Padma Purana · Chapter 3.51
ṛṣaya ūcu-
karmayogaḥ kathaṃ sūta yena cārādhito hariḥ /
prasīdati mahābhāga vada no vadatāṃ vara
yenāsau bhagavānīśaḥ samārādhyo mumukṣubhiḥ /
tadvadākhilalokānāṃ rakṣaṇaṃ dharmasaṃgraham
taṃ karmayogaṃ vada naḥ sūta mūrtimayastu yaḥ /
iti śuśrūṣavo viprā bhavadagre vyavasthitāḥ
sūta uvāca-
evameva purā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ /
ṛṣibhiragnisaṃkāśairvyāsastānāha tacchṛṇu
vyāsa uvāca-
śṛṇudhvaṃmṛṣayaḥ sarve vakṣyamāṇaṃ sanātanam /
karmayogaṃ brāhmaṇānāmātyaṃtikaphalapradam
āmnāyasiddhamakhilaṃ brāhmaṇārthaṃ pradarśitam /
ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ pūrvaṃ manurāha prajāpatiḥ
sarvavyādhiharaṃ puṇyamṛṣisaṃghairniṣevitam /
samāhitadhiyo yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama
kṛtopanayano vedānadhīyīta dvijottamaḥ /
garbhāṣṭame'ṣṭamevābde svasūtroktavidhānataḥ
daṃḍī ca mekhalī sūtrī kṛṣṇājinadharo muniḥ /
bhikṣāhāro guruhito vīkṣyamāṇo gurormukham
kārpāsamupavītārthaṃ nirmitaṃ brahmaṇā purā /
brāhmaṇānāṃ trivṛtsūtraṃ kauśaṃ vā vastrameva vā
sadopavītī caiva syātsadābaddha śikho dvijaḥ /
anyathā yatkṛtaṃ karmma tadbhavatyayathākṛtam
vasedavikṛtaṃ vāsaḥ kārpāsaṃ vā kaṣāyakam /
tadeva paridhānīyaṃ śuklaṃ tāṃtavamuttamam
uttaraṃ tu samāmnātaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham /
abhāve gāvayamapi rauravaṃ vā vidhīyate
uddhṛtya dakṣiṇaṃ bāhuṃ savyabāhau samarpitam /
upavītaṃ bhavennityaṃ nivītaṃ kaṃṭhasajjane
savyabāhuṃ samuddhṛtya dakṣiṇe tu dhṛtaṃ dvijāḥ /
prācīnāvītamityuktaṃ pitryekarmaṇi yojayet
agnyāgāre gavāṃ goṣṭhe home tapye tathaiva ca /
svādhyāye bhojane nityaṃ brāhmaṇānāṃ ca sannidhau
upāsane gurūṇāṃ ca saṃdhyayoḥ sādhusaṃgame /
upavītī bhavennityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ
mauṃjī trivṛtsamāṃ śliṣṭāṃ kuryādviprasya mekhalām /
muṃjābhāve kuśenāhurgraṃthinaikena vā tribhiḥ
dhārayedvaiṇavapālāśau daṃḍau keśāṃtikau dvijaḥ /
yajñārhavṛkṣajaṃ vātha saumyamavraṇameva ca
sāyaṃprātardvijaḥ saṃdhyāmupāsīta samāhitaḥ /
kāmāllobhādbhayānmohāttyaktvaināṃ patito bhavet
agnikāryaṃ tataḥ kuryātsāyaṃprātaḥ prasannadhīḥ /
snātvā saṃtarpayeddevānṛṣīnpitṛgaṇāṃstathā
devatābhyarcanaṃ kuryātpuṣpaiḥ patrairyavāṃbubhiḥ /
abhivādanaśīlaḥ syānnityaṃ vṛddheṣu dharmataḥ
asāvahaṃ bho nāmeti samyakpraṇatipūrvakam /
āyurārogyasiddhyarthaṃ taṃdrādiparivarjitaḥ
āyuṣmānbhava saumyeti vaco vipro'bhivādane /
ākāraścāsya nāmnoṃ'te vācyaḥ pūrvākṣaraplutaḥ
yo na vettyabhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam /
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ
vyatyastapāṇinā kāryaṃ pādasaṃgrahaṇaṃ guroḥ /
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ
laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikameva vā /
avāpya prayato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet
nodakaṃ dhārayedbhaikṣyaṃ puṣpāṇi samidhastathā /
evaṃvidhāni cānyāni na devārtheṣu karmmasu
brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabaṃdhumanāmayam /
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva ca
upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭho bhrātā trātā ca bhītitaḥ /
mātulaḥ śvaśuraścaiva mātāmaha pitāmahau
varṇaśreṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃso'tra guravaḥ smṛtāḥ /
mātā mātāmahī gurvī piturmātuśca sodarāḥ
śvaśrūḥ pitāmahī jyeṣṭhā dhātrī ca guravaḥ striyaḥ /
jñeyastu guruvargo'yaṃ mātṛtaḥ pitṛto dvijāḥ
anuvartanameteṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ /
gurūndṛṣṭvā samuttiṣṭhedabhivādya kṛtāñjali
naitairupaviśetsārddhaṃ vivadennātmakāraṇāt /
jīvitārthamapi dveṣādgurubhirnaiva bhāṣaṇam
udrikto'pi guṇairanyairgurudveṣī patatyadhaḥ /
gurūṇāmapi sarveṣāṃ paṃca pūjyā viśeṣataḥ
teṣāmādyāstrayaḥ śreṣṭhāsteṣāṃ mātā supūjitā /
yo bhāvayati yā sūte yena vidyopadiśyate
jyeṣṭho bhrātā ca bhartā ca paṃcaite guravaḥ smṛtāḥ /
ātmanaḥ sarvayatnena prāṇatyāgena vā punaḥ
pūjanīyā viśeṣeṇa paṃcaite bhūtimicchatā /
yāvatpitā ca mātā ca dvāvetau nirvikāriṇau
tāvatsarvaṃ parityajya putraḥ syāttatparāyaṇaḥ /
pitā mātā ca suprītau syātāṃ putraguṇairyadi
sa putraḥ sakalaṃ dharmaṃ prāpnuyāttena karmaṇā /
nāsti mātṛsamaṃ daivaṃ nāsti pitṛsamo guruḥ
tayoḥ pratyupakāro'pi na kathaṃcana vidyate /
tayornityaṃ priyaṃ kuryātkarmaṇā manasā girā
na tābhyāmananujñāto dharmamanyaṃ samācaret /
varjayitvā muktiphalaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā
dharmasāraḥ samuddiṣṭaḥ pretyānaṃtaphalapradaḥ /
samyagārādhya vaktāraṃ visṛṣṭastadanujñayā
śiṣyo vidyāphalaṃ bhuṃkte pretya cāpadyate divi /
yo bhrātaraṃ pitṛsamaṃ jyeṣṭhaṃ mūḍho'vamanyate
tena doṣeṇa saṃpretya nirayaṃ ghoramṛcchati /
puṃsāṃ vartmani sṛṣṭena pūjyo bhartā tu sarvadā
api mātari loke'sminnupakārāddhi gauravam /
mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn
asāvahamiti brūyātpratyutthāyābhivādayet /
avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet
bho bhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit /
abhivādyaśca pūjyaśca śirasānamya eva ca
brāhmaṇakṣatriyādyaiśca śrīkāmaiḥ sādaraṃ sadā /
nābhivādyāśca vipreṇa kṣatriyādyāḥ kathaṃcana
jñānakarmaguṇopetā yadyapyete bahuśrutāḥ /
brāhmaṇaḥ sarvavarṇānāṃ svasti kuryāditi śrutiḥ
savarṇena savarṇānāṃ kāryamevābhivādanam /
gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ
patireko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ /
vidyākarmavayobaṃdhurvittaṃ bhavati paṃcamam
mānyasthānāni paṃcāhuḥ pūrvaṃ pūrvaṃ gurūttarāt /
paṃcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi balavaṃti ca
yatra syuḥ so'tra mānārhaḥ śūdro'pi daśamīṃ gataḥ /
paṃthā deyo brāhmaṇāya striyai rājñe vicakṣuṣe
vṛddhāya bhārabhagnāya rogiṇe durbalāya ca /
bhikṣāmāhṛtya śiṣṭānāṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham
nivedya guruve'śnīyādvāgyatastadanujñayā /
bhavatpūrvaṃ caredbhaikṣyamupavītī dvijottamaḥ
bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram /
mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām
bhikṣeta bhikṣāṃprathamaṃ yācainaṃ na vimānayet /
sajātīyagṛheṣveva sārvavarṇikameva vā
bhaikṣyasyācaraṇaṃ proktaṃ patitā divi varjitam /
vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmmasu
brahmacāryyāharedbhaikṣyaṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham /
guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabaṃdhuṣu
alābhetvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet /
sarvaṃ vā vicaredgrāmaṃ pūrvoktānāmasaṃbhave
niyamya prayato vācaṃ diśastvanavalokayan /
samāhṛtya tu bhaikṣyānnaṃ yāvadarthamamāyayā
bhuṃjīta prayato nityaṃ vāgyato'nanyamānasaḥ /
bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naivekānno bhavedvratī
bhaikṣyaiṇa varttino vṛttirupavāsasamā smṛtā /
pūjayedaśanaṃ nityamadyāccainamakutsayan
dṛṣṭvā hṛṣyetprasīdecca pratinaṃdecca sarvaśaḥ /
anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet /
prāṅmukho'nnāni bhuṃjīta sūryābhimukhameva vā
nādyādudaṅmukho nityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ /
prakṣālya pāṇipādau ca bhuṃjāno dvirupaspṛśet
śuddhe deśe samāsīno bhuktvā ca dvirupaspṛśet
iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe karmayogakathanaṃ nāma ekapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0