પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.53

વ્યાસ ઉવાચ-
એવં દંડાદિભિર્યુક્તઃ શૌચાચારસમન્વિતઃ ।
આહૂતોધ્યાપનં કુર્યાદ્વીક્ષ્યમાણો ગુરોર્મુખમ્

નિત્યમુદ્યતપાણિઃ સ્યાત્સાધ્વાચારઃ સુસંયતઃ ।
આસ્યતામિતિ ચોક્તઃ સન્નાસીતાભિમુખં ગુરોઃ

પ્રતિશ્રવણસંભાષે શયાનો ન સમાચરેત્ ।
આસીનો ન ચ ભુંજાનો ન તિષ્ઠેન્ન પરાઙ્મુખઃ

નીચૈઃ શય્યાસનં ચાસ્ય સર્વદા ગુરુસન્નિધૌ ।
ગુરોસ્તુ ચક્ષુર્વિષયેન યથેષ્ટાસનો ભવેત્

નોદાહરેદસ્ય નામ પરોક્ષમપિ કેવલમ્ ।
ન ચૈવાસ્યાનુકુર્વીત ગતિભાષણચેષ્ટિતમ્

ગુરોર્યત્ર પરીવાદો નિંદા વાપિ પ્રવર્તતે ।
કર્ણૌ તત્ર પિધાતવ્યૌ ગંતવ્યં વા તતોઽન્યતઃ

દૂરસ્થો નાર્ચયેદેનં ન ક્રુદ્ધો નાંતિકે સ્ત્રિયઃ ।
ન ચૈવાસ્યોત્તરં બ્રૂયાત્સ્થિતો નાસીત સન્નિધૌ

ઉદકુંભં કુશાન્પુષ્પં સમિધોઽસ્યાહરેત્સદા ।
માર્જનં લેપનં નિત્યમંગાનાં વૈ સમાચરેત્

નાસ્ય નિર્માલ્યશયનં પાદુકોપાનહાવપિ ।
આક્રામેદાસનં ચાસ્ય ચ્છાયાદીન્વા કદાચન

સાધયેદ્દંતકાષ્ઠાદીંલ્લબ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
અનાપૃચ્છ્ય ન ગંતવ્યં ભવેત્પ્રિયહિતે રતઃ

ન પાદૌ સારયેદસ્ય સન્નિધાને કદાચન ।
જૃંભિતં હસિતં ચૈવ કંઠપ્રાવરણં તથા

વર્જયેત્સન્નિધૌ નિત્યમંગસ્ફોટનમેવ ચ ।
યથાકાલમધીયીત યાવન્ન વિમના ગુરુઃ

આસીનોઽધો ગુરોઃ પાર્શ્વે સેવાં ચ સુસમાહિતઃ ।
આસને શયને યાને નૈવ તિષ્ઠેત્કદાચન

ધાવંતમનુધાવેત ગચ્છંતમનુગચ્છતિ ।
ગોશ્વોષ્ટ્રયાનપ્રાસાદે તથાધોવિષ્ટરેષુ ચ

આસીત ગુરુણા સાર્દ્ધં શિલાફલક નૌષુ ચ ।
જિતેંદ્રિયઃ સ્યાત્સતતં વશ્યાત્માક્રોધનઃ શુચિઃ

પ્રયુંજીત સદા વાચં મધુરાં હિતકારિણીમ્ ।
ગંધમાલ્યં રસં કલ્પં શુક્તિં પ્રાણિવિહિંસનમ્

અભ્યંજનાંજનોન્મર્દ્દચ્છત્રધારણમેવ ચ ।
કામં લોભં ભયં નિદ્રાં ગીતવાદિત્રનર્તનમ્

આતર્જનં પરીવાદં સ્ત્રીપ્રેક્ષાલંભનં તથા ।
પરોપઘાતં પૈશુન્યં પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્

ઉદકુંભં સુમનસો ગોશકૃન્મૃત્તિકા કુશાન્ ।
આહરેદ્યાવદન્નાનિ ભૈક્ષ્યં ચાહરહશ્ચરેત્

ઘૃતં ચ લવણં સર્વં વર્જ્યં પર્યુષિતં ચ યત્ ।
અનૃત્યદર્શી સતતં ભવેદ્ગીતાદિ નિસ્પૃહઃ

નાદિત્યં વૈ સમીહેત નાચરેદ્દંતધાવનમ્ ।
એકાંતમશુચિસ્ત્રીભિઃ શૂદ્રાદ્યૈરભિભાષણમ્

ગુરૂચ્છિષ્ટં ભેષજાન્નં પ્રયુંજીત ન કામતઃ ।
મલાપકર્ષણં સ્નાનં નાચરેદ્ધિ કદાચન

ન કુર્યાન્માનસં વિપ્રો ગુરોસ્ત્યાગે કથંચન ।
મોહાદ્વા યદિ વા લોભાત્ત્યક્ત્વા તુ પતિતો ભવેત્

લૌકિકં વૈદિકં વાપિ તથાધ્યાત્મિકમેવ વા ।
આદદીત યતો જ્ઞાનં તં ન દ્રુહ્યેત્કદાચન

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય ન મનુસ્ત્યાગમબ્રવીત્

ગુરોર્ગુરૌ સન્નિહિતે ગુરુવદ્વૃત્તિમાચરેત્ ।
નત્વાભિસૃષ્ટો ગુરુણા સ્વાન્ગુરૂનભિવાદયેત્

વિદ્યાગુરુષ્વેતદેવં નિત્યાવૃત્તિષુ યોગિષુ ।
પ્રતિષેધત્સુ ચાધર્માદ્ધિતં ચોપદિશત્સુ ચ

શ્રેયઃ સ્વગુરુવદ્વૃત્તિં નિત્યમેવ સમાચરેત્ ।
ગુરુપુત્રેષુ દારેષુ ગુરોશ્ચૈવ સ્વબંધુષુ

બાલઃ સંમાનયેન્માન્યાઞ્છિષ્ટો વા યદિ કર્મ્મણિ ।
અધ્યાપયન્ગુરોઃ સૂનું ગુરુવન્માનમર્હતિ

ઉત્સાદનં ચ ગાત્રાણાં સ્નાપનોચ્છિષ્ટભોજનઃ ।
ન કુર્યાદ્ગુરુપુત્રસ્ય પાદયોઃ શૌચમેવ ચ

ગુરુવત્પ્રતિપૂજ્યાશ્ચ સવર્ણા ગુરુયોષિતઃ ।
અસવર્ણાશ્ચ સંપૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ

અભ્યંજનં સ્નાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમેવ ચ ।
ગુરુપત્ન્યા ન કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્

ગુરુપત્ની તુ યુવતી નાભિવાદ્યા તુ પાદયોઃ ।
કુર્વીત વંદનં ભૂમ્યામસાવહમિતિ બ્રુવન્

વિપ્રોષ્ય પાદગ્રહણપૂર્વકં ચાભિવાદનમ્ ।
ગુરુદારેષુ કુર્વીત સતાં ધર્મ્મમનુસ્મરન્

માતૃષ્વસા માતુલાની શ્વશ્રૂશ્ચાથ પિતૃષ્વસા ।
સંપૂજ્યા ગુરુપત્નીવત્સમાસ્તા ગુરુભાર્યયા

ભ્રાતૃભાર્યાશ્ચ સંગ્રાહ્યા સવર્ણા હન્યહન્યપિ ।
વિપ્રોષ્ય તૂપસંગ્રાહ્યા જ્ઞાતિસંબંધિયોષિતઃ

પિતુર્ભગિન્યા માતુશ્ચ જાયસ્યાં ચ સ્વસર્યપિ ।
માતૃવદ્વૃત્તિમાતિષ્ઠેન્માતા તાભ્યો ગરીયસી

એવમાચારસંપન્નમાત્મવંતમદાંભિકમ્ ।
વેદમધ્યાપયેદ્ધર્મ્મં પુરાણાંગાનિ નિત્યશઃ

સંવત્સરોષિતે શિષ્યે ગુરુર્જ્ઞાનમનિર્દિશન્ ।
હરતે દુષ્કૃતં તસ્ય શિષ્યસ્ય વસતો ગુરુઃ

આચાર્યપુત્રઃ શુશ્રૂષુર્જ્ઞાનદો ધાર્મિકઃ શુચિઃ ।
શક્તોન્નદોંબુદઃ સાધુરધ્યાપ્યાદશ ધર્મતઃ

કૃતકંઠસ્તથાઽદ્રોહઃ મેધાવી ગુરુકૃન્નરઃ ।
આપ્તઃ પ્રિયોઽથ વિધિવત્ષડધ્યાપ્યા દ્વિજાતયઃ

એતેષુ બ્રાહ્મણે દાનમન્યત્ર તુ યથોચિતમ્ ।
આચમ્ય સંયતો નિત્યમધીયીત ઉદઙ્મુખઃ

ઉપસંગૃહ્ય તત્પાદૌ વીક્ષ્યમાણો ગુરોર્મુખમ્ ।
અધીષ્વ ભો ઇતિ બ્રૂયાદ્વિરામોઽસ્ત્વિતિ ચાઽરમેત્

પ્રાક્કૂલાન્પર્યુપાસીત પવિત્રૈશ્ચૈવ પાવકઃ ।
પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ પૂતસ્તતોંકારમર્હતિ

બ્રાહ્મણઃ પ્રણવં કુર્યાદંતેઽપિ વિધિવદ્દ્વિજાઃ ।
કુર્યાદધ્યાપનં નિત્યં સબ્રહ્માંજલિપૂર્વતઃ

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં વેદશ્ચક્ષુઃ સનાતનઃ ।
અધીયીતાપ્યયં નિત્યં બ્રાહ્મણ્યાદ્ધીયતેઽન્યથા

અધીયીત ઋચો નિત્યં ક્ષીરાહુત્યા સદેવતાઃ ।
પ્રીણાતિ તર્પયન્કાલં કામૈર્હૂતાઃ સદૈવતાઃ

યજૂંષ્યધીતે નિયતં દધ્ના પ્રીણાતિ દેવતાઃ ।
સામાન્યધીતે પ્રીણાતિ ઘૃતાહુતિભિરન્વહમ્

અથર્વાંગિરસો નિત્યં મધ્વા પ્રીણાતિ દેવતાઃ ।
ધર્માંગાનિ પુરાણાનિ માંસૈસ્તર્પયતેસુરાન્

પ્રાતશ્ચ સાયં પ્રયતો નૈત્યકં વિધિમાશ્રિતઃ ।
ગાયત્રીં સમધીયીત ગત્વારણ્યં સમાહિતઃ

સહસ્રપરમાં દેવીં શતમધ્યાં દશાવરામ્ ।
ગાયત્રીં વૈ જપેન્નિત્યં જપયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગાયત્રીં ચૈવ વેદાંશ્ચ તુલયા તોલયત્પ્રભુઃ ।
એકતશ્ચતુરોવેદા ગાયત્રીં ચ તથૈકતઃ

ૐકારમાદિતઃ કૃત્વા વ્યાહૃતીસ્તદનંતરમ્ ।
તતોઽધીયીત સાવિત્રીમેકાગ્રઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

પુરાકલ્પે સમુત્પન્ના ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સનાતનાઃ ।
મહાવ્યાહૃતયસ્તિસ્રઃ સર્વાશુભનિબર્હણાઃ

પ્રધાનં પુરુષઃ કાલો વિષ્ણુબ્રહ્મમહેશ્વરાઃ ।
સત્વંરજસ્તમસ્તિસ્રઃ ક્રમાદ્વ્યાહૃતયઃ સ્મૃતાઃ

ૐકારસ્તત્પરં બ્રહ્મ સાવિત્રી સ્યાત્તદુત્તરમ્ ।
એષ મંત્રો મહાયોગઃ સારાત્સાર ઉદાહૃતઃ

યોઽધીતેઽહન્યહન્યેતાં ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ ।
વિજ્ઞાયાર્થં બ્રહ્મચારી સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ગાયત્રી વેદજનની ગાયત્રી લોકપાવની ।
ગાયત્ર્યા ન પરં જપ્યમેતદ્વિજ્ઞાયમુચ્યતે

શ્રાવણસ્ય તુ માસસ્ય પૌર્ણમાસ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
આષાઢ્યાં પ્રોષ્ઠપદ્યાં વા વેદોપાકરણં સ્મૃતમ્

યત્સૂર્યયામ્યગમનં માસાન્વિપ્રોર્દ્ધપંચમાન્ ।
અધીયીત શુચૌ દેશે બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

પુષ્યે તુચ્છંદસાં કુર્યાદ્બહિરુત્સર્જનં દ્વિજઃ ।
માસિ શુક્લસ્ય વા પ્રાપ્તે પૂર્વાહ્ણે પ્રથમેઽહનિ

છદાંસિ ચ દ્વિજોઽભ્યસ્યેચ્છુક્લપક્ષે તુ વૈ દ્વિજઃ ।
વેદાંગાનિ પુરાણાનિ કૃષ્ણપક્ષેષુ માનવઃ

ઇમાન્નિત્યમનધ્યાયાનધીયાનો વિવર્જયેત્ ।
અધ્યાપનં ચ કુર્વાણોઽભ્યસ્યન્નપિ પ્રયત્નતઃ

કર્ણશ્રવેઽનિલે રાત્રૌ દિવાપાંસુસમૂહને ।
વિદ્યુત્સ્તનિતવર્ષેષુ મહોલ્કાનાં ચ સંપ્લવે

અકાલિકમનધ્યાયમેતેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ ।
એતાનભ્યુદિનાન્વિદ્યાદ્યદા પ્રાદુષ્કૃતાગ્નિષુ

તદા વિદ્યાદનધ્યાયમનૃતૌ ચાભ્રદર્શને ।
નિર્ઘાતે ભૂમિચલને જ્યોતિષાં ચોપસર્જને

એતાનકાલિકાન્વિદ્યાદનધ્યાયાનૃતાવપિ ।
પ્રાદુષ્કૃતેષ્વગ્નિષુ ચ વિદ્યુત્સ્તનિતનિસ્વને

સજ્યોતિઃ સ્યાદનધ્યાયઃ શેષે રાત્રૌ યથા દિવા ।
નિત્યાનધ્યાય એવ સ્યાદ્ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ

ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં પૂતિગંધે ચ નિત્યશઃ ।
અંતઃ શવગતેગ્રામે વૃષલસ્ય ચ સન્નિધૌ

અનધ્યાયોરુદ્યમાને સમયે જલદસ્ય ચ ।
ઉદકે ચાર્ધરાત્રે ચ વિણ્મૂત્રં ચ વિસર્જયન્

ઉચ્છિષ્ટઃ શ્રાદ્ધભુક્ચૈવ મનસાપિ ન ચિંતયેત્ ।
પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજો વિદ્વાનેકોદ્દિષ્ટસ્ય વેતનમ્

ત્ર્યહં ન કારયેદ્બ્રહ્મ રાજ્ઞો રાહોશ્ચ સૂતકે ।
યાવદેકાન્નનિષ્ઠા સ્યાત્સ્નેહાલોપશ્ચ તિષ્ઠતિ

વિપ્રસ્ય વિદુષો દેહે તાવદ્બ્રહ્મ ન કીર્તયેત્ ।
શયાનઃ પ્રૌઢપાદશ્ચ કૃત્વા ચૈવાવસક્થિકામ્

નાધીયીતામિષં જગ્ધ્વા શૂદ્રશ્રાદ્ધાન્નમેવ ચ ।
નીહારે બાણશબ્દે ચ સંધ્યયોરુભયોરપિ

અમાવાસ્યા ચતુર્દશ્યોઃ પૌર્ણમાસ્યષ્ટમીષુ ચ ।
ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્

અષ્ટકાસુ અહોરાત્રમૃત્વંતાસુ ચ રાત્રિષુ ।
માર્ગશીર્ષે તથા પૌષે માઘમાસે તથૈવ ચ

તિસ્રોઽષ્ટકાઃ સમાખ્યાતા કૃષ્ણપક્ષેષુ સૂરિભિઃ ।
શ્લેષ્માતકસ્ય ચ્છાયાયાં શાલ્મલેર્મધુકસ્ય ચ

કદાચિદપિ નાધ્યેયં કોવિદારકપિત્થયોઃ ।
સમાનવિદ્યે ચ મૃતે તથા સબ્રહ્મચારિણિ

આચાર્યે સંસ્થિતે ચાપિ ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્ ।
છિદ્રાણ્યેતાનિ વિપ્રાણામનધ્યાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

હિંસંતિ રાક્ષસાસ્તેષુ તસ્માદેતાન્વિવર્જયેત્ ।
નૈત્યકેનાસ્ત્યનધ્યાયઃ સંધ્યોપાસનમેવ ચ

ઉપાકર્મ્મણિ હોમાંતે હોમમધ્યે તથૈવ ચ ।
એકામૃચમથૈકં વા યજુઃ સામાનિ વા પુનઃ

નાષ્ટકાદ્યાસ્વધીયીત મારુતે ચાભિધાવતિ ।
અનધ્યાયસ્તુ નાંગેષુ નેતિહાસપુરાણયોઃ

ન ધર્મશાસ્ત્રેષ્વન્યેષુ સર્વાણ્યેતાનિ વર્જયેત્ ।
એષ ધર્મઃ સમાસેન કીર્તિતો બ્રહ્મચારિણઃ

બ્રહ્મણાઽભિહિતઃ પૂર્વમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
યોઽન્યત્ર કુરુતે યત્નમનધીત્ય શ્રુતિં દ્વિજઃ

સ સંમૂઢો ન સંભાષ્યો વેદબાહ્યો દ્વિજાતિભિઃ ।
ન વેદપાઠમાત્રેણ સંતુષ્ટો વૈ ભવેદ્દ્વિજઃ

પાઠમાત્રાવસાનસ્તુ પંકે ગૌરિવ સીદતિ ।
યોઽધીત્ય વિધિવદ્વેદં વેદાર્થં ન વિચારયેત્

સ સંમૂઢઃ શૂદ્રકલ્પઃ પાત્રતાં ન પ્રપદ્યતે ।
યદિત્વાત્યંતિકં વાસં કર્તુમિચ્છતિ વૈ ગુરૌ

યુક્તઃ પરિચરેદેનમાશરીરવિમોક્ષણમ્ ।
ગત્વા વનં ચ વિધિવજ્જુહુયાજ્જાતવેદસમ્

અધીયીત તથા નિત્યં બ્રહ્મનિષ્ઠઃ સમાહિતઃ ।
સાવિત્રીં શતરુદ્રીયં વેદાંતાંશ્ચ વિશેષતઃ ।
અભ્યસેત્સતતં યુક્તો ભિક્ષાશનપરાયણઃ

એતદ્વિધાનં પરમં પુરાણં વેદાગમે સમ્યગિહોદિતં વઃ ।
પુરા મહર્ષિપ્રવરાભિપૃષ્ટઃ સ્વાયંભુવો યન્મનુરાહ દેવઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે કર્મયોગકથનં નામ ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ