Padma Purana · Chapter 2.8

kaśyapa uvāca-
sa garbhe vyākulo jātaḥ khidyamāno dine dine /
duḥkhākrāṃto hi dharmātmā sarvapīḍābhipīḍitaḥ

adhomukhastu garbhastho mohajālena baṃdhitaḥ /
ādhivyādhisamākrāṃto hāhābhūto vicetanaḥ

duḥkhena mahatāviṣṭo jñānamāha prapīḍitaḥ /
ātmovāca-
tava vākyaṃ mahāprājña na kṛtaṃ tu mayā tadā

dhyānena vāryamāṇopi patito mohasaṃkaṭe /
tasmādrakṣa mahāprājña garbhavāsātsudāruṇāt

jñānamuvāca-
mayā tvaṃ vārito hyātmankṛtaṃ vākyaṃ na caiva me /
paṃcātmakairmahākrūraiḥ pātito garbhasaṃkaṭe

idānīṃ gaccha tvaṃ dhyānaṃ tasmātsaṃprāpsyase sukham /
garbhavāsādbhaviṣyaste mokṣa eva na saṃśayaḥ

tasya tadvacanaṃ śrutvā jñātvā jñānasya tattvatām /
dhyānamāhūya provāca śrūyatāṃ vacanaṃ mama

tvāmahaṃ śaraṇaṃ prāpto dhyāna māṃ rakṣa nityaśaḥ /
evamastu mahāprājña dhyānamāha mahāmatim

etadvākyaṃ tataḥ śrutvā ātmā vai dhyānamāgataḥ /
dhyānena hi samaṃ garbhe saṃsthito mohavarjitaḥ

yadā dhyānaṃ gato hyātmā vismṛtaṃ garbhajaṃ bhayam /
sa dvābhyāṃ sahitastatra ātmā moha vinā kṛtaḥ

ciṃtayanneva vai nityamātmakaṃ sukhameva hi /
ito niṣkrāṃtamātrastu tyaje paṃcātmakaṃ vapuḥ

evaṃ ciṃtayate nityaṃ garbhavāsagataḥ prabhuḥ /
sūtikāle tu saṃprāpte prājāpatye varānane

vāyunā calito garbhaḥ prāṇenāpi balīyasā /
yonirvikāsamāyāti caturviṃśāṃgulaṃ tadā

paṃcaviṃśāṃgulo garbhastena pīḍā vijāyate /
evaṃ saṃpīḍyamānastu mūrcchayā mūrcchitaḥ priye

patito bhūmibhāge tu jñānadhyānasamanvitaḥ /
prājāpatyena divyena vāyunā sa pṛthakkṛtaḥ

bhūmisaṃsparśamātreṇa jñānadhyāne tu vismṛte /
saṃsārabaṃdhasaṃdigdha ātmā priyatayā sthitaḥ

guṇadoṣasamākrāṃto mahāmohasamanvitaḥ /
khādyaṃ pānādikaṃ sarvamicchatyeva dinedine

evaṃ saṃpuṣyamāṇastu ātmā paṃcātmakaiḥ saha /
vyāpito hīṃdriyaiḥ sarvairviṣayaiḥ pāpakāribhiḥ

bāṃdhavānāṃ samohena bhāryādīnāṃ tathaiva ca /
ākulavyākulo devi jāyate ca dinedine

mahāmohena saṃdigdho mohajālagataḥ prabhuḥ /
kaivartena yathā baddhaḥ śakulo jālabaṃdhanaiḥ

calituṃ naiva śaktosti tathātmāsītprabaṃdhitaḥ /
mohajālaistu taiḥ sarvairdṛḍhabaṃdhaistu baṃdhitaḥ

evamādiprapaṃcena vyāpito vyāpakena hi /
jñānavijñānavibhraṣṭo rāgadveṣādibhirhataḥ

kāmena pīḍyamānastu krodhenaiva tathaiva vā /
prakṛtyā karmaṇābaddho mahāmūḍho vyajāyata

sūta uvāca-
evaṃ mūḍho yadātmāsau kāmakrodhavaśaṃgataḥ /
lobharāgādibhiḥ sarvairvyāpṛtastairdurātmabhiḥ

iyaṃ bhāryā hyayaṃ putra idaṃ mitramidaṃ gṛham /
evaṃ saṃsārajālena mahāmohena baṃdhitaḥ

putraśokādibhirduḥkhairvividhairākulastadā /
jarayāvyādhibhiścaiva saṃgrastaścādhibhistathā

evamātmā saṃpratapto duḥkhamohaiḥ sudāruṇaiḥ /
abhimānairmānabhaṃgairnānāduḥkhaiśca khaṃḍitaḥ

vṛddhatvena tathā devi śabalatvena pīḍitaḥ /
duḥkhaṃ ciṃtayate nityaṃ hāhābhūto vicetanaḥ

rātrau svapnānprapaśyeta divā caitanyavarjitaḥ /
vaikalyena tathāṃgānāṃ vyāpto devi dinedine

saṃsāre bhramamāṇena vairāgyaṃ tatra darśitam /
niḥśaṃkaṃ baṃdhuhīnaṃ ca praśāṃtaṃ tuṣṭameva ca

tamuvāca tadātmā vai kāmakrodhavivarjitam /
ko bhavānnagnarūpeṇa kathaṃ mitrairna lajjase

yatra lokāḥ striyo vṛddhā yuvatyo mātarastathā /
etāsāṃ hi gato madhye na bibheṣi anāvṛtaḥ

vītarāga uvāca-
ko hyatra nagno dṛśyeta na nagnosmīti vai kadā /
susaṃbaddhastvamevāpi paridhāna samanvitaḥ

na nagnosmi kadā divyabhavānnagnaḥ pradṛśyate /
iṃdriyārthavaśevartī maryādāparivarjitaḥ

ātmovāca-
puruṣasya kā hi maryādā tāmācakṣva ca suvrata /
vistareṇa mahāprājña yadi jānāsi niścitam

vītarāgo mahāprājñastamuvāca mahāmatiḥ /
susthairyaṃ bhajate cittaṃ sukhaduḥkheṣu nityadā

kleśitaṃ sarvabhāvaiśca teṣuteṣu parityajet /
atha lajjāṃ pravakṣyāmi mano yā nirviśatyalam

mayādyaivaṃ na kartavyaṃ nagnaḥ sthānavivarjitaḥ /
paścāttāpe susaṃlīnaḥ sā lajjā parikathyate

kasya lajjā prakartavyā dvitīyo nāsti sarvadā /
ekaśca puruṣo divyaḥ kasya kiṃcinna nāśayet

atha lokānpravakṣyāmi ye tvayā parikīrtitāḥ /
yathā kulālakaścakre mṛtpiṃḍaṃ ca nidhāpayet

bhrāmayitvā tu sūtreṇa nānābhedānprakāśayet /
bhāṃḍānāṃ tu sahasrāṇi svecchayā matisaṃsthitaḥ

tathāyaṃ sṛjate dhātā nānārūpāṇi nānyathā /
paścādvināśamāyāṃti yenakenāpi hetunā

sarvadaiva sthitā ye ca ye lokāśca sanātanāḥ /
teṣāṃ lajjā prakartavyā nāvartaṃte hi te bhuvi

ākāśavāyutejāṃsi pṛthvī cāpaśca paṃcamaḥ /
amī lokāḥ prakāśaṃte ye ca sarvatra saṃsthitāḥ

sattvānāmaṃgadeśeṣu paṃcaiteṣu susaṃsthitāḥ /
sarvatraiva ca vartaṃte kasya lajjā vidhīyate

strīṇāṃ rūpaṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ tāta sāṃpratam /
yathāghaṭasahasreṣusodakeṣuvirājate

ekaścaṃdro hi sarvatra bhavāṃstadvadvirājate /
gato jaṃtusahasreṣu mohacakre mahātmavān

sthāvareṣu ca sarveṣu jaṃgameṣu tathā bhavān /
yonidvāreṇa pāpena māyāmohamayena vai

kucābhyāṃ ca nitaṃbābhyāṃ vayasā ca virājate /
hṛnmāṃsasyādhikā vṛddhirdṛṣṭā cātra na saṃśayaḥ

patanāya ca lokānāṃ moharūpaṃ vidarśitam /
nabhavatyeva sā nārī yā tvayā parikīrtitā

līlayā kurute dhātā vinodāya sadātmanaḥ /
yathā nāryāstathā puṃso jīvaḥ sarvatra saṃsthitaḥ

kucayonivihīnā ye jīvanmuktāḥ sadaiva hi /
narastu puruṣaḥ prokto nārī prakṛtirucyate

ramate tena vai sārddhaṃ na muktā hi kadācana /
bhavānprakṛtisaṃyuktaḥ puruṣeṣu pradṛśyate

kaḥ kasya kurute lajjāmevaṃ jñātvā sukhaṃ vraja /
vṛddhāṃ striyaṃ pravakṣyāmi sadāvṛddhāṃ varānane

tvacā jarjaratāṃ yātā yasyāpyaṃge varānane /
śvetaiścaiva tathākeśaiḥ palitaiśca samākulā

balahīnātha dīnāpi vyāpitā valinā tadā /
neyaṃ vṛddhā bhavennārī paraṃ vṛddhā ca kathyate

etasyā lakṣaṇaṃ proktaṃ yuvatīṃ pravadāmyaham /
jñānena varddhate nityaṃ jīvapārśve samāśritā

sumatirnāma saṃproktā sā vṛddhā yuvatīti ca /
nārī puruṣalokeṣu sarvadaiva pratiṣṭhitā

lajjā tasyāḥ prakartavyā anyaccaiva vadāmyaham /
mātaraṃ vai pravakṣyāmi yā tvayā parikīrtitā

prāṇināmaṃgadeśeṣu sadaiva cetanā sthitā /
parajñānapradā yā ca sā prajñā parikathyate

prajñā mātā samākhyātā prāṇināṃ pālanāya sā /
saṃsthitā sarvalokeṣu poṣaṇāya hitāya vā

sumatirnāma yā proktā sā mātā parikathyate /
saṃsāradvāramārgāṇi yāni rūpāṇi nityaśaḥ

bhavaṃti mātaro hyetā bahuduḥkhapradarśikāḥ /
mātṛrūpaṃ samākhyātamanyatkiṃ te vadāmyaham

ātmovāca-
bhavānko hi samāyāto mama saṃtāpanāśakaḥ /
vistareṇa samākhyāhi svarūpamātmanaḥ svayam

vītarāga uvāca-
yasmātkāmāni vartaṃte nirāśāḥ sarva eva te /
yaṃ duṣṭatvānna paśyaṃti karmāṇyetāni nānyathā

yatsamīpaṃ hi nāyāti āśā caiva kadācana /
krodho lobhastathā moho yadbhayātpralayaṃ gatāḥ

vītarāgosmi bhadraṃ te viveko mama bāṃdhavaḥ /
ātmovāca-
kīdṛśo'sau tava bhrātā viveko nāma nāmataḥ

tasya tvaṃ lakṣaṇaṃ brūhi bhrāturātmana eva ca /
vītarāga uvāca-
tasyaiva lakṣaṇaṃ rūpaṃ na vadāmi tavāgrataḥ

bhrātustasya mahābhāga āhvānaṃ ca karomyaham /
bhobho viveka me bhrātarāvayostvaṃ vacaḥ śṛṇu

ehyehi sumahābhāga mama snehānmahāmate /
kaśyapa uvāca-
śāṃtikṣamābhyāṃ saṃyukto bhāryābhyāṃ ca samāgataḥ

sarvadṛksarvago vyāpī sarvatattvaparāyaṇaḥ /
saṃdehānāṃ ca sarveṣāṃ yo ripurjñānavatsalaḥ

dhāraṇā dhīśca dve putryau tasyaiva hi mahātmanaḥ /
tasya yogaḥ suto jyeṣṭho mokṣo yasya mahāguruḥ

nirmalo nirahaṃkāro nirāśo niṣparigrahaḥ /
sarvavelāprasannātmā gatadvaṃdvo mahāmatiḥ

sa vivekaḥ samāyāto guṇaratnairvibhūṣitaḥ /
yasyāmātyau mahātmānau dharmasatyau mahāmatī

kṣamāśāṃtisamāyuktaḥ sa vivekaḥ samāgataḥ /
vītarāgamuvācedamāhūtohaṃ samāgataḥ

tadbhrātaḥ kāraṇaṃ sarvaṃ kathyatāṃ hi mamāgrataḥ /
yamāśritya tvayādyaiva kṛtamāhvānameva me

vītarāga uvāca-
pumānsthito yaḥ purato mahāpāśairniyaṃtritaḥ /
mohasya bāṇaiḥ saṃbhrāṃtaḥ saṃsārasya ca baṃdhanaiḥ

sarvasya vyāpakaḥ svāmī ayamātmā mamaiva ca /
paṃcatattvaiḥ samāviṣṭo jñānadhyānavivarjitaḥ

pṛcchatāmenamātmānaṃ bhavāṃstattveṣu paṃḍitaḥ /
vītarāgavacaḥ śrutvā viveko vākyamabravīt

viveka uvāca-
sukhena sthīyate deva bhavatā viśvanāyaka /
āgate tvayi saṃsāre kiṃ kiṃ bhuktaṃ sukhaṃ svayam

ātmovāca-
garbhavāso mahadduḥkhamasahyaṃ dāruṇaṃ mayā /
bhuktameva mahāprājña jñānahīnena vai sadā

dehepi jñānavibhraṣṭaḥ sohaṃ jāto hyanekadhā /
bālyāvasthāṃ gatenātha kṛtyākṛtyaṃ kṛtaṃ mayā

tāruṇyena kṛtā krīḍā bhuktā bhāryā hyanekaśaḥ /
vārdhakaṃ prāpya saṃtaptaḥ putraśokādibhistathā

bhāryādīnāṃ viyogaistu dagdhosmyahamaharniśam /
duḥkhairanekasaṃvarṇaiḥ saṃtaptosmi dinedine

divārātrau mahāprājña na viṃdāmi sukhaṃ kvacit /
evaṃ duḥkhai susaṃtaptaḥ kiṃ karomi mahāmate

tamupāyaṃ vadasvaiva sukhaṃ viṃdāmi yena vai /
asmātsaṃsārajālaughānmocayādya subaṃdhanāt

viveka uvāca-
bhavāñchuddhosi nirdvandvo hyapāposi jagatpate /
enaṃ gaccha mahātmānaṃ vītarāgaṃ sukhapradam

niḥsaṃśayaṃ tvayā dṛṣṭaṃ nagnamācāravarjitam /
sukhapradarśako hyeṣa sarvasaṃtāpanāśakaḥ

evamākarṇya śuddhātmā vītarāgaṃ gataḥ punaḥ /
tamuvāca śvasandīnaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama

sukhaṃ viṃdāmi yenāhaṃ taṃ mārgaṃ mama darśaya /
evamastu mahāprājña kariṣye vacanaṃ tava

punargaccha vivekaṃ hi sukhavārtā kṛtā tvayā /
sukhamārgasya vai vaktā tava eṣa bhaviṣyati

vītarāgeṇa puṇyena preṣito gatavānprabhuḥ /
tamuvāca mahātmānaṃ vivekaṃ śuddhasattamam

sukhaṃ me darśaya tvaṃ hi vītarāgeṇa preṣitaḥ /
bhavaccharaṇamāpanno rakṣa saṃsāradāruṇāt

viveka uvāca-
jñānaṃ gacchamahāprājña sa te sarvaṃ vadiṣyati /
ātmā tathoktaḥ saṃprāpto yatra jñānaṃ pratiṣṭhitam

bhobho jñāna mahātejaḥ sarvabhāvapradarśaka /
śaraṇaṃ tvāmahaṃ prāptaḥ sukhamārgaṃ pradarśaya

jñānamuvāca-
bhṛtyohaṃ tava lokeśa tvaṃ māṃ vetsi na suvrata /
mayā dhyānena vai pūrvaṃ vāritastvaṃ punaḥpunaḥ

paṃcātmakānāṃ saṃgena āpadaṃ prāptavānbhavān /
dhyānaṃ gaccha mahāprājña sa te dātā sukhasya ca

jñānena preṣito hyātmā dhyānamāśritya saṃsthitaḥ /
sukhamatyaṃtasiddhaṃ ca dhyānaṃ me darśayasva ha

bhavaccharaṇamāyātaṃ māmevaṃ parirakṣaya /
evaṃ saṃbhāṣitaṃ tasya dhyānamākarṇya tadvacaḥ

samuvāca punaścāpi tamātmānaṃ prahṛṣṭavān /
naiva tyājyosmyahaṃ tāta sarvakarmasuniścitaḥ

tvayaiva vītarāgeṇa vivekena sadaiva hi /
dhyānayukto bhavasva tvamātmānamavalokaya

ātmavāṃstvaṃ sthiro bhūtvā nirātaṃko vikalpitaḥ /
yathā dīpo nivātasthaḥ kajjalaṃ vamate sthiraḥ

tathā doṣānprajvalitvā nirvāṇaṃ hi prayāsyati /
ekāṃtastho nirāhāro mitāśī bhava sarvadā

nirdvaṃdvaḥ śabdasaṃhīno niścalo hyāsane sthitaḥ /
ātmānamātmanā dhyāyanmamaiva sthirabuddhinā

prāpsyase paramaṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe'dhyātmavarṇane'ṣṭamo'dhyāyaḥ