પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.51

ઋષય ઊચુ-
કર્મયોગઃ કથં સૂત યેન ચારાધિતો હરિઃ ।
પ્રસીદતિ મહાભાગ વદ નો વદતાં વર

યેનાસૌ ભગવાનીશઃ સમારાધ્યો મુમુક્ષુભિઃ ।
તદ્વદાખિલલોકાનાં રક્ષણં ધર્મસંગ્રહમ્

તં કર્મયોગં વદ નઃ સૂત મૂર્તિમયસ્તુ યઃ ।
ઇતિ શુશ્રૂષવો વિપ્રા ભવદગ્રે વ્યવસ્થિતાઃ

સૂત ઉવાચ-
એવમેવ પુરા પૃષ્ટો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
ઋષિભિરગ્નિસંકાશૈર્વ્યાસસ્તાનાહ તચ્છૃણુ

વ્યાસ ઉવાચ-
શૃણુધ્વંમૃષયઃ સર્વે વક્ષ્યમાણં સનાતનમ્ ।
કર્મયોગં બ્રાહ્મણાનામાત્યંતિકફલપ્રદમ્

આમ્નાયસિદ્ધમખિલં બ્રાહ્મણાર્થં પ્રદર્શિતમ્ ।
ઋષીણાં શૃણ્વતાં પૂર્વં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

સર્વવ્યાધિહરં પુણ્યમૃષિસંઘૈર્નિષેવિતમ્ ।
સમાહિતધિયો યૂયં શૃણુધ્વં ગદતો મમ

કૃતોપનયનો વેદાનધીયીત દ્વિજોત્તમઃ ।
ગર્ભાષ્ટમેઽષ્ટમેવાબ્દે સ્વસૂત્રોક્તવિધાનતઃ

દંડી ચ મેખલી સૂત્રી કૃષ્ણાજિનધરો મુનિઃ ।
ભિક્ષાહારો ગુરુહિતો વીક્ષ્યમાણો ગુરોર્મુખમ્

કાર્પાસમુપવીતાર્થં નિર્મિતં બ્રહ્મણા પુરા ।
બ્રાહ્મણાનાં ત્રિવૃત્સૂત્રં કૌશં વા વસ્ત્રમેવ વા

સદોપવીતી ચૈવ સ્યાત્સદાબદ્ધ શિખો દ્વિજઃ ।
અન્યથા યત્કૃતં કર્મ્મ તદ્ભવત્યયથાકૃતમ્

વસેદવિકૃતં વાસઃ કાર્પાસં વા કષાયકમ્ ।
તદેવ પરિધાનીયં શુક્લં તાંતવમુત્તમમ્

ઉત્તરં તુ સમામ્નાતં વાસઃ કૃષ્ણાજિનં શુભમ્ ।
અભાવે ગાવયમપિ રૌરવં વા વિધીયતે

ઉદ્ધૃત્ય દક્ષિણં બાહું સવ્યબાહૌ સમર્પિતમ્ ।
ઉપવીતં ભવેન્નિત્યં નિવીતં કંઠસજ્જને

સવ્યબાહું સમુદ્ધૃત્ય દક્ષિણે તુ ધૃતં દ્વિજાઃ ।
પ્રાચીનાવીતમિત્યુક્તં પિત્ર્યેકર્મણિ યોજયેત્

અગ્ન્યાગારે ગવાં ગોષ્ઠે હોમે તપ્યે તથૈવ ચ ।
સ્વાધ્યાયે ભોજને નિત્યં બ્રાહ્મણાનાં ચ સન્નિધૌ

ઉપાસને ગુરૂણાં ચ સંધ્યયોઃ સાધુસંગમે ।
ઉપવીતી ભવેન્નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ

મૌંજી ત્રિવૃત્સમાં શ્લિષ્ટાં કુર્યાદ્વિપ્રસ્ય મેખલામ્ ।
મુંજાભાવે કુશેનાહુર્ગ્રંથિનૈકેન વા ત્રિભિઃ

ધારયેદ્વૈણવપાલાશૌ દંડૌ કેશાંતિકૌ દ્વિજઃ ।
યજ્ઞાર્હવૃક્ષજં વાથ સૌમ્યમવ્રણમેવ ચ

સાયંપ્રાતર્દ્વિજઃ સંધ્યામુપાસીત સમાહિતઃ ।
કામાલ્લોભાદ્ભયાન્મોહાત્ત્યક્ત્વૈનાં પતિતો ભવેત્

અગ્નિકાર્યં તતઃ કુર્યાત્સાયંપ્રાતઃ પ્રસન્નધીઃ ।
સ્નાત્વા સંતર્પયેદ્દેવાનૃષીન્પિતૃગણાંસ્તથા

દેવતાભ્યર્ચનં કુર્યાત્પુષ્પૈઃ પત્રૈર્યવાંબુભિઃ ।
અભિવાદનશીલઃ સ્યાન્નિત્યં વૃદ્ધેષુ ધર્મતઃ

અસાવહં ભો નામેતિ સમ્યક્પ્રણતિપૂર્વકમ્ ।
આયુરારોગ્યસિદ્ધ્યર્થં તંદ્રાદિપરિવર્જિતઃ

આયુષ્માન્ભવ સૌમ્યેતિ વચો વિપ્રોઽભિવાદને ।
આકારશ્ચાસ્ય નામ્નોંઽતે વાચ્યઃ પૂર્વાક્ષરપ્લુતઃ

યો ન વેત્ત્યભિવાદસ્ય વિપ્રઃ પ્રત્યભિવાદનમ્ ।
નાભિવાદ્યઃ સ વિદુષા યથા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ

વ્યત્યસ્તપાણિના કાર્યં પાદસંગ્રહણં ગુરોઃ ।
સવ્યેન સવ્યઃ સ્પ્રષ્ટવ્યો દક્ષિણેન તુ દક્ષિણઃ

લૌકિકં વૈદિકં વાપિ તથાધ્યાત્મિકમેવ વા ।
અવાપ્ય પ્રયતો જ્ઞાનં તં પૂર્વમભિવાદયેત્

નોદકં ધારયેદ્ભૈક્ષ્યં પુષ્પાણિ સમિધસ્તથા ।
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ ન દેવાર્થેષુ કર્મ્મસુ

બ્રાહ્મણં કુશલં પૃચ્છેત્ક્ષત્રબંધુમનામયમ્ ।
વૈશ્યં ક્ષેમં સમાગમ્ય શૂદ્રમારોગ્યમેવ ચ

ઉપાધ્યાયઃ પિતા જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ત્રાતા ચ ભીતિતઃ ।
માતુલઃ શ્વશુરશ્ચૈવ માતામહ પિતામહૌ

વર્ણશ્રેષ્ઠઃ પિતૃવ્યશ્ચ પુંસોઽત્ર ગુરવઃ સ્મૃતાઃ ।
માતા માતામહી ગુર્વી પિતુર્માતુશ્ચ સોદરાઃ

શ્વશ્રૂઃ પિતામહી જ્યેષ્ઠા ધાત્રી ચ ગુરવઃ સ્ત્રિયઃ ।
જ્ઞેયસ્તુ ગુરુવર્ગોઽયં માતૃતઃ પિતૃતો દ્વિજાઃ

અનુવર્તનમેતેષાં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
ગુરૂન્દૃષ્ટ્વા સમુત્તિષ્ઠેદભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિ

નૈતૈરુપવિશેત્સાર્દ્ધં વિવદેન્નાત્મકારણાત્ ।
જીવિતાર્થમપિ દ્વેષાદ્ગુરુભિર્નૈવ ભાષણમ્

ઉદ્રિક્તોઽપિ ગુણૈરન્યૈર્ગુરુદ્વેષી પતત્યધઃ ।
ગુરૂણામપિ સર્વેષાં પંચ પૂજ્યા વિશેષતઃ

તેષામાદ્યાસ્ત્રયઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેષાં માતા સુપૂજિતા ।
યો ભાવયતિ યા સૂતે યેન વિદ્યોપદિશ્યતે

જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ચ ભર્તા ચ પંચૈતે ગુરવઃ સ્મૃતાઃ ।
આત્મનઃ સર્વયત્નેન પ્રાણત્યાગેન વા પુનઃ

પૂજનીયા વિશેષેણ પંચૈતે ભૂતિમિચ્છતા ।
યાવત્પિતા ચ માતા ચ દ્વાવેતૌ નિર્વિકારિણૌ

તાવત્સર્વં પરિત્યજ્ય પુત્રઃ સ્યાત્તત્પરાયણઃ ।
પિતા માતા ચ સુપ્રીતૌ સ્યાતાં પુત્રગુણૈર્યદિ

સ પુત્રઃ સકલં ધર્મં પ્રાપ્નુયાત્તેન કર્મણા ।
નાસ્તિ માતૃસમં દૈવં નાસ્તિ પિતૃસમો ગુરુઃ

તયોઃ પ્રત્યુપકારોઽપિ ન કથંચન વિદ્યતે ।
તયોર્નિત્યં પ્રિયં કુર્યાત્કર્મણા મનસા ગિરા

ન તાભ્યામનનુજ્ઞાતો ધર્મમન્યં સમાચરેત્ ।
વર્જયિત્વા મુક્તિફલં નિત્યં નૈમિત્તિકં તથા

ધર્મસારઃ સમુદ્દિષ્ટઃ પ્રેત્યાનંતફલપ્રદઃ ।
સમ્યગારાધ્ય વક્તારં વિસૃષ્ટસ્તદનુજ્ઞયા

શિષ્યો વિદ્યાફલં ભુંક્તે પ્રેત્ય ચાપદ્યતે દિવિ ।
યો ભ્રાતરં પિતૃસમં જ્યેષ્ઠં મૂઢોઽવમન્યતે

તેન દોષેણ સંપ્રેત્ય નિરયં ઘોરમૃચ્છતિ ।
પુંસાં વર્ત્મનિ સૃષ્ટેન પૂજ્યો ભર્તા તુ સર્વદા

અપિ માતરિ લોકેઽસ્મિન્નુપકારાદ્ધિ ગૌરવમ્ ।
માતુલાંશ્ચ પિતૃવ્યાંશ્ચ શ્વશુરાનૃત્વિજો ગુરૂન્

અસાવહમિતિ બ્રૂયાત્પ્રત્યુત્થાયાભિવાદયેત્ ।
અવાચ્યો દીક્ષિતો નામ્ના યવીયાનપિ યો ભવેત્

ભો ભવત્પૂર્વકં ત્વેનમભિભાષેત ધર્મવિત્ ।
અભિવાદ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ શિરસાનમ્ય એવ ચ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદ્યૈશ્ચ શ્રીકામૈઃ સાદરં સદા ।
નાભિવાદ્યાશ્ચ વિપ્રેણ ક્ષત્રિયાદ્યાઃ કથંચન

જ્ઞાનકર્મગુણોપેતા યદ્યપ્યેતે બહુશ્રુતાઃ ।
બ્રાહ્મણઃ સર્વવર્ણાનાં સ્વસ્તિ કુર્યાદિતિ શ્રુતિઃ

સવર્ણેન સવર્ણાનાં કાર્યમેવાભિવાદનમ્ ।
ગુરુરગ્નિર્દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ

પતિરેકો ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વત્રાભ્યાગતો ગુરુઃ ।
વિદ્યાકર્મવયોબંધુર્વિત્તં ભવતિ પંચમમ્

માન્યસ્થાનાનિ પંચાહુઃ પૂર્વં પૂર્વં ગુરૂત્તરાત્ ।
પંચાનાં ત્રિષુ વર્ણેષુ ભૂયાંસિ બલવંતિ ચ

યત્ર સ્યુઃ સોઽત્ર માનાર્હઃ શૂદ્રોઽપિ દશમીં ગતઃ ।
પંથા દેયો બ્રાહ્મણાય સ્ત્રિયૈ રાજ્ઞે વિચક્ષુષે

વૃદ્ધાય ભારભગ્નાય રોગિણે દુર્બલાય ચ ।
ભિક્ષામાહૃત્ય શિષ્ટાનાં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતોઽન્વહમ્

નિવેદ્ય ગુરુવેઽશ્નીયાદ્વાગ્યતસ્તદનુજ્ઞયા ।
ભવત્પૂર્વં ચરેદ્ભૈક્ષ્યમુપવીતી દ્વિજોત્તમઃ

ભવન્મધ્યં તુ રાજન્યો વૈશ્યસ્તુ ભવદુત્તરમ્ ।
માતરં વા સ્વસારં વા માતુર્વા ભગિનીં નિજામ્

ભિક્ષેત ભિક્ષાંપ્રથમં યાચૈનં ન વિમાનયેત્ ।
સજાતીયગૃહેષ્વેવ સાર્વવર્ણિકમેવ વા

ભૈક્ષ્યસ્યાચરણં પ્રોક્તં પતિતા દિવિ વર્જિતમ્ ।
વેદયજ્ઞૈરહીનાનાં પ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મ્મસુ

બ્રહ્મચાર્ય્યાહરેદ્ભૈક્ષ્યં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતોઽન્વહમ્ ।
ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ન જ્ઞાતિકુલબંધુષુ

અલાભેત્વન્યગેહાનાં પૂર્વં પૂર્વં વિવર્જયેત્ ।
સર્વં વા વિચરેદ્ગ્રામં પૂર્વોક્તાનામસંભવે

નિયમ્ય પ્રયતો વાચં દિશસ્ત્વનવલોકયન્ ।
સમાહૃત્ય તુ ભૈક્ષ્યાન્નં યાવદર્થમમાયયા

ભુંજીત પ્રયતો નિત્યં વાગ્યતોઽનન્યમાનસઃ ।
ભૈક્ષ્યેણ વર્તયેન્નિત્યં નૈવેકાન્નો ભવેદ્વ્રતી

ભૈક્ષ્યૈણ વર્ત્તિનો વૃત્તિરુપવાસસમા સ્મૃતા ।
પૂજયેદશનં નિત્યમદ્યાચ્ચૈનમકુત્સયન્

દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્પ્રસીદેચ્ચ પ્રતિનંદેચ્ચ સર્વશઃ ।
અનારોગ્યમનાયુષ્યમસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્

અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ।
પ્રાઙ્મુખોઽન્નાનિ ભુંજીત સૂર્યાભિમુખમેવ વા

નાદ્યાદુદઙ્મુખો નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદૌ ચ ભુંજાનો દ્વિરુપસ્પૃશેત્

શુદ્ધે દેશે સમાસીનો ભુક્ત્વા ચ દ્વિરુપસ્પૃશેત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે કર્મયોગકથનં નામ એકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ