrīṃ vai japennityaṃ japayajñaḥ prakīrtitaḥ
gāyatrīṃ caiva vedāṃśca tulayā tolayatprabhuḥ /
ekataścaturovedā gāyatrīṃ ca tathaikataḥ
ॐkāramāditaḥ kṛtvā vyāhṛtīstadanaṃtaram /
tato'dhīyīta sāvitrīmekāgraḥ śraddhayānvitaḥ
purākalpe samutpannā bhūrbhuvaḥ svaḥ sanātanāḥ /
mahāvyāhṛtayastisraḥ sarvāśubhanibarhaṇāḥ
pradhānaṃ puruṣaḥ kālo viṣṇubrahmamaheśvarāḥ /
satvaṃrajastamastisraḥ kramādvyāhṛtayaḥ smṛtāḥ
ॐkārastatparaṃ brahma sāvitrī syāttaduttaram /
eṣa maṃtro mahāyogaḥ sārātsāra udāhṛtaḥ
yo'dhīte'hanyahanyetāṃ gāyatrīṃ vedamātaram /
vijñāyārthaṃ brahmacārī sa yāti paramāṃ gatim
gāyatrī vedajananī gāyatrī lokapāvanī /
gāyatryā na paraṃ japyametadvijñāyamucyate
śrāvaṇasya tu māsasya paurṇamāsyāṃ dvijottamāḥ /
āṣāḍhyāṃ proṣṭhapadyāṃ vā vedopākaraṇaṃ smṛtam
yatsūryayāmyagamanaṃ māsānviprorddhapaṃcamān /
adhīyīta śucau deśe brahmacārī samāhitaḥ
puṣye tucchaṃdasāṃ kuryādbahirutsarjanaṃ dvijaḥ /
māsi śuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame'hani
chadāṃsi ca dvijo'bhyasyecchuklapakṣe tu vai dvijaḥ /
vedāṃgāni purāṇāni kṛṣṇapakṣeṣu mānavaḥ
imānnityamanadhyāyānadhīyāno vivarjayet /
adhyāpanaṃ ca kurvāṇo'bhyasyannapi prayatnataḥ
karṇaśrave'nile rātrau divāpāṃsusamūhane /
vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave
akālikamanadhyāyameteṣvāha prajāpatiḥ /
etānabhyudinānvidyādyadā prāduṣkṛtāgniṣu
tadā vidyādanadhyāyamanṛtau cābhradarśane /
nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane
etānakālikānvidyādanadhyāyānṛtāvapi /
prāduṣkṛteṣvagniṣu ca vidyutstanitanisvane
sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā /
nityānadhyāya eva syādgrāmeṣu nagareṣu ca
dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigaṃdhe ca nityaśaḥ /
aṃtaḥ śavagategrāme vṛṣalasya ca sannidhau
anadhyāyorudyamāne samaye jaladasya ca /
udake cārdharātre ca viṇmūtraṃ ca visarjayan
ucchiṣṭaḥ śrāddhabhukcaiva manasāpi na ciṃtayet /
pratigṛhya dvijo vidvānekoddiṣṭasya vetanam
tryahaṃ na kārayedbrahma rājño rāhośca sūtake /
yāvadekānnaniṣṭhā syātsnehālopaśca tiṣṭhati
viprasya viduṣo dehe tāvadbrahma na kīrtayet /
śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām
nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā śūdraśrāddhānnameva ca /
nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayorubhayorapi
amāvāsyā caturdaśyoḥ paurṇamāsyaṣṭamīṣu ca /
upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam
aṣṭakāsu ahorātramṛtvaṃtāsu ca rātriṣu /
mārgaśīrṣe tathā pauṣe māghamāse tathaiva ca
tisro'ṣṭakāḥ samākhyātā kṛṣṇapakṣeṣu sūribhiḥ /
śleṣmātakasya cchāyāyāṃ śālmalermadhukasya ca
kadācidapi nādhyeyaṃ kovidārakapitthayoḥ /
samānavidye ca mṛte tathā sabrahmacāriṇi
ācārye saṃsthite cāpi trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam /
chidrāṇyetāni viprāṇāmanadhyāyāḥ prakīrtitāḥ
hiṃsaṃti rākṣasāsteṣu tasmādetānvivarjayet /
naityakenāstyanadhyāyaḥ saṃdhyopāsanameva ca
upākarmmaṇi homāṃte homamadhye tathaiva ca /
ekāmṛcamathaikaṃ vā yajuḥ sāmāni vā punaḥ
nāṣṭakādyāsvadhīyīta mārute cābhidhāvati /
anadhyāyastu nāṃgeṣu netihāsapurāṇayoḥ
na dharmaśāstreṣvanyeṣu sarvāṇyetāni varjayet /
eṣa dharmaḥ samāsena kīrtito brahmacāriṇaḥ
brahmaṇā'bhihitaḥ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
yo'nyatra kurute yatnamanadhītya śrutiṃ dvijaḥ
sa saṃmūḍho na saṃbhāṣyo vedabāhyo dvijātibhiḥ /
na vedapāṭhamātreṇa saṃtuṣṭo vai bhaveddvijaḥ
pāṭhamātrāvasānastu paṃke gauriva sīdati /
yo'dhītya vidhivadvedaṃ vedārthaṃ na vicārayet
sa saṃmūḍhaḥ śūdrakalpaḥ pātratāṃ na prapadyate /
yaditvātyaṃtikaṃ vāsaṃ kartumicchati vai gurau
yuktaḥ paricaredenamāśarīravimokṣaṇam /
gatvā vanaṃ ca vidhivajjuhuyājjātavedasam
adhīyīta tathā nityaṃ brahmaniṣṭhaḥ samāhitaḥ /
sāvitrīṃ śatarudrīyaṃ vedāṃtāṃśca viśeṣataḥ /
abhyasetsatataṃ yukto bhikṣāśanaparāyaṇaḥ
etadvidhānaṃ paramaṃ purāṇaṃ vedāgame samyagihoditaṃ vaḥ /
purā maharṣipravarābhipṛṣṭaḥ svāyaṃbhuvo yanmanurāha devaḥ
iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe karmayogakathanaṃ nāma tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0